Nhiều người tìm kiếm các giải pháp tự nhiên nhằm thúc đẩy phục hồi tổn thương da hoặc tăng cường độ đàn hồi cho mô liên kết. Nấm súp lơ (tên khoa học là Sparassis crispa) gần đây nhận được sự quan tâm nhờ chứa hàm lượng hoạt chất sinh học dồi dào. Vậy thực hư khả năng làm lành vết thương và kích thích tăng sinh collagen của loại nấm này ra sao?

Câu trả lời ngắn gọn là: Các bằng chứng khoa học tiền lâm sàng cho thấy chiết xuất nấm súp lơ và thành phần beta-glucan tinh khiết thực sự có khả năng thúc đẩy quá trình khép miệng vết thương, đồng thời kích thích các nguyên bào sợi tổng hợp collagen tuýp I [1]. Tuy nhiên, các kết quả này hiện chủ yếu được ghi nhận trên mô hình động vật mắc đái tháo đường và thử nghiệm tế bào người trong ống nghiệm, chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người [1, 2].

Nấm súp lơ và hoạt chất beta-glucan đặc biệt

Nấm súp lơ là một loại nấm ăn được, có hình dạng đặc trưng giống như bông súp lơ màu trắng ngà hoặc vàng nhạt [2]. Trong tự nhiên, loài nấm này mọc trên các thân cây lá kim mục nát và từ lâu đã được xem là một nguồn thực phẩm kiêm dược liệu quý trong y học cổ truyền Đông Á [6, 8].

Điểm nổi bật nhất về mặt thành phần hóa học của nấm súp lơ là hàm lượng beta-glucan rất cao, chiếm hơn 40% thể trọng nấm [1]. Hoạt chất beta-glucan này được ghi nhận là nguồn gốc tạo nên các đặc tính sinh học quan trọng, bao gồm hỗ trợ điều hòa miễn dịch, chống viêm, chống oxy hóa, hỗ trợ điều trị đái tháo đường và kích thích tái tạo vết thương [1, 6, 8]. Bên cạnh đó, nấm còn chứa chất kháng vi sinh vật tự nhiên mang tên sparassol [2].

Vai trò của collagen và nguyên bào sợi trong việc phục hồi da

Khi da bị tổn thương, collagen đóng vai trò là protein cấu trúc chính của chất nền ngoại bào trong mô hạt, giúp cầm máu và tái tạo độ bền chắc cho mô sẹo mới hình thành [3, 4]. Collagen được sản xuất chủ yếu bởi các nguyên bào sợi nằm ở tầng trung bì của da [3, 4].

Sau khi chấn thương xảy ra, nguyên bào sợi di chuyển đến khu vực tổn thương, bắt đầu phân chia và sản xuất collagen cùng các chất nền khác [1, 3, 4]. Các phân tử collagen này sau đó liên kết chéo với nhau tạo thành các sợi bền vững, giúp tăng độ bền cơ học của mô mới [3]. Nếu quá trình tổng hợp collagen bị ức chế hoặc suy giảm do các bệnh lý chuyển hóa như đái tháo đường, vết thương sẽ rất khó lành [1, 7].

Chiết xuất nấm súp lơ tác động đến nguyên bào sợi ra sao?

Cơ chế sinh học mà nấm súp lơ hỗ trợ làm lành da đã được kiểm chứng rõ nét trong các thử nghiệm chuyên sâu. Ở cấp độ tế bào, beta-glucan tinh khiết tách chiết từ nấm súp lơ đã được đưa vào môi trường nuôi cấy nguyên bào sợi da người (human dermal fibroblasts) [1].

Kết quả thử nghiệm ống nghiệm cho thấy mức độ tổng hợp collagen tuýp I ở nhóm nguyên bào sợi được tiếp xúc với beta-glucan của nấm súp lơ cao hơn rõ rệt so với nhóm chứng không can thiệp [1]. Sự gia tăng này chứng minh rằng hoạt chất từ nấm có khả năng tác động trực tiếp lên nguyên bào sợi, thúc đẩy các tế bào này sản xuất thêm vật liệu kiến tạo mô da mới [1].

Bên cạnh việc kích thích nguyên bào sợi tăng tổng hợp collagen, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng chiết xuất nấm súp lơ còn thúc đẩy sự di chuyển của đại thực bào và nguyên bào sợi tới vị trí tổn thương [1]. Đồng thời, chiết xuất này gia tăng tái tạo biểu mô (epithelialization), giúp lớp màng ngoài của da nhanh chóng được che phủ và phục hồi [1].

Bằng chứng từ các nghiên cứu thực nghiệm

Năm 2009, một nghiên cứu được tiến hành trên chuột cống bị đái tháo đường do tiêm streptozotocin (STZ) nhằm đánh giá khả năng cải thiện vết thương hở sâu toàn phần trên lưng [1]. Động vật được chia làm hai nhóm: nhóm dùng chiết xuất nấm súp lơ qua đường uống với liều 1.000 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong suốt 4 tuần và nhóm chứng không dùng [1]. Kết quả sau 4 tuần cho thấy nhóm dùng nấm súp lơ có tốc độ khép miệng vết thương tăng lên đáng kể, kèm theo sự di chuyển mạnh mẽ của đại thực bào, nguyên bào sợi và sự tái tạo collagen vượt trội [1].

Tiếp tục hướng nghiên cứu này, một thử nghiệm công bố năm 2013 trên chuột nhắt bị đái tháo đường cũng ghi nhận hiệu quả tích cực của nấm súp lơ [4]. Ở nghiên cứu này, các nhà khoa học đã thử nghiệm cả đường uống và đường bôi ngoài da [4]. Khi bổ sung nấm súp lơ vào chế độ ăn, tốc độ làm lành vết thương da ở chuột đái tháo đường diễn ra hiệu quả phụ thuộc vào liều lượng bổ sung [4]. Đáng chú ý, khi thoa trực tiếp beta-glucan tinh khiết chiết xuất từ nấm súp lơ lên vết thương, hoạt động phục hồi tổn thương da cũng được ghi nhận tương đương [4].

Đến năm 2018, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp đánh giá 33 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đã xác nhận các tác dụng điều trị của Sparassis crispa [5]. Phân tích gộp cho thấy chiết xuất nấm súp lơ cải thiện đáng kể tốc độ lành vết thương với chênh lệch trung bình chuẩn SMD = 3,55 (khoảng tin cậy 95%: 2,56 đến 4,54; I2 = 40%), bên cạnh việc giảm mức insulin huyết thanh và thể hiện hoạt tính chống viêm, chống nấm và chống oxy hóa [5].

Lợi ích ghi nhận và những giới hạn của bằng chứng

Những dữ liệu trên chứng minh tiềm năng trị liệu to lớn của nấm súp lơ trong việc hỗ trợ điều trị các tổn thương da mạn tính hoặc vết thương khó lành, đặc biệt ở bệnh nhân đái tháo đường [1, 2, 8]. Khả năng kích thích tổng hợp collagen tuýp I trực tiếp từ nguyên bào sợi người cũng mang lại triển vọng ứng dụng trong da liễu và chăm sóc phục hồi da [1].

Tuy nhiên, người đọc cần lưu ý giới hạn then chốt của các bằng chứng hiện có:

  • Các nghiên cứu đánh giá trực tiếp khả năng làm lành vết thương toàn phần mới chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột bị đái tháo đường) [1, 2].
  • Thử nghiệm trên tế bào da người chỉ mới dừng lại ở mô hình nuôi cấy nguyên bào sợi trong ống nghiệm (in vitro), chưa phải là thử nghiệm lâm sàng thoa ngoài da trực tiếp trên người thật [1].
  • Mặc dù phân tích gộp xác nhận hiệu quả phục hồi vết thương và chống oxy hóa, chống viêm, việc đưa chiết xuất nấm vào các sản phẩm thuốc thoa hoặc phác đồ điều trị chính thống trên người vẫn cần thêm nhiều kiểm chứng lâm sàng nghiêm ngặt [5].

Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng

Một hiểu lầm thường gặp là cho rằng ăn nấm súp lơ sẽ giúp xóa mờ sẹo tức thì hoặc làm da căng bóng lập tức. Quá trình tổng hợp và tái cấu trúc mạng lưới collagen đòi hỏi nhiều tuần đến nhiều tháng và chịu sự chi phối của rất nhiều yếu tố [3, 5]. Việc tăng sinh collagen là cần thiết cho quá trình sửa chữa mô, nhưng sự lắng đọng collagen quá mức cũng có thể dẫn đến hình thành sẹo phì đại hoặc sẹo lồi [6].

Hiểu lầm thứ hai là tự ý đắp trực tiếp nấm thô lên các vết thương hở sâu. Các nghiên cứu bôi ngoài da sử dụng thành phần beta-glucan đã qua tinh chế và tiệt trùng trong điều kiện phòng thí nghiệm [4]. Việc đắp thảo mộc, nấm thô chưa qua xử lý lên da rách có thể dẫn đến nguy cơ nhiễm trùng mô hạt nghiêm trọng.

Ai nên thận trọng?

Mặc dù nấm súp lơ là loại nấm ăn an toàn và bổ dưỡng [2], những đối tượng sau cần lưu ý:

  • Người có tiền sử dị ứng hoặc mẫn cảm với các loại nấm: Tuyệt đối không tự ý dùng chiết xuất đậm đặc hay ăn lượng lớn.
  • Người bệnh đái tháo đường có vết loét mạn tính: Không tự ý dùng nấm thay thế phác đồ chăm sóc vết thương và thuốc kiểm soát đường huyết do bác sĩ kê đơn [1, 8].
  • Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và người chuẩn bị phẫu thuật: Hiện chưa có dữ liệu an toàn đầy đủ về việc dùng chiết xuất liều cao trên các đối tượng này, do đó cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng.

Hướng dẫn sử dụng và áp dụng thực tế

Để khai thác giá trị dinh dưỡng của nấm súp lơ trong chế độ ăn hàng ngày, người tiêu dùng có thể chế biến nấm tươi hoặc nấm khô thành các món canh, xào hoặc súp như các loại nấm ăn thông thường [2]. Nấm cung cấp nguồn chất xơ, axit amin và các hoạt chất sinh học hỗ trợ sức khỏe tổng thể [2].

Đối với việc chăm sóc phục hồi da hoặc vết thương, người dân nên duy trì một chế độ ăn cân bằng dinh dưỡng, giàu protein và vitamin để cung cấp đủ nguyên liệu tổng hợp collagen. Nếu muốn sử dụng các sản phẩm bôi ngoài da hay thực phẩm bổ sung chứa chiết xuất nấm súp lơ nhằm hỗ trợ da liễu, cần chọn sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và tham khảo tư vấn y tế.

Chiết xuất nấm súp lơ là một nguồn hoạt chất sinh học đầy hứa hẹn, được khoa học bước đầu chứng minh có khả năng thúc đẩy quá trình khép vết thương và kích hoạt nguyên bào sợi sản xuất collagen tuýp I [1, 2]. Tuy nhiên, các chế phẩm từ nấm chỉ đóng vai trò hỗ trợ và người bệnh tuyệt đối không được dùng để thay thế các chỉ định chăm sóc y tế chuyên khoa.