Cơn đau nửa đầu và trào lưu tìm đến thảo dược tự nhiên
Đau nửa đầu (migraine) là bệnh lý thần kinh mạch máu mạn tính gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt hàng ngày [1]. Nhiều người bệnh thường xuyên phải đối mặt với các cơn đau nhói dữ dội, đi kèm cảm giác buồn nôn, sợ ánh sáng và sợ âm thanh.
Trước tình trạng dùng thuốc giảm đau tây y kéo dài dễ dẫn đến nhờn thuốc hoặc tác dụng phụ, không ít người đã tìm kiếm các liệu pháp thảo dược hỗ trợ. Trong số đó, hoa tím thơm (Viola odorata) – một loại dược liệu nổi tiếng trong y học cổ truyền Ba Tư – gần đây được nhắc đến nhiều với công dụng giảm đau đầu thông qua đường uống hoặc nhỏ mũi [2].
Chiết xuất hoa tím thơm có thực sự giảm đau nửa đầu?
Câu trả lời ngắn gọn: Có tiềm năng nhất định khi phối hợp trong công thức uống hỗ trợ dự phòng, nhưng chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp chứng minh dạng nhỏ mũi riêng lẻ giúp cắt cơn migraine cấp tính [1, 2].
Các tài liệu y học truyền thống ghi nhận dầu hoa tím dùng đường nhỏ mũi hoặc bôi ngoài da cho các rối loạn thần kinh [2]. Dù vậy, dữ liệu thử nghiệm hiện đại về dạng nhỏ mũi của loài hoa này hiện chỉ mới được xác nhận trên nhóm bệnh nhân mất ngủ mạn tính [3], chứ chưa có thử nghiệm lâm sàng độc lập nào kiểm chứng khả năng cắt cơn đau nửa đầu bằng dung dịch nhỏ mũi hoa tím thơm.
Cơ chế tác động theo góc nhìn khoa học hiện đại
Trong nghiên cứu thực vật học và dược lý hiện đại, hoa tím thơm chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học cao như flavonoids, saponins và alkaloids [2]. Các nhóm chất này đã được chứng minh có đặc tính chống viêm, giảm đau, chống oxy hóa, hỗ trợ hạ huyết áp và làm dịu thần kinh [2].
Theo y học cổ truyền Ba Tư, các chế phẩm từ hoa tím thơm rất đa dạng, bao gồm dạng dầu dùng ngoài hoặc nhỏ mũi cho các chứng bệnh thần kinh, cùng các dạng viên uống, nước sắc, si-rô ngọt cho bệnh hô hấp và tiêu hóa [2]. Sự hiện diện của các hoạt chất kháng viêm và giảm đau phần nào lý giải kinh nghiệm dùng thảo dược này để xoa dịu các chứng đau đầu từ xa xưa [2].
Nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả trên bệnh nhân?
Cho đến nay, bằng chứng nghiên cứu lâm sàng chặt chẽ nhất liên quan đến đau nửa đầu là một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược thực hiện trên 88 bệnh nhân mắc migraine tại Phòng khám Thần kinh Besat thuộc Đại học Khoa học Y tế Kerman, Iran (giai đoạn từ tháng 9/2016 đến tháng 3/2017) [4].
Trong thử nghiệm này, 88 bệnh nhân được chia đều vào hai nhóm [4]. Nhóm can thiệp (44 người) uống viên nang phối hợp 500 mg gồm hoa tím thơm (Viola odorata), hoa hồng Damask (Rosa damascena) và quả mùi (Coriandrum sativum) với liều 3 lần/ngày, kết hợp cùng thuốc propranolol 20 mg (2 lần/ngày) [4]. Nhóm đối chứng (44 người) uống viên giả dược 500 mg (3 lần/ngày) cùng propranolol 20 mg (2 lần/ngày) trong suốt 4 tuần [4]. Kết quả cho thấy nhóm dùng thảo dược kết hợp ghi nhận sự cải thiện rõ rệt về mức độ nghiêm trọng, thời lượng và tần suất xuất hiện cơn đau đầu so với nhóm giả dược (p < 0.001) [4].
Mặt khác, về dạng dùng qua đường mũi của hoa tím thơm, y văn ghi nhận một nghiên cứu thử nghiệm trước - sau trên 50 bệnh nhân mất ngủ mạn tính tại Phòng khám Y học Cổ truyền Iran thuộc Đại học Khoa học Y tế Mashhad [3]. Bệnh nhân được nhỏ dầu hoa tím vào mũi với liều 2 giọt (chứa 66 mg dầu) cho mỗi bên lỗ mũi mỗi đêm trước khi ngủ trong vòng 1 tháng [3]. Kết quả cho thấy chỉ số nghiêm trọng của chứng mất ngủ (ISI) cải thiện đáng kể (p < 0.05), chỉ có vài biến chứng nhẹ và không có biến cố bất lợi nghiêm trọng nào [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ tập trung vào mất ngủ chứ không đánh giá trên bệnh nhân migraine [3].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Người bệnh cần nhìn nhận khách quan rằng các nghiên cứu hiện tại còn nhiều khoảng trống. Thứ nhất, thử nghiệm cho thấy kết quả khả quan trên bệnh nhân migraine là sự kết hợp của 3 loại thảo dược (hoa tím thơm, hoa hồng Damask và quả mùi) ở dạng viên nang uống, lại dùng phối hợp cùng thuốc điều trị quy ước propranolol [4]. Do đó, không thể tách riêng tác dụng độc lập của một mình hoa tím thơm trong việc đẩy lùi cơn đau [4].
Thứ hai, dữ liệu nhỏ mũi của dầu hoa tím mới chỉ được thử nghiệm trên người bệnh mất ngủ mạn tính [3]. Dù đường mũi được xem là một đường dùng giàu tiềm năng cho các hoạt chất thần kinh nhờ khả năng tác động nhanh, hiện chưa có dữ liệu liều dùng hay hiệu quả giảm đau cụ thể nào của dạng nhỏ mũi hoa tím thơm trên bệnh nhân đau nửa đầu.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị đau đầu
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng kinh nghiệm cổ truyền với việc có thể tùy tiện nhỏ các loại tinh dầu tự chế vào mũi. Niêm mạc mũi vô cùng nhạy cảm và mỏng manh; việc tự ý nhỏ các loại dầu thực vật chưa qua tinh chế y tế đạt chuẩn có thể gây kích ứng nghiêm trọng hoặc bỏng niêm mạc.
Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng thảo dược thiên nhiên hoàn toàn vô hại và có thể thay thế thuốc kê đơn. Đau nửa đầu là bệnh lý thần kinh phức tạp, nếu tự ý ngưng các thuốc dự phòng hoặc thuốc cắt cơn do bác sĩ chỉ định để chuyển sang thảo dược chưa rõ nguồn gốc, tần suất và cường độ cơn đau có thể bùng phát dữ dội hơn [1].
Những ai nên thận trọng?
Chưa có nghiên cứu độc lập về độ an toàn của dầu hoa tím thơm dạng nhỏ mũi trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em nhỏ tuổi. Do đó, các nhóm đối tượng đặc thù này tuyệt đối không tự ý áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nhỏ mũi nào.
Những người có tiền sử viêm mũi dị ứng, viêm xoang mạn tính, niêm mạc mũi mỏng hoặc dễ kích ứng cần hết sức cẩn trọng trước các dung dịch thảo dược dùng qua đường thở. Ngoài ra, người đang dùng thuốc điều trị tim mạch, huyết áp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa vì hoa tím thơm đã được ghi nhận có đặc tính hạ huyết áp và lợi tiểu [2].
Cách tiếp cận và áp dụng an toàn trong đời sống
Nếu quan tâm đến các liệu pháp bổ trợ từ thảo dược, người bệnh nên ưu tiên các sản phẩm dạng uống chuẩn hóa có sự kết hợp đã được nghiên cứu lâm sàng rõ ràng, chẳng hạn công thức phối hợp hoa tím thơm, hoa hồng và hạt mùi với liều lượng vừa phải [4].
Tuyệt đối không tự ý mua tinh dầu hoa tím thơm dùng để xông phòng hoặc bôi ngoài đem đi nhỏ mũi. Mọi thay đổi về liệu trình điều trị đau nửa đầu cần được trao đổi trực tiếp với bác sĩ thần kinh hoặc bác sĩ y học cổ truyền. Duy trì lối sống khoa học, ngủ đủ giấc, hạn chế căng thẳng và uống đủ nước vẫn là nền tảng cốt lõi giúp kiểm soát các cơn đau nửa đầu hiệu quả.
