Nhiều người gặp tình trạng tóc rụng dần, thưa mỏng đỉnh đầu dù thử nhiều loại dầu gội khác nhau. Vấn đề rụng tóc do nội tiết tố nam (androgenetic alopecia) rất phổ biến, liên quan mật thiết đến sự biến đổi của hormone bên trong nang tóc [4, 5]. Gần đây, các thảo dược tự nhiên, nổi bật là chiết xuất từ bào tử cây hải kim sa, đang thu hút sự chú ý của giới khoa học nhờ tiềm năng hỗ trợ nang tóc phát triển [1, 3].

Chiết xuất bào tử hải kim sa đã được chứng minh có khả năng ức chế enzyme testosterone 5-alpha reductase trong thử nghiệm ống nghiệm và kích thích mọc lông trên mô hình chuột thí nghiệm [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng này mới dừng lại ở mức tiền lâm sàng và chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người bị rụng tóc [1].

Thủ phạm gây rụng tóc do nội tiết tố

Rụng tóc do nội tiết tố là dạng rụng tóc phổ biến nhất ở cả nam và nữ [2]. Tình trạng này có thể ảnh hưởng tới hơn 50% nam giới trên 50 tuổi, 25% phụ nữ ở tuổi 49 và tăng lên 41% ở phụ nữ 69 tuổi [3]. Dù biểu hiện lâm sàng ở hai giới có sự khác biệt, con đường bệnh sinh dẫn đến rụng tóc đều có sự tương đồng [2].

Bình thường, có tới 10% lượng testosterone trong cơ thể bị chuyển đổi không thuận nghịch thành dihydrotestosterone (DHT) dưới tác động của enzyme 5-alpha reductase [4]. Trong đó, enzyme 5-alpha reductase type 2 giữ vai trò then chốt trong cơ chế sinh bệnh rụng tóc nội tiết [2]. DHT gắn vào các thụ thể androgen tại tế bào nhú bì nang tóc (DPC) mạnh hơn testosterone rất nhiều, duy trì liên kết trong 53 phút so với mức 35 phút của testosterone [4, 6].

Sự dư thừa DHT tại nang tóc kích hoạt giai đoạn thoái hóa sớm (telogen) và làm ngắn chu kỳ phát triển (anagen) [4, 6]. Nang tóc dần bị teo nhỏ (miniaturization), sợi tóc mọc ra mỏng yếu, dễ gãy rụng và dẫn đến thưa tóc diện rộng [4]. Vì lý do này, việc ức chế enzyme 5-alpha reductase để giảm tạo thành DHT được xem là một trong những hướng tiếp cận điều trị quan trọng nhất hiện nay [2, 4, 6].

Bào tử hải kim sa tác động thế nào lên enzyme 5-alpha reductase?

Hải kim sa (tên khoa học là Lygodium japonicum (Thunb.) Sw.) là loài thực vật quen thuộc trong y học cổ truyền phương Đông, bộ phận dùng làm thuốc thường là bào tử (Lygodii Spora) [1].

Năm 2002, một nghiên cứu thực nghiệm đã phân tích hoạt tính kháng androgen và kích thích mọc tóc của dịch chiết ethanol-nước từ bào tử hải kim sa [1]. Kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) cho thấy chiết xuất này có hoạt tính ức chế rõ rệt đối với enzyme testosterone 5-alpha reductase [1].

Khi phân tách sâu hơn các thành phần thân dầu từ bào tử hải kim sa, các nhà khoa học đã tìm ra các hoạt chất chính mang lại tác dụng ức chế enzyme 5-alpha reductase này [1]. Đó chính là các acid béo tự nhiên gồm acid oleic, acid linoleic và acid palmitic [1]. Những thành phần này can thiệp trực tiếp vào quá trình chuyển hóa testosterone, từ đó hỗ trợ ngăn chặn quá trình hình thành DHT dư thừa [1, 6].

Nghiên cứu trên động vật cho thấy điều gì?

Không chỉ dừng lại ở các phản ứng trong ống nghiệm, tác dụng sinh học của chiết xuất bào tử hải kim sa còn được đánh giá trên các mô hình động vật sống [1].

Trong nghiên cứu năm 2002, hoạt tính kháng androgen in vivo của dịch chiết bào tử hải kim sa được kiểm chứng thông qua sự phát triển của cơ quan sườn (flank organ) ở chuột hamster Syria đã thiến [1]. Hoạt động của cơ quan này chịu sự điều hòa trực tiếp bởi các hormone androgen, và dịch chiết hải kim sa đã thể hiện tác động kháng lại ảnh hưởng của androgen trên mô hình này [1].

Đồng thời, hiệu quả kích thích mọc lông cũng được thử nghiệm trực tiếp trên chuột thí nghiệm C57Black/6CrSlc đã được cạo lông và xử lý bằng testosterone [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất bào tử hải kim sa giúp thúc đẩy quá trình mọc lại lông ở nhóm chuột này bất chấp sự hiện diện của hormone testosterone [1]. Điều này cho thấy tiềm năng chống lại hiện tượng teo nang lông do androgen gây ra trên cơ thể sinh vật sống [1].

Xu hướng tìm kiếm giải pháp từ thảo dược tự nhiên

Việc nghiên cứu các thảo dược ức chế 5-alpha reductase đang trở thành xu hướng nhận được nhiều quan tâm từ cộng đồng khoa học [3, 6]. Một khảo sát thư mục trên cơ sở dữ liệu Scopus năm 2016 ghi nhận sự gia tăng mạnh mẽ các bài báo khoa học về thảo dược trị rụng tóc nội tiết từ sau năm 2000, trong đó nhóm nghiên cứu chất ức chế 5-alpha reductase chiếm 27,6% tổng số công bố [5].

Các loại thuốc tổng hợp ức chế 5-alpha reductase kinh điển như finasteride hay dutasteride mang lại hiệu quả cải thiện tóc rõ rệt trong các thử nghiệm lâm sàng, giúp tăng số lượng và độ dày sợi tóc [4, 7]. Ví dụ, nghiên cứu trên 120 nam giới Nhật Bản dùng dutasteride 0,5 mg/ngày trong 52 tuần cho thấy khả năng phục hồi tóc tốt nhưng ghi nhận 17% tác dụng phụ liên quan đến thuốc [6].

Cả finasteride và dutasteride đều có thể gây ra những phản ứng bất lợi như suy giảm ham muốn, rối loạn cương dương, viêm mũi họng hay viêm da tiếp xúc dị ứng khi dùng dạng bôi tại chỗ [4, 6, 7]. Chính vì những rào cản này, việc tìm kiếm các chất ức chế tự nhiên có nguồn gốc từ thảo mộc, bao gồm cả các acid béo trong hải kim sa, đang được kỳ vọng sẽ đem lại lựa chọn an toàn và ít tác dụng phụ hơn [1, 6].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện có

Mặc dù chiết xuất bào tử hải kim sa mang lại tín hiệu tích cực, người tiêu dùng cần nhìn nhận bằng chứng khoa học một cách cẩn trọng và khách quan [1].

Cho đến nay, dữ liệu về khả năng ức chế 5-alpha reductase của hải kim sa chỉ mới được ghi nhận ở mức thử nghiệm trong ống nghiệm và trên mô hình chuột [1]. Nghiên cứu công bố năm 2002 chưa công bố số liệu định lượng cụ thể về liều dùng tối ưu hay tỷ lệ phần trăm ức chế chi tiết trong báo cáo tóm tắt [1]. Đặc biệt, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người để đánh giá hiệu quả phục hồi tóc rụng của chiết xuất này [1].

Sinh lý da đầu và nang tóc của con người phức tạp hơn rất nhiều so với mô hình động vật gặm nhấm [1, 6]. Vì vậy, việc chuyển giao kết quả từ thí nghiệm trên chuột sang ứng dụng thực tế trên người vẫn cần trải qua nhiều giai đoạn nghiên cứu lâm sàng quy chuẩn để xác định độ an toàn cũng như liều lượng hiệu quả [1]. Bào tử hải kim sa không phải là thuốc chữa khỏi hoàn toàn chứng hói đầu hay rụng tóc di truyền [1, 4].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị rụng tóc

Nhiều người thường lầm tưởng rằng cứ là thảo dược tự nhiên thì có thể đun nước uống hoặc giã nát đắp lên da đầu là tóc sẽ mọc lại nhanh chóng. Thực tế, trong nghiên cứu, các nhà khoa học phải dùng dung môi ethanol-nước chuyên biệt để chiết tách các phân đoạn thân dầu chứa acid oleic, linoleic và palmitic [1]. Việc sử dụng thảo dược thô chưa qua tinh chế khó có thể đạt được nồng độ hoạt chất cần thiết để phát huy tác dụng ức chế enzyme tại nang tóc [1].

Một ngộ nhận khác là thảo mộc hoàn toàn lành tính và có thể tự ý dùng vô tội vạ. Bất kỳ chế phẩm bôi ngoài da nào nếu không được bào chế đúng quy chuẩn y tế đều có nguy cơ gây viêm nang lông, dị ứng da đầu hoặc kích ứng, khiến tình trạng rụng tóc trở nên trầm trọng hơn [4].

Bên cạnh đó, ức chế enzyme 5-alpha reductase chỉ là một phần trong kiểm soát rụng tóc, bởi rụng tóc còn do thiếu hụt dinh dưỡng, tuần hoàn máu kém đến da đầu hoặc căng thẳng [2, 6, 8]. Không nên tự ý bỏ qua các phác đồ điều trị y khoa đã được chứng minh để chuyển sang dùng hoàn toàn thảo mộc truyền miệng [6, 7].

Ai nên thận trọng trước khi sử dụng?

Vì chiết xuất bào tử hải kim sa tác động trực tiếp lên chu trình chuyển hóa hormone androgen, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng [1]:

  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Tuyệt đối không tự ý dùng các thảo dược có tính năng kháng androgen hoặc ức chế 5-alpha reductase khi chưa có ý kiến của bác sĩ, do nguy cơ ảnh hưởng đến sự phát triển sinh dục của thai nhi và trẻ nhỏ [1, 4].
  • Trẻ em và thanh thiếu niên: Chưa có dữ liệu nghiên cứu về tính an toàn của dịch chiết hải kim sa trên nhóm đối tượng này; do đó không được tự ý sử dụng [1].
  • Người có bệnh lý da đầu mạn tính: Những người đang bị viêm da tiết bã, vảy nến hoặc da đầu có vết thương hở không nên tự ý thoa dịch chiết thảo mộc thô vì dễ gây nhiễm trùng và kích ứng tại chỗ [4].
  • Người đang dùng thuốc điều trị rụng tóc hoặc thuốc nội tiết: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa da liễu để tránh hiện tượng tương tác thuốc hoặc làm xáo trộn nồng độ hormone trong cơ thể [4, 7].

Gợi ý tiếp cận và chăm sóc tóc thực tế

Trong khi chờ đợi các chế phẩm tiêu chuẩn từ chiết xuất hải kim sa trải qua thử nghiệm lâm sàng, người bị rụng tóc nên xây dựng thói quen chăm sóc tóc khoa học và toàn diện:

  • Thăm khám chuyên khoa sớm: Khi thấy tóc rụng bất thường trên 100 sợi mỗi ngày hoặc đường rẽ ngôi thưa dần, hãy đến gặp bác sĩ da liễu để xác định đúng căn nguyên là do nội tiết, thiếu chất hay bệnh lý da đầu [4, 6].
  • Không tự ý điều chế dược liệu: Không tự ý mua bào tử hải kim sa trôi nổi về ngâm rượu hay sắc uống với mục đích trị hói đầu, vì nguồn gốc không rõ ràng dễ lẫn tạp chất gây hại cho gan, thận [1].
  • Cân bằng dinh dưỡng và tuần hoàn da đầu: Bổ sung chế độ ăn đầy đủ protein, khoáng chất và vitamin để nuôi dưỡng nang tóc, kết hợp xoa bóp da đầu nhẹ nhàng nhằm tăng cường lưu thông máu và oxy tới chân tóc [6, 8].
  • Duy trì lối sống lành mạnh: Hạn chế thức khuya, kiểm soát căng thẳng và giữ vệ sinh da đầu sạch sẽ để tạo môi trường thuận lợi nhất cho chu kỳ phát triển tự nhiên của sợi tóc [4].

Dịch chiết bào tử hải kim sa mở ra hướng đi đầy hứa hẹn nhờ khả năng ức chế enzyme 5-alpha reductase tự nhiên từ các acid béo [1]. Dù vậy, người tiêu dùng cần giữ thái độ tỉnh táo, tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa thay vì vội vàng tin vào những lời quảng cáo truyền miệng chưa được kiểm chứng trên người [1, 7].