Nhiều người có thói quen đập vỡ hạt đào sau khi ăn phần thịt quả để lấy nhân bên trong ăn sống vì tin rằng loại hạt này giúp bổ huyết và tăng cường sức khỏe. Không ít lời đồn dân gian cho rằng nhân hạt đào là vị thuốc quý tự nhiên, ăn càng tươi thì hoạt tính bổ dưỡng càng giữ được nguyên vẹn.
Quan niệm này hoàn toàn sai lầm và tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng đối với tính mạng. Việc ăn trực tiếp nhân hạt đào tươi không mang lại tác dụng bổ máu mà trái lại, người dùng có thể bị ngộ độc xyanua cấp tính do các hợp chất độc hại tự nhiên bên trong hạt chưa được loại bỏ bằng quá trình xử lý nhiệt thích hợp.
Nguy cơ tiềm ẩn từ nhân hạt đào tươi
Đào nhân là hạt lấy từ quả đào, từ lâu đã quen thuộc trong y học cổ truyền nhưng luôn đòi hỏi quy trình chế biến khắt khe trước khi sử dụng. Khi tách lớp vỏ cứng của hạt đào, nhân bên trong có hình bầu dục, vị hơi đắng và mùi thơm nhẹ tương tự hạnh nhân.
Nhiều người lầm tưởng hạt tươi có giá trị bồi bổ tốt hơn sản phẩm đã qua chế biến. Tuy nhiên, trong tự nhiên, thực vật họ Hoa hồng (Rosaceae) như đào thường tích tụ các hợp chất bảo vệ thực vật để chống lại động vật ăn cỏ [1]. Khi người tiêu dùng đập hạt và ăn trực tiếp mà không qua nấu nướng hay sao chế, những hợp chất này sẽ lập tức gây hại cho cơ thể.
Cơ chế giải phóng chất độc xyanua
Bản chất chất độc trong nhân hạt đào bắt nguồn từ các glycoside sinh xyanua (cyanogenic glycosides) [2], [3]. Ở cây đào, hai glycoside sinh xyanua chính được xác định là prunasin và amygdalin [2]. Amygdalin là một độc tố thực vật có nồng độ tương đối cao trong hạt các loại quả hạch [4].
Bản thân hợp chất glycoside sinh xyanua không trực tiếp gây độc khi còn nằm nguyên vẹn trong cấu trúc tế bào chưa bị phá vỡ [3]. Độc tính chỉ bộc lộ khi mô thực vật bị tổn thương cơ học, ví dụ như hành động nhai hoặc nghiền nát [5]. Lúc này, các enzym phân giải tiếp xúc với glycoside sinh xyanua và thúc đẩy quá trình thủy phân [5].
Amygdalin bị thủy phân sẽ tạo ra hydro xyanua (HCN), benzaldehyde và đường [4]. Khí axit hydrocyanic (HCN) sinh ra là chất cực độc, nhanh chóng ức chế hô hấp tế bào, khiến cơ thể không thể sử dụng oxy [3]. Quá trình phân giải enzym này có thể gây ngộ độc xyanua cấp tính hoặc liên quan đến căn nguyên của một số bệnh mạn tính [3].
Các bằng chứng khoa học về độc tính trong hạt đào
Các nghiên cứu định lượng đã chứng minh nồng độ amygdalin và xyanua trong các loại hạt họ Rosaceae luôn ở mức đáng kể, vượt trội so với các loài thực vật khác.
Nghiên cứu công bố năm 1984 đã tiến hành phân tích hàm lượng xyanua từ chế phẩm laetrile lấy từ một bệnh nhân ngộ độc xyanua [6]. Các nhà nghiên cứu dùng phương pháp đo màu vi khuếch tán để định lượng xyanua trong hạt mơ, hạt đào và hạt táo [6]. Kết quả phân tích xác nhận hạt đào chứa lượng xyanua tương đương với các loại hạt chứa glycoside sinh xyanua nguy hiểm đã ghi nhận trong y văn [6]. Giới hạn của nghiên cứu này là tập trung vào phân tích hóa học trong phòng thí nghiệm dựa trên mẫu bệnh phẩm đơn lẻ chứ chưa đo lường trên quy mô lâm sàng rộng lớn [6].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2014 tại Anh đã phát triển kỹ thuật sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) để định lượng nồng độ amygdalin trong hạt và các sản phẩm thực phẩm thương mại [1]. Nhóm nghiên cứu nhận thấy hạt của các loài thực vật thuộc họ Hoa hồng (Rosaceae) chứa hàm lượng amygdalin tương đối cao, dao động từ 0,1 đến 17,5 mg/g [1]. Trong khi đó, hạt của các loài không thuộc họ Rosaceae chỉ chứa từ 0,01 đến 0,2 mg/g [1]. Điểm đáng lưu ý là hàm lượng amygdalin trong các sản phẩm thực phẩm đã qua chế biến ở mức rất thấp [1]. Nghiên cứu này chỉ dừng lại ở các mẫu hạt bán lẻ tại Anh, chưa khảo sát toàn bộ các giống đào trên thế giới [1].
Năm 2017, một nghiên cứu tại Hàn Quốc đã khảo sát biến động hàm lượng amygdalin ở ba giống đào (Stone Peach, Hikawa Hakuho, Bakhyang) qua ba giai đoạn phát triển: cứng hạt, nở to và chín [4]. Nhóm nghiên cứu làm khô, khử béo mẫu bằng thiết bị Soxhlet, chiết hồi lưu với methanol và phân tích qua HPLC pha đảo [4]. Kết quả cho thấy trong suốt các giai đoạn phát triển, hàm lượng amygdalin trong hạt luôn cao hơn nhiều so với nội quả bì và trung quả bì (phần thịt quả) [4]. Giống Stone Peach có nồng độ amygdalin cao hơn hẳn hai giống còn lại (P<0,05) [4]. Lượng amygdalin tăng dần tới giai đoạn quả nở to rồi giảm dần hoặc giữ nguyên khi quả chín, riêng ở phần thịt quả thì lượng này rất thấp hoặc không phát hiện thấy khi chín [4].
Nghiên cứu năm 2013 tại New Zealand khảo sát 100 mẫu thực phẩm bán lẻ bằng phương pháp thủy phân axit kết hợp đo màu axit isonicotinic/barbituric [3]. Nghiên cứu nhấn mạnh nguy cơ ngộ độc tiềm tàng xuất phát từ việc suy thoái enzym của glycoside sinh xyanua tạo ra HCN [3]. Các sản phẩm quả hạch và hạt lanh đều chứa lượng axit hydrocyanic đáng kể, cho thấy sự hiện diện rộng rãi của độc chất này trong tự nhiên nếu không được kiểm soát [3].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu năm 2017 và 2018 làm rõ vai trò sinh học của amygdalin đối với chính cây đào [2], [7]. Quá trình sinh xyanua tạo ra chất trung gian mandelonitrile (MD), điều hòa quá trình tổng hợp amygdalin và axit salicylic (SA), giúp cây chống chịu các căng thẳng phi sinh học (như nhiễm mặn) và sinh học (như virus Plum pox) [2], [7]. Điều này chứng minh amygdalin vốn sinh ra để bảo vệ cây non và hạt giống, không phải chất dinh dưỡng dành cho con người hấp thu dạng sống [2], [7].
Hiểu lầm thường gặp về tác dụng bổ huyết
Sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng vị thuốc đào nhân trong Đông y với nhân hạt đào tươi vừa tách khỏi quả. Trong y học cổ truyền, đào nhân được sử dụng trong các bài thuốc hoạt huyết, khứ ứ, nhưng nguyên liệu bắt buộc phải trải qua công đoạn phơi khô, ngâm nước sôi bóc bỏ vỏ lụa, và sao chín trên nhiệt độ cao.
Nhiệt độ trong quá trình chế biến làm biến tính các enzym thủy phân và phân hủy phần lớn amygdalin thành các hợp chất không độc hoặc bay hơi bớt HCN [1]. Việc ăn sống hoàn toàn hạt đào tươi đưa nguyên vẹn lượng glycoside sinh xyanua vào đường tiêu hóa. Cơ thể không những không nhận được tác dụng bổ huyết mà còn phải đối mặt với nguy cơ suy hô hấp tế bào do ngộ độc [3].
Ai cần tuyệt đối thận trọng?
Mọi đối tượng đều có nguy cơ ngộ độc nếu tiêu thụ nhân hạt đào tươi chưa qua xử lý nhiệt [3]. Do đó, người khỏe mạnh tuyệt đối không thử ăn nhân hạt đào tươi dưới bất kỳ hình thức nào.
Đặc biệt, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người có bệnh lý nền suy giảm chức năng gan, thận cần tránh xa các loại hạt quả hạch sống. Nồng độ độc chất từ vài nhân hạt đào tươi có thể đủ gây ngộ độc cấp ở trẻ nhỏ do thể trọng thấp. Đối với người đang điều trị các bệnh lý huyết học hoặc dùng thuốc kê đơn, việc tự ý dùng hạt đào tươi làm bài thuốc dân gian có thể gây tương tác nguy hiểm và đe dọa trực tiếp tới tính mạng.
Sử dụng đào nhân an toàn trong đời sống
Quả đào chín là thực phẩm bổ dưỡng, phần thịt quả có hàm lượng amygdalin rất thấp hoặc không phát hiện thấy, người tiêu dùng hoàn toàn có thể yên tâm sử dụng trực tiếp [4]. Tuy nhiên, sau khi ăn xong phần thịt quả, hạt đào cần được vứt bỏ an toàn, tránh để trẻ em tò mò đập vỡ lấy nhân bên trong để ăn.
Nếu muốn sử dụng đào nhân với mục đích trị liệu y học, người dân chỉ mua dược liệu đã qua chế biến chuẩn hóa từ các nhà thuốc y học cổ truyền uy tín có cấp phép. Tuyệt đối không tự ý thu gom hạt đào nhà trồng, tự đập hạt phơi khô sơ sài rồi sử dụng. Khi có bất kỳ triệu chứng chóng mặt, buồn nôn, khó thở sau khi vô tình nuốt phải nhân hạt đào, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được cấp cứu kịp thời.
Tóm lại, ăn nhân hạt đào tươi để bổ huyết là quan niệm phản khoa học và nguy hại. Thay vì tin vào những bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng, người tiêu dùng nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa khi cần điều trị các vấn đề về sức khỏe.
