Chiết xuất lá vọt đồi có bảo vệ gan thật không? Bằng chứng khoa học

Cây vọt đồi (tên khoa học là Dicranopteris linearis, thuộc họ Gleicheniaceae) là loài dương xỉ mọc hoang dã rất phổ biến ở các vùng đồi núi Việt Nam và nhiều nước Đông Nam Á. Trong dân gian, loài cây này từng được dùng trong một số bài thuốc mộc mạc trị sốt hoặc viêm nhiễm ngoài da ^[1]. Gần đây, nhiều thông tin truyền tai cho rằng uống nước sắc hoặc dịch chiết lá vọt đồi có thể làm mát gan, giải độc rượu bia và bảo vệ gan khỏi các tổn thương nghiêm trọng.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay chỉ mới dừng lại ở các thí nghiệm tiền lâm sàng trên chuột bị gây độc cấp tính [1, 2, 3, 5, 6]. Chiết xuất vọt đồi chưa từng được kiểm chứng hiệu quả hay độ an toàn trên cơ thể người, vì vậy không thể xem đây là giải pháp thay thế cho các loại thuốc điều trị bệnh gan tiêu chuẩn.

Cơ chế sinh học: Hỗ trợ gan chống lại áp lực oxy hóa

Gan là cơ quan trung tâm đảm nhận vai trò chuyển hóa các chất, dự trữ năng lượng và khử độc từ thuốc men hoặc độc chất môi trường ^[2]. Khi gan tiếp nhận các chất gây độc liều cao như carbon tetrachloride (CCl4) hoặc paracetamol vượt ngưỡng, quá trình chuyển hóa sẽ sinh ra lượng lớn gốc tự do [1, 2, 3]. Tình trạng mất cân bằng oxy hóa này phá hủy màng tế bào gan, gây hoại tử mô và làm rò rỉ các men gan vào máu [1, 2, 3].

Các phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng các phân đoạn chiết xuất từ lá vọt đồi chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học như flavonoid (bao gồm rutin và quercetin), saponin, tannin, polyphenol và triterpen [3, 5, 6]. Nhờ sự hiện diện của các chất này, chiết xuất thể hiện khả năng dọn dẹp các gốc tự do trực tiếp trong các thử nghiệm trong ống nghiệm [1, 3, 5, 7].

Bên cạnh việc quét gốc tự do, chiết xuất vọt đồi còn kích hoạt hệ thống phòng thủ chống oxy hóa nội sinh của tế bào gan [3, 5, 6]. Hai enzyme phòng vệ quan trọng hàng đầu là superoxide dismutase (SOD) và catalase (CAT) được ghi nhận gia tăng hoạt tính khi chuột được cho uống dịch chiết trước lúc tiếp xúc độc chất [3, 5, 6]. Điều này giúp mô gan hạn chế quá trình peroxy hóa lipid và giảm mức độ viêm nhiễm mô [1, 2, 3, 5].

Các bằng chứng trên mô hình động vật thí nghiệm

Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm độc lập trên chuột cống trắng để đánh giá khả năng bảo vệ gan của các dạng chiết xuất lá vọt đồi khác nhau trước các hóa chất gây hoại tử gan cấp.

Nghiên cứu công bố năm 2014 đã khảo sát chiết xuất methanol của lá vọt đồi (MEDL) đối kháng với độc chất carbon tetrachloride (CCl4) ^[2]. Trong thử nghiệm, 6 nhóm chuột (mỗi nhóm gồm 6 con) được cho uống dung dịch thử nghiệm gồm dung môi DMSO 10%, silymarin liều 200 mg/kg hoặc MEDL ở các mức liều 50, 250 và 500 mg/kg mỗi ngày một lần trong 7 ngày liên tục trước khi bị tiêm CCl4 ^[2]. Kết quả cho thấy việc dùng trước MEDL và silymarin đã làm giảm đáng kể nồng độ các men gan AST, ALT và ALP trong huyết thanh so với nhóm đối chứng dùng DMSO ^[2]. Quan sát mô bệnh học cho thấy mô gan ở nhóm uống MEDL chỉ bị hoại tử và viêm nhẹ so với tình trạng tổn thương nặng nề ở nhóm chứng ^[2].

Cũng trong năm 2014, một nghiên cứu khác đánh giá chiết xuất nước từ lá vọt đồi (DLAE) trên hai mô hình gây độc gan bằng CCl4 và paracetamol ^[3]. Mười nhóm chuột (mỗi nhóm 6 con) được uống nước cất, silymarin (200 mg/kg) hoặc DLAE với liều 50, 250 và 500 mg/kg trong 7 ngày liên tiếp, đến ngày thứ 8 thì gây độc ^[3]. Dữ liệu ghi nhận chỉ có mức liều cao nhất 500 mg/kg mới làm giảm đồng thời cả 3 chỉ số men gan ALP, ALT và AST, trong khi hai mức liều thấp hơn chỉ làm giảm ALT và AST ^[3]. Đánh giá mô học cho thấy chiết xuất nước giúp giảm tỷ lệ hoại tử mô, thoái hóa mỡ và phản ứng viêm theo xu hướng phụ thuộc vào liều dùng ^[3].

Đến năm 2020, một nghiên cứu tập trung vào phân đoạn ethyl acetate của lá vọt đồi (EADL) chống độc tính do paracetamol liều cao (3 g/kg) ^[4]. Sáu nhóm chuột Sprague Dawley (mỗi nhóm 6 con) được uống DMSO 10%, silymarin liều 200 mg/kg hoặc EADL ở các liều 50, 250 hoặc 500 mg/kg mỗi ngày trong 7 ngày liên tiếp ^[4]. Kết quả đo lường cho thấy EADL làm giảm men gan huyết thanh, nâng cao hoạt tính của superoxide dismutase (từ 4.0 lên 8.3 U/g mô) và catalase (từ 52 lên 119 U/g mô), đồng thời hạ mức chỉ dấu peroxy hóa lipid từ 5.0 xuống còn 2.7 micromol/L ^[4].

Các nghiên cứu vào năm 2019 và 2021 tiếp tục củng cố cơ chế này với phân đoạn chiết xuất nước bán tinh khiết (AQDL) và chiết xuất chloroform (CEDL) [5, 6]. Cả hai thử nghiệm đều thực hiện trên chuột cống (6 con mỗi nhóm) uống liều 50, 250 và 500 mg/kg trong 7 ngày rồi gây độc bằng 3 g/kg paracetamol [5, 6]. Phân đoạn AQDL làm giảm tỷ lệ trọng lượng gan/thể trọng, giảm men gan và bilirubin toàn phần mà không làm thay đổi chỉ số MDA ^[5]. Trong khi đó, phân đoạn lipid CEDL ở liều 250 và 500 mg/kg cũng đảo ngược sự suy giảm enzyme chống oxy hóa catalase và SOD trong gan chuột ^[6].

Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới người dùng thực tế

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng nói trên rất tiềm năng, giới hạn lớn nhất của y văn hiện tại là toàn bộ thử nghiệm bảo vệ tế bào gan chỉ được tiến hành trên chuột [1, 2, 3, 5, 6]. Chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào được thực hiện trên người nhằm xác định hiệu quả, sự hấp thu qua đường tiêu hóa hay tính tương thích sinh học của lá vọt đồi [1, 2, 3, 5, 6].

Chuyển hóa của loài gặm nhấm và con người có sự khác biệt rất lớn. Một chất có khả năng giảm tổn thương gan trên chuột chưa chắc đã phát huy tác dụng tương đương hoặc an toàn trên hệ thống giải độc phức tạp của cơ thể người.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu khoa học sử dụng các dung môi chiết xuất chuyên biệt như methanol, ethyl acetate hay chloroform cùng các quy trình cô lập hoạt chất chuẩn hóa nghiêm ngặt [1, 3, 6]. Người dân tự sắc nấu lá tươi hoặc khô bằng nước thông thường tại nhà sẽ không thể thu được hàm lượng và tỷ lệ hoạt chất giống như các chế phẩm tinh chiết trong phòng thí nghiệm.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cho gan

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại". Thực tế, thuốc hoặc các hợp chất lạ (xenobiotics) khi đi vào cơ thể đều phải qua gan để chuyển hóa [1, 5]. Tổn thương gan do thuốc và các sản phẩm thảo dược không rõ nguồn gốc (DILI) là một vấn đề lâm sàng nghiêm trọng, chiếm phần lớn các ca suy gan cấp tính và có thể đe dọa tính mạng ^[5].

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng có thể uống nước lá vọt đồi để "bảo vệ gan" trước khi uống nhiều rượu bia hoặc sau khi lạm dụng thuốc hạ sốt paracetamol. Trong các nghiên cứu, động vật được nạp chiết xuất tinh khiết đều đặn trong 7 ngày trước khi gây độc [1, 2, 3, 5, 6]. Chiết xuất này hoàn toàn không phải là thuốc giải độc tức thời, và việc uống rượu bia vô độ chắc chắn vẫn tàn phá tế bào gan bất kể bạn có dùng thảo dược hay không.

Ngoài ra, không được đánh đồng hoạt tính chống oxy hóa trong ống nghiệm với khả năng chữa khỏi các bệnh lý gan mạn tính [1, 7]. Bệnh nhân viêm gan virus, xơ gan hay gan nhiễm mỡ nếu tự ý bỏ thuốc điều trị chuẩn để chuyển sang uống nước lá sẽ đối mặt với nguy cơ biến chứng nguy hiểm.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Do chưa có nghiên cứu kiểm chứng an toàn trên cơ thể người, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh sử dụng các chế phẩm từ lá vọt đồi:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Dữ liệu hiện có hoàn toàn thực hiện trên chuột cống đực hoặc chuột thí nghiệm thông thường; không có dữ liệu an toàn cho thai nhi và trẻ sơ sinh [1, 2, 3, 5, 6].
• Trẻ em và người cao tuổi: Đây là nhóm có chức năng chuyển hóa thuốc và thanh thải độc chất tại gan - thận chưa hoàn thiện hoặc đã suy giảm, rất dễ gặp phản ứng bất lợi nếu dung nạp dược chất lạ.
• Người đang mắc bệnh gan mạn tính: Bệnh nhân xơ gan, suy gan, viêm gan B hoặc C không nên tự ý dùng dịch chiết lá vọt đồi vì có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa, gây tương tác tiêu cực với phác đồ điều trị đang áp dụng.
• Người đang dùng thuốc hạ sốt, giảm đau: Mặc dù chiết xuất cho thấy khả năng chống lại độc tính paracetamol trên chuột [2, 3, 5, 6], việc tự ý kết hợp thảo dược với thuốc tây mà không có chỉ định y khoa có thể gây biến đổi dược động học khó lường.

Lời khuyên áp dụng thực tế và chăm sóc gan khoa học

Hiện nay, khoa học chưa có căn cứ để xác lập liều lượng an toàn, thời điểm uống hay cách chế biến lá vọt đồi phù hợp cho con người. Vì vậy, người dân không nên tự ý hái lá sắc uống hay mua các loại bột lá, rượu ngâm vọt đồi trôi nổi trên thị trường với mục đích bổ gan.

Nếu bạn đang tìm kiếm giải pháp bảo vệ sức khỏe lá gan, hãy bắt đầu từ các thói quen khoa học đã được chứng minh hiệu quả:

• Hạn chế tối đa rượu bia, thức uống có cồn và các loại hóa chất độc hại.
• Sử dụng thuốc giảm đau, hạ sốt (như paracetamol) đúng liều lượng ghi trên nhãn hoặc theo chỉ dẫn của thầy thuốc, không bao giờ dùng quá liều [3, 5].
• Duy trì chế độ ăn uống cân bằng, nhiều rau xanh, trái cây để bổ sung chất chống oxy hóa tự nhiên và tập thể dục đều đặn nhằm ngừa thoái hóa mỡ ở gan ^[3].
• Uống đủ nước hàng ngày và chủ động tiêm phòng các chủng virus viêm gan theo khuyến cáo y tế.

Tóm lại, chiết xuất lá vọt đồi là một hướng đi hứa hẹn cho các nghiên cứu phát triển thuốc bảo vệ gan trong tương lai [3, 6]. Dù vậy, các kết quả trên chuột hiện tại chưa thể đại diện cho người bệnh, và lá vọt đồi không thể thay thế cho các phương pháp chẩn đoán hay điều trị y khoa chuyên nghiệp. Khi có vấn đề về men gan hay bệnh lý gan mật, hãy luôn tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.