Ai không nên dùng địa y phổi? Cảnh báo độc tính cho gan

Địa y phổi cùng các loài địa y nói chung từng được nhiều người tìm kiếm như một phương thuốc dân gian hoặc thành phần hỗ trợ giảm cân tự nhiên. Dù được quảng bá với nhiều đặc tính sinh học, các chuyên gia y tế đã đưa ra lời cảnh báo nghiêm ngặt về nguy cơ ngộ độc gan nặng nề liên quan trực tiếp đến nhóm thảo dược này ^[1].

Câu trả lời ngắn gọn là những người có tiền sử bệnh gan, suy giảm chức năng gan mạn tính, phụ nữ mang thai và người đang sử dụng các thuốc chuyển hóa qua gan không nên dùng địa y phổi. Hoạt chất acid usnic có trong địa y phổi là một độc chất mạnh đối với tế bào gan, có thể gây tổn thương tế bào không hồi phục và dẫn đến suy gan cấp tính nguy hiểm đến tính mạng ^[2], ^[3].

Cơ chế phá hủy tế bào gan của acid usnic

Acid usnic là một chất chuyển hóa thứ cấp đặc trưng của địa y, lần đầu tiên được phân lập vào năm 1844 và từng được nghiên cứu về các đặc tính kháng khuẩn, chống viêm, kháng virus ^[1]. Tuy nhiên, hoạt chất này lại mang độc tính tế bào rất cao đối với mô gan người và động vật ^[2], ^[4].

Ở cấp độ tế bào, acid usnic hoạt động như một chất làm mất ghép cặp chuỗi chuyền điện tử và ức chế quá trình phosphoryl hóa oxy hóa trong ty thể – cơ quan tạo năng lượng của tế bào ^[2], ^[5]. Khi tiếp xúc với hoạt chất này, nồng độ phân tử mang năng lượng ATP trong tế bào gan sụt giảm nghiêm trọng, khiến tế bào mất nguồn năng lượng duy trì sự sống ^[2].

Bên cạnh việc làm cạn kiệt năng lượng, acid usnic còn kích hoạt quá trình tự oxy hóa và thúc đẩy ty thể sinh ra lượng lớn hydro peroxide cùng các gốc tự do ^[2]. Phản ứng stress oxy hóa bùng phát mạnh mẽ này làm suy kiệt nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên nội sinh là glutathione (GSH), phá vỡ màng tế bào, dẫn tới hoại tử tế bào gan trên diện rộng ^[2], ^[5].

Những nghiên cứu thực nghiệm vạch trần độc tính cho gan

Nguy cơ tổn thương gan do acid usnic không chỉ dừng lại ở các giả thuyết mà đã được làm rõ qua nhiều công trình thực nghiệm chuyên sâu trong phòng thí nghiệm.

Một nghiên cứu công bố năm 2004 đã khảo sát độc tính của acid usnic trên tế bào gan nguyên phát của chuột ^[2]. Các nhà khoa học ghi nhận khi xử lý tế bào gan chuột bằng acid usnic ở nồng độ 5 microM, có tới 98% tế bào gan bị hoại tử chỉ trong vòng 16 giờ và không ghi nhận hiện tượng chết theo chương trình ^[2]. Tình trạng này đi kèm với sự ức chế sớm chuỗi chuyền điện tử ty thể, sụt giảm ATP và gia tăng các gốc tự do ^[2]. Điểm đáng chú ý là khi tiền xử lý tế bào bằng chất chống oxy hóa gồm butylated hydroxytoluene kết hợp vitamin E, mức độ hoại tử do acid usnic đã giảm gần 70% ^[2]. Ngược lại, việc làm cạn kiệt glutathione trong ty thể bằng diethylmaleate lại làm tăng độ nhạy cảm và khiến tế bào gan tổn thương nặng hơn ^[2].

Cùng năm 2004, một thử nghiệm khác trên chuột cống cho thấy khi dùng liều cao (+)acid usnic (200 mg/kg mỗi ngày, tiêm phúc mạc) liên tục trong 5 ngày, chỉ số men gan AST và ALT trong huyết thanh chưa ghi nhận thay đổi đáng kể, nhưng ảnh chụp kính hiển vi điện tử đã thấy tổn thương hình thái rõ rệt tại ty thể và lưới nội chất ^[5]. Trên tế bào gan chuột cống cô lập, (+)acid usnic liều cao (1 mM) gây mất tính toàn vẹn màng tế bào, tăng rò rỉ men gan AST, ALT, tăng quá trình peroxy hóa lipid và làm cạn kiệt glutathione ^[5]. Hoạt chất này cũng làm mất khả năng kiểm soát hô hấp và tổng hợp ATP của ty thể ở nồng độ trên 6 microM ^[5].

Đến năm 2012, một nghiên cứu hệ protein trên chuột cống đã phát hiện việc dùng acid usnic làm thay đổi biểu hiện của 10 loại protein trong gan so với nhóm đối chứng ^[6]. Các protein này liên quan mật thiết đến stress oxy hóa, chuyển hóa lipid và nhiều con đường phân tử khác, chỉ ra lưới nội chất cùng ty thể là hai đích tấn công chính gây độc tính cho gan ^[6].

Năm 2018, một nghiên cứu trên vi tiểu thể gan người, chuột cống và chuột nhắt đã tiến hành đánh giá quá trình chuyển hóa sinh học của acid usnic ^[4]. Kết quả chỉ ra mỗi dạng đối quang của acid usnic đều tạo ra hai chất chuyển hóa có hoạt tính, sau đó các chất này hình thành liên kết với glutathione ^[4]. Sự hình thành các chất chuyển hóa trung gian phản ứng này là mắt xích giải thích độc tính gan của thảo dược ^[4].

Gần đây nhất, nghiên cứu công bố năm 2025 đi sâu so sánh hai dạng đồng phân quang học là (-)-acid usnic và (+)-acid usnic trên dòng tế bào người HepG2 ^[7]. Kết quả cho thấy dạng (-)-acid usnic có độc tính tế bào cao hơn đáng kể so với dạng (+), thể hiện qua nồng độ ức chế IC50 sau 48 giờ lần lượt là 16,0 microgam/mL so với 28,2 microgam/mL ^[7]. Dạng (-) gây rò rỉ enzym LDH và làm khử cực màng ty thể nghiêm trọng hơn ^[7]. Nghiên cứu cũng thử nghiệm dùng kết hợp với các chất bảo vệ gan gồm silybin, squalene và N-acetylcysteine; kết quả bảo vệ một phần ở mốc 48 giờ nhưng tác dụng này suy giảm sau 72 giờ ^[7].

Bài học từ các ca lâm sàng suy gan tối cấp ở người

Các cảnh báo về acid usnic trên thực tế bắt nguồn từ những tổn thương nghiêm trọng ghi nhận ngoài đời thực khi chất này được đưa vào các sản phẩm thương mại.

Khoảng hai thập kỷ trước, acid usnic tinh khiết hoặc chiết xuất thô từ địa y được tiếp thị rộng rãi tại Mỹ như thực phẩm bổ sung hỗ trợ giảm cân, đốt mỡ cho người tập thể hình ^[1]. Trước hàng loạt báo cáo tổn thương gan nghiêm trọng, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã ban hành thư cảnh báo vào năm 2001 đối với sản phẩm LipoKinetix và yêu cầu thu hồi sản phẩm này khỏi thị trường ^[2], ^[1].

Một báo cáo lâm sàng năm 2006 đã mô tả chi tiết trường hợp 2 bệnh nhân gặp phải tổn thương gan nặng chỉ trong vòng 3 tháng sau khi dùng thực phẩm bổ sung giảm cân chứa acid usnic ^[3]. Trong đó, một bệnh nhân bị suy gan tối cấp và buộc phải ghép gan cấp cứu để bảo toàn tính mạng; bệnh nhân thứ hai bị hoại tử gan gần toàn bộ ^[3]. Kết quả điều tra toàn diện và sinh thiết mô bệnh học gan đã loại trừ toàn bộ các nguyên nhân gây tổn thương gan cấp tính khác ^[3].

Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên

Rất nhiều người lầm tưởng rằng các loại dược liệu tự nhiên như địa y phổi, địa y râu cây (Usnea) luôn lành tính và có thể dùng tùy ý để thanh lọc cơ thể hoặc giảm béo. Sự thật là nguồn gốc tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn.

Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng men gan bình thường nghĩa là gan hoàn toàn khỏe mạnh khi uống thảo dược. Bằng chứng thực nghiệm năm 2004 trên chuột cho thấy ở giai đoạn dùng liều 200 mg/kg/ngày trong 5 ngày, chỉ số men gan AST và ALT trong máu chưa hề biến động, nhưng cấu trúc ty thể và lưới nội chất đã bị phá hủy khi quan sát dưới kính hiển vi điện tử ^[5]. Sự tổn thương âm thầm này khiến người dùng dễ chủ quan cho đến khi gan bị hoại tử diện rộng.

Ngoài ra, nhiều người tin rằng có thể dễ dàng giải độc gan bằng các loại thuốc bảo vệ gan thông thường nếu chẳng may dùng quá liều. Nghiên cứu năm 2025 cho thấy các chất bảo vệ gan như silybin hay N-acetylcysteine chỉ giúp giảm độc tính tế bào một phần ở mốc 48 giờ và mất dần hiệu quả sau 72 giờ tiếp xúc liên tục với acid usnic ^[7].

Ai cần tuyệt đối tránh xa địa y phổi?

Dựa trên các bằng chứng độc tính chuyển hóa đã được xác lập, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng và tránh sử dụng địa y phổi:

• Người mắc bệnh gan mạn tính: Những người có tiền sử viêm gan virus B, C, gan nhiễm mỡ, xơ gan hoặc suy giảm chức năng gan tuyệt đối không nên dùng. Gan của nhóm này vốn đã suy giảm lượng dự trữ glutathione và khả năng khử độc, khiến tế bào gan dễ bị hoại tử nhanh chóng trước độc tố ^[2].
• Người đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan: Thử nghiệm cho thấy acid usnic làm tăng hoạt tính men aniline hydroxylase (CYP 2E1) và tạo ra hiệu ứng cộng hưởng độc tính khi kết hợp với các chất độc cho gan khác như carbon tetrachloride ^[5]. Do đó, phối hợp thảo dược này với thuốc tây có thể làm tăng nguy cơ tổn hại tế bào gan không lường trước.
• Phụ nữ trong thời kỳ mang thai: Một nghiên cứu năm 2017 trên chuột cống Wistar mang thai được cho uống vi hạt chứa acid usnic (liều 25 mg/kg) ghi nhận hiện tượng giảm tăng cân ở chuột mẹ, giảm diện tích nhân tế bào gan và gây thay đổi hình thái gan ở chuột con (tăng số lượng tế bào gan, giảm tế bào nhân khổng lồ) ^[8]. Dù nghiên cứu này thực hiện trên động vật mang thai và sử dụng dạng bào chế vi hạt PLGA, kết quả vẫn khẳng định tiềm năng gây độc cho gan trong thai kỳ, đòi hỏi phụ nữ có thai không được tự ý sử dụng ^[8].
• Trẻ em và phụ nữ đang cho con bú: Hiện chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên các nhóm đối tượng này; do đó việc sử dụng là hoàn toàn không an toàn.

Lời khuyên an toàn và cách phòng ngừa

Địa y phổi và các chế phẩm chứa acid usnic tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc tế bào gan rất rõ ràng. Cho đến nay, chưa có một liều dùng an toàn nào được thiết lập trên người để có thể tự ý sử dụng các chiết xuất thô từ địa y làm thuốc uống ^[2], ^[1].

Người tiêu dùng cần thận trọng khi tìm mua các loại thực phẩm chức năng, trà thảo mộc hay sản phẩm giảm mỡ trôi nổi không rõ nguồn gốc. Hãy luôn đọc kỹ bảng thành phần để kiểm tra xem có sự hiện diện của acid usnic hoặc chiết xuất địa y (như Usnea, Cladonia, Lobaria) hay không ^[1], ^[8]. Nếu đang gặp bất kỳ vấn đề nào về sức khỏe, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng thay vì tự ý dùng thảo dược truyền miệng. Khi phát hiện các triệu chứng bất thường như mệt mỏi cực độ, vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu sau khi dùng thảo dược, cần lập tức đến các cơ sở y tế để được kiểm tra chức năng gan kịp thời ^[3].

Cân bằng giữa lối sống lành mạnh, chế độ ăn uống khoa học và lắng nghe tư vấn chuyên môn y tế luôn là phương pháp bền vững nhất để bảo vệ sức khỏe, tránh đánh đổi lá gan trước những trào lưu giảm cân cấp tốc thiếu căn cứ khoa học.