Hành hoa là gia vị quen thuộc trong mâm cơm gia đình Việt, mang lại hương vị thơm ngon cho nhiều món ăn. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau về công dụng hạ mỡ máu và giảm cân từ chiết xuất hành hoa. Liệu loại rau gia vị này có thực sự mang lại hiệu quả kỳ diệu như lời đồn?
Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất hành hoa có tiềm năng cải thiện chỉ số mỡ máu và hạn chế tích tụ chất béo. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu này mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm và tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm. Hiện tại vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để khẳng định hiệu quả điều trị thực tế.
Cơ chế tác động đến mỡ máu theo góc nhìn khoa học
Rối loạn lipid máu đặc trưng bởi sự gia tăng nồng độ triglyceride, cholesterol toàn phần và lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL-C), kèm theo sự suy giảm của lipoprotein tỷ trọng cao (HDL-C) [1]. Quá trình tích tụ mỡ trong cơ thể thường liên quan chặt chẽ đến sự gia tăng tổng hợp lipid nội sinh tại gan và mô mỡ [2].
Các hoạt chất sinh học trong hành hoa, đặc biệt là các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên như axit ferulic và quercetin, đóng vai trò can thiệp vào các đường dẫn chuyển hóa này [3]. Ở cấp độ phân tử, chiết xuất ethanol từ hành hoa đã được chứng minh có khả năng làm giảm hoạt động phiên mã của các gen kích thích tổng hợp lipid như SREBP-1c và FASN [2].
Trong đó, SREBP-1c là yếu tố phiên mã chịu trách nhiệm chính điều hòa quá trình tạo axit béo và triglyceride tại gan [2]. Gen FASN mã hóa cho enzyme then chốt xúc tác bước cuối cùng của quy trình sinh tổng hợp axit béo [2]. Bằng việc ức chế các thụ thể và enzyme này, chiết xuất hành hoa hạn chế sự tích tụ mỡ ở gan và mô mỡ dưới da [1, 4]. Ngoài ra, việc kích thích biểu hiện của AMPK ở gan và UCP2 tại mô mỡ cũng góp phần tăng cường tiêu hao năng lượng [3].
Các nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì?
Khoa học hiện đại đã thực hiện nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng để đánh giá tác động của hành hoa đối với lipid máu và tình trạng béo phì.
Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã khảo sát hoạt tính chống béo phì của chiết xuất ethanol 70% từ hành hoa (AFE) trên chuột đực bị gây béo phì bằng chế độ ăn giàu chất béo [4]. Chuột thí nghiệm được uống chiết xuất với liều 400 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 6,5 tuần [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất hành hoa làm giảm đáng kể trọng lượng cơ thể, khối lượng mô mỡ trắng và kích thước tế bào mỡ [4]. Đồng thời, nồng độ triglyceride, cholesterol toàn phần, LDL-C và leptin trong huyết thanh chuột giảm rõ rệt, trong khi nồng độ adiponectin tăng lên [4]. Nghiên cứu này ghi nhận cơ chế ức chế biểu hiện mRNA của các yếu tố phiên mã sinh mỡ SREBP-1c, PPAR-gamma và FASN [4].
Đến năm 2015, một nghiên cứu khác đánh giá dạng chiết xuất hỗn hợp giữa hành hoa và cây Viola mandshurica (AFE + VME) trên chuột bị béo phì do ăn nhiều chất béo [5]. Chuột được cho uống hỗn hợp với liều 200 mg/kg/ngày trong suốt 8 tuần [5]. Hỗn hợp này giúp giảm cân nặng, khối lượng mỡ, kích thước tế bào mỡ, cải thiện nồng độ triglyceride và cholesterol toàn phần [5]. Đáng chú ý, nồng độ các men gan AST và ALT - vốn là chỉ dấu tổn thương gan - cũng suy giảm đáng kể [5]. Tác động này đi kèm với sự gia tăng biểu hiện thụ thể PPAR-gamma, UCP-2, adiponectin và hạ leptin huyết thanh [5]. Dù vậy, nghiên cứu này sử dụng chiết xuất phối hợp nên khó tách bạch hoàn toàn vai trò độc lập của riêng hành hoa.
Năm 2018, một nghiên cứu công bố về chiết xuất ethanol của hành hoa (EAF) đối với bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) trên tế bào gan người HepG2 và chuột ăn chế độ ăn phương Tây [2]. Kết quả thử nghiệm trên tế bào HepG2 chỉ ra rằng chiết xuất làm giảm tích tụ lipid do axit oleic gây ra mà không gây độc tế bào [2]. Chiết xuất này ức chế trực tiếp hoạt động phiên mã của hai gen tạo mỡ chủ chốt SREBP-1c và FASN [2].
Cũng trong năm 2018, các nhà khoa học đã so sánh tác động giữa chiết xuất cồn (AFE) và chiết xuất nước (AFW) của hành hoa trên chuột C57BL/6J đực 8 tuần tuổi ăn chế độ giàu chất béo trong 6 tuần (6 con mỗi nhóm) [3]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao cho thấy cả hai dạng chiết xuất đều chứa axit ferulic và quercetin [3]. Cả hai dạng đều giúp giảm thể trọng, khối lượng gan, mô mỡ và kích thước tế bào mỡ, đồng thời điều hòa leptin, IGF-1, tăng biểu hiện AMPK ở gan và UCP2 ở mô mỡ [3]. Tuy nhiên, chỉ có nhóm chuột dùng chiết xuất cồn mới cải thiện được chỉ số lipid máu và tăng adiponectin, trong khi chiết xuất nước không cho thấy tác động rõ rệt lên hồ sơ mỡ máu [3].
Bằng chứng hiện có: Lợi ích và khoảng trống lớn
Các dữ liệu nghiên cứu tiền lâm sàng đem lại nhiều tín hiệu hứa hẹn. Chiết xuất hành hoa tác động trúng đích vào các cơ chế chuyển hóa mỡ, giúp giảm kích thước tế bào mỡ và hạ các chỉ số triglyceride cũng như cholesterol xấu [4, 6]. Ngoài ra, đặc tính chống viêm thông qua ức chế yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và giảm các chất trung gian gây viêm cũng hỗ trợ cải thiện chuyển hóa chung [2].
Dù vậy, khoảng trống nghiên cứu hiện nay là rất lớn. Toàn bộ các thử nghiệm chỉ mới thực hiện trên chuột và mô hình tế bào [1, 3, 4, 6]. Cơ thể người có cơ chế hấp thu, chuyển hóa và thải trừ phức tạp hơn động vật rất nhiều. Việc thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người đồng nghĩa với việc y học chưa thể xác định được liều lượng an toàn, sinh khả dụng thực tế, cũng như hiệu quả hạ mỡ máu dài hạn của loại thảo dược này ở người.
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ăn nhiều hành hoa tươi trong bữa ăn hàng ngày là có thể chữa khỏi bệnh mỡ máu cao. Thực tế, các nghiên cứu khoa học sử dụng chiết xuất cô đặc (như chiết xuất cồn 70%) với nồng độ hoạt chất rất cao [4]. Lượng hành hoa nêm nếm gia vị hàng ngày cung cấp hoạt chất thấp hơn nhiều so với liều dùng trong phòng thí nghiệm.
Một sai lầm nguy hiểm khác là tự ý bỏ các loại thuốc hạ lipid máu do bác sĩ kê đơn (như nhóm statin hay fibrate) để chuyển sang dùng các bài thuốc truyền miệng từ hành hoa. Việc ngưng thuốc đột ngột có thể khiến lipid máu tăng cao mất kiểm soát, gia tăng nguy cơ biến cố tim mạch và xơ vữa động mạch [1].
Ai nên thận trọng?
Mặc dù hành hoa là thực phẩm quen thuộc, những người có bệnh lý dạ dày, viêm loét đường tiêu hóa hoặc hội chứng trào ngược dạ dày thực quản nên thận trọng khi tiêu thụ lượng lớn chiết xuất hoặc hành tươi, do đặc tính kích ứng niêm mạc của các hợp chất cay nồng.
Những bệnh nhân đang điều trị rối loạn mỡ máu, bệnh gan mạn tính hoặc đang sử dụng các loại thuốc kê đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các sản phẩm bổ sung chiết xuất hành hoa liều cao. Phụ nữ mang thai và người chuẩn bị phẫu thuật cũng cần cẩn trọng và không tự ý dùng các dạng bào chế cô đặc.
Áp dụng vào chế độ ăn thực tế
Để tận dụng các dưỡng chất có lợi, bạn có thể đưa hành hoa vào thực đơn hàng ngày như một loại rau gia vị lành mạnh. Hành hoa có thể bổ sung vào các món canh, xào nhẹ hoặc nấu cháo. Nên cho hành vào ở giai đoạn cuối của quá trình nấu nướng để giữ lại tối đa các hợp chất tự nhiên quý giá như quercetin và axit ferulic [3].
Cần duy trì một chế độ ăn uống khoa học, giàu chất xơ, hạn chế chất béo bão hòa và kết hợp tập thể dục đều đặn. Lượng tiêu thụ hành hoa nên ở mức vừa phải trong bữa ăn gia đình, đóng vai trò hỗ trợ lối sống lành mạnh chứ không thay thế thuốc chữa bệnh.
Dù các nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy tiềm năng hạ lipid máu của chiết xuất hành hoa, người dân không nên xem đây là thần dược trị béo phì hay mỡ máu. Hãy luôn lắng nghe chỉ dẫn từ bác sĩ chuyên khoa và duy trì lối sống điều độ để bảo vệ sức khỏe tim mạch một cách vững chắc nhất.
