Chiết xuất sam nhỏ có bảo vệ gan? Dữ liệu tiền lâm sàng

Thực hư tác dụng bảo vệ gan của cây sam

Nhiều người truyền tai nhau dùng các loại cây cỏ quen thuộc trong vườn nhà để thanh nhiệt, giải độc và phục hồi tổn thương tế bào gan. Trong đó, chiết xuất từ cây sam nhỏ hay các loài thuộc chi rau sam thường được nhắc tới như một thảo dược dân gian giúp tăng cường chức năng gan.

Tuy nhiên, liệu sam nhỏ có thực sự bảo vệ được gan trước các tác nhân gây độc như lạm dụng thuốc hạ sốt paracetamol hay không? Các nghiên cứu khoa học thực tế hiện nay mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên mô hình động vật với các chất gây độc khác, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người chịu tổn thương do paracetamol.

Nhận diện cây sam nhỏ và đặc tính sinh học

Cây sam nhỏ, có tên khoa học là Portulaca quadrifida, thuộc họ Rau sam (Portulacaceae) ^[1]. Trong tự nhiên, đây là loài thảo mộc mọc bò lan sát đất, thân mọng nước phân nhiều nhánh, các đốt thân mọc rễ và thường mang túm lông trắng dày đặc ^[1].

Trong y học cổ truyền ở một số quốc gia như Ethiopia, phần trên mặt đất của cây sam nhỏ được dùng làm thực phẩm và hỗ trợ xử lý vết loét dạ dày hay các vấn đề viêm nhiễm ^[1]. Các nhà nghiên cứu phát hiện loài cây này chứa hàm lượng đáng kể các hợp chất có hoạt tính sinh học ^[1].

Dù vậy, cần phân biệt rõ sam nhỏ (Portulaca quadrifida) với loài rau sam thông thường (Portulaca oleracea) [1, 2]. Hai loài này cùng chi nhưng khác nhau về đặc điểm hình thái và các công trình nghiên cứu hiện có.

Cơ chế chống oxy hóa của các loài thuộc chi rau sam

Quá trình tổn thương gan cấp tính thường đi liền với hiện tượng mất cân bằng oxy hóa và phản ứng viêm mất kiểm soát ^[2]. Khi gan bị nhiễm độc, các gốc tự do tấn công màng tế bào, dẫn đến hoại tử mô gan và giải phóng ồ ạt men gan vào máu ^[2].

Chiết xuất từ các loài rau sam chứa nhiều hợp chất tự nhiên như flavonoid, polyphenol và các alkaloid nhóm oleracein [1, 4, 6]. Các hoạt chất này có khả năng trung hòa gốc tự do và ức chế quá trình peroxy hóa lipid màng tế bào [1, 4].

Bên cạnh đó, các chất này còn can thiệp vào các chuỗi phản ứng viêm ^[2]. Việc điều hòa biểu hiện gen và protein tiền viêm giúp tế bào gan giảm tải áp lực trước sự tấn công của các chất chuyển hóa độc hại ^[2].

Bằng chứng tiền lâm sàng: Nghiên cứu nói gì?

Đối với cây sam nhỏ (Portulaca quadrifida), một nghiên cứu năm 2018 đã phân tích hoạt tính chống oxy hóa và kháng khuẩn từ phần trên mặt đất của cây ^[1]. Kết quả định lượng cho thấy hàm lượng flavonoid tổng số của dịch chiết methanol đạt 2,335 ± 0,0097 mgQE/100 g và dịch chiết chloroform đạt 1,7312 ± 0,0082 mgQE/100 g ^[1]. Nghiên cứu này ghi nhận dịch chiết có hoạt tính dọn gốc tự do DPPH tốt, kháng khuẩn ở mức yếu đến trung bình, nhưng chưa tiến hành thử nghiệm trực tiếp trên mô hình gan tổn thương do paracetamol ^[1].

Phần lớn các dữ liệu bảo vệ tế bào gan hiện nay đến từ loài rau sam thông thường (Portulaca oleracea) ^[2]. Cụ thể, một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá tác động của rau sam trên mô hình chuột bị tổn thương gan cấp do carbon tetrachloride (CCl4) và tế bào gan HepG2 trong ống nghiệm ^[2]. Kết quả ở chuột cho thấy việc can thiệp bằng rau sam giúp giảm tổn thương mô bệnh học ở gan, hạ mức men gan ALT, AST, LDH trong huyết thanh, đồng thời ức chế giải phóng các cytokine gây viêm như IL-1beta, IL-6 và TNF-alpha ^[2]. Trên tế bào HepG2, dịch chiết cũng làm giảm hoạt độ ALT, AST và giảm biểu hiện gen, protein của các dấu ấn viêm S100A8, S100A9 ^[2].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2009 ghi nhận ba alkaloid phenolic gồm oleracein A, B và E phân lập từ rau sam có khả năng ngăn chặn peroxy hóa lipid, trong đó oleracein E thể hiện hiệu lực ngăn ngừa tạo thành malondialdehyde (MDA) với giá trị EC50 là 73,13 microM ^[3]. Một nghiên cứu năm 2022 cũng khẳng định phân đoạn ethyl acetate từ rau sam thể hiện hoạt tính chống oxy hóa cao, có các hoạt chất tương tác tốt với enzym superoxide dismutase (SOD) ^[4].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng cho thấy tiềm năng chống viêm và chống oxy hóa, người tiêu dùng cần nhìn nhận thận trọng về mặt khoa học. Trước hết, chưa có dữ liệu tiền lâm sàng hay lâm sàng nào trong các tài liệu trên chứng minh sam nhỏ bảo vệ gan trực tiếp trên mô hình gây độc bằng paracetamol.

Các thử nghiệm giải độc gan và giảm men gan chủ yếu được tiến hành trên chuột bị nhiễm độc hóa chất CCl4 hoặc trên dòng tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm đối với loài rau sam ^[2]. Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa phức tạp hơn rất nhiều so với mô hình tế bào hay động vật gặm nhấm ^[2].

Đặc biệt, không thể tự ý ngoại suy hiệu quả giữa các loài thực vật khác nhau. Việc thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng quy chuẩn trên người bệnh khiến tác dụng thực tế của sam nhỏ vẫn chỉ là giả thuyết khoa học cần tiếp tục chứng minh.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cho gan

Nhiều người tin rằng thảo dược thiên nhiên có thể thay thế hoàn toàn các phác đồ cấp cứu hoặc thuốc giải độc y khoa khi bị ngộ độc paracetamol. Đây là quan niệm sai lầm rất nguy hiểm, bởi tổn thương gan do ngộ độc thuốc đòi hỏi phải can thiệp y tế khẩn cấp bằng các phác đồ chuẩn hóa.

Một hiểu lầm khác là cho rằng cứ đun sắc cây sam uống càng nhiều thì gan càng khỏe. Thảo dược tự nhiên khi chưa qua tinh chế vẫn chứa nhiều tạp chất, nếu sử dụng tùy tiện với lượng lớn có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa và bài tiết cho gan, thận.

Ngoài ra, quá trình chế biến nhiệt cũng làm thay đổi hoạt tính sinh học của thảo mộc ^[5]. Một nghiên cứu năm 2021 chỉ ra rằng quá trình hấp chín rau sam làm sụt giảm nồng độ các hợp chất phenolic tổng số và giảm hoạt tính chống oxy hóa so với ban đầu, dù mẫu sau khi hấp vẫn còn giữ lại được một lượng hoạt chất nhất định ^[5].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người có bệnh lý gan mạn tính như xơ gan, viêm gan virus hoặc suy gan tiến triển không được tự ý dùng nước sắc cây sam để điều trị. Việc dùng thảo mộc không rõ liều lượng có thể làm phức tạp thêm tình trạng suy giảm chức năng gan sẵn có.

Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang nuôi con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng rất nhạy cảm. Hiện tại chưa có dữ liệu an toàn đầy đủ trên các nhóm này đối với chiết xuất sam nhỏ, do đó cần tránh sử dụng dạng chiết xuất cô đặc [1, 2].

Những người đang phải dùng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng cần cảnh giác trước nguy cơ tương tác thuốc. Bất kỳ sự can thiệp bổ sung nào vào chế độ ăn uống khi đang điều trị bệnh cũng phải thông qua tư vấn chuyên môn.

Áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Nếu muốn sử dụng các loài rau sam trong đời sống, cách an toàn nhất là xem chúng như một loại rau ăn tự nhiên trong các bữa ăn gia đình [2, 8]. Việc đa dạng hóa thực phẩm giúp cung cấp nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên mà không gây rủi ro ngộ độc quá liều [1, 8].

Chỉ nên sử dụng rau tươi với lượng vừa phải, được rửa sạch và chế biến vệ sinh. Tuyệt đối không tự ý tìm kiếm cây sam nhỏ ngoài tự nhiên để tự chế biến thành thuốc uống điều trị bệnh gan ^[1].

Khi gặp bất kỳ triệu chứng nghi ngờ nhiễm độc gan như vàng da, mệt mỏi, chán ăn, nước tiểu sẫm màu, hoặc nghi ngờ quá liều thuốc giảm đau, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất. Không dùng thảo dược để trì hoãn việc cấp cứu y khoa.

Dữ liệu tiền lâm sàng cho thấy các loài chi rau sam có tiềm năng chống oxy hóa và kháng viêm tốt [1, 2]. Dù vậy, người dân không nên tự ý dùng chiết xuất sam nhỏ để bảo vệ gan hay giải độc paracetamol khi chưa có bằng chứng lâm sàng xác thực và chỉ định từ bác sĩ.