Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo mộc tự nhiên để bồi bổ hoặc hỗ trợ điều trị các bệnh lý về gan với niềm tin "thuốc nam lành tính, không bổ ngang cũng bổ dọc". Chiết xuất từ sói Nhật (Chloranthus serratus) và các loài cùng chi họ Chloranthaceae cũng nằm trong xu hướng tìm tòi này của y học hiện đại và dân gian.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực tế lại vẽ nên một bức tranh hoàn toàn trái ngược: trong khi một số hợp chất chiết xuất thể hiện khả năng ức chế tế bào ung thư gan trong phòng thí nghiệm, thì việc sử dụng chiết xuất thực vật này ở liều cao lại có thể gây tổn thương và nhiễm độc gan nặng nề.

Nghịch lý giữa ức chế ung thư và độc tính tế bào

Trong y học dân gian, một số cây thuộc chi Chloranthus đã được dùng với quan niệm giúp giải độc, điều hòa khí huyết và hỗ trợ bệnh gan [1]. Sự quan tâm này thúc đẩy các nhà khoa học phân lập và đánh giá hoạt tính sinh học từ các bộ phận của cây để tìm kiếm tiềm năng điều trị ung thư biểu mô tế bào gan (HCC) [1].

Tuy vậy, ranh giới giữa tác dụng sinh học có lợi và độc tính tế bào thường rất mong manh. Khi một chất có khả năng tiêu diệt tế bào bất thường hoặc thể hiện hoạt tính mạnh in vitro (trong ống nghiệm), chính hoạt tính đó hoặc các chất chuyển hóa đi kèm có thể gây hại cho tế bào lành, đặc biệt khi gan phải làm việc quá tải để lọc và chuyển hóa chúng ở nồng độ cao [2].

Cơ chế tác động: Ức chế khối u hay đầu độc tế bào gan?

Để hiểu rõ sự mâu thuẫn này, cần phân biệt giữa tác động chọn lọc trên mô hình tế bào biệt hóa và phản ứng toàn thân khi hấp thu qua đường tiêu hóa. Ở cấp độ tế bào, một số hoạt chất từ thực vật có thể can thiệp vào các đường truyền tín hiệu sinh tồn của tế bào ác tính, làm ngừng chu kỳ nhân đôi hoặc kích hoạt quá trình tự chết (apoptosis) [1, 2].

Ngược lại, ở mô hình cơ thể sống, gan là cơ quan đầu tiên tiếp nhận lượng lớn các hợp chất phức tạp từ dịch chiết thô. Khi các hoạt chất vượt quá ngưỡng chịu đựng, hệ thống phòng thủ chống oxy hóa nội sinh của tế bào gan sẽ bị phá vỡ [2]. Thay vì bảo vệ, sự tích tụ này làm gia tăng phản ứng viêm, suy giảm các phân tử chống oxy hóa then chốt và làm tổn thương trực tiếp cấu trúc vi mô của mô gan [2].

Các nghiên cứu nói gì về chiết xuất họ Sói?

Các công trình nghiên cứu gần đây đã làm sáng tỏ cả tiềm năng nghiên cứu thuốc lẫn rủi ro độc chất của các loài thảo dược này:

Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá tác dụng kháng ung thư biểu mô tế bào gan của chiết xuất từ cây Chloranthus fortunei (cùng chi với sói Nhật) [1]. Thử nghiệm dùng cồn 70% hồi lưu rồi chiết phân đoạn với petroleum ether (PECFS) trên hai dòng tế bào ung thư gan người là MHCC97-H và HepG2, kết hợp thử nghiệm ghép u trên chuột BALB/c nude [1]. Kết quả cho thấy phân đoạn PECFS có hoạt tính chống tăng sinh mạnh nhất với giá trị IC50 lần lượt là 13,86 và 10,55 mcg/mL, nhờ chứa thành phần chính là các hợp chất sesquiterpene [1]. Phân đoạn này giúp ức chế sự nhân bản, xâm lấn, di căn và kích hoạt tế bào ung thư tự chết [1].

Một nghiên cứu khác năm 2023 tập trung vào hợp chất flavokawain A (FKA), phân lập từ loài Chloranthus henryi [3]. Nghiên cứu in vitro trên tế bào ung thư biểu mô tế bào gan và in vivo trên mô nhuộm mô bệnh học cho thấy FKA tương tác trực tiếp với phân tử CXCL12, từ đó ức chế quá trình tăng sinh, di căn, xâm lấn và tạo mạch giả thông qua đảo ngược tiến trình chuyển đổi biểu mô - trung mô (EMT) theo con đường truyền tín hiệu PI3K/Akt/NF-kappaB [3]. Nhóm tác giả nhận định FKA có triển vọng trở thành ứng viên phát triển thuốc [3].

Tuy nhiên, nghiên cứu độc tính cấp và bán trường diễn công bố năm 2020 trên chính loài sói Nhật (Chloranthus serratus) đã gióng lên hồi chuông cảnh báo [2]. Thử nghiệm thực hiện trên chuột Sprague Dawley đực, cho uống dịch chiết ethanol từ rễ (liều 4,14 g/kg/ngày), thân (3,20 g/kg/ngày) và lá (1,16 g/kg/ngày) liên tục trong 14 ngày [2]. Kết quả xác định giá trị liều gây chết một nửa (LD50) qua đường uống của rễ, thân và lá lần lượt cao hơn 10,35; 8,05 và 2,90 g/kg [2]. Đáng lưu ý, chiết xuất từ lá gây tổn hại nặng nề nhất: làm tăng vọt chỉ số gan, nồng độ protein toàn phần, globulin, các men gan AST, ALT, ALP, axit mật toàn phần (TBA), chỉ số peroxy hóa màng tế bào MDA và các yếu tố gây viêm như ICAM-1, TNF-alpha (với p < 0,01), kèm theo biến đổi bệnh lý và siêu cấu trúc mô gan rõ rệt [2]. Đồng thời, chiết xuất thân và lá làm suy giảm nghiêm trọng các enzyme chống oxy hóa nội sinh như T-SOD, GSH, catalase, làm giảm mạnh biểu hiện protein bảo vệ Nrf2 và HO-1 [2].

Hiểu lầm thường gặp về "thảo dược thanh nhiệt, bổ gan"

Một sai lầm rất phổ biến là đánh đồng tác dụng chống oxy hóa hay ức chế tế bào bệnh trong ống nghiệm với khả năng bảo vệ gan trên người thật. Khi thử nghiệm in vitro, một chất đơn lẻ được tiếp xúc trực tiếp với một số lượng tế bào giới hạn trong đĩa nuôi cấy [1, 2]. Điều này hoàn toàn khác biệt với việc đưa toàn bộ chiết xuất thô qua đường tiêu hóa của cơ thể sống.

Nhiều người cũng tin rằng cây thuốc mọc tự nhiên thì hoàn toàn vô hại. Dữ liệu độc chất học từ nghiên cứu năm 2020 đã chứng minh điều ngược lại: chiết xuất lá sói Nhật có độc tính cao hơn hẳn rễ và thân, trực tiếp gây ra stress oxy hóa và hủy hoại tế bào gan của động vật thí nghiệm [2]. Việc tự ý sắc uống các loại thảo mộc này không những không "mát gan" mà còn tiềm ẩn nguy cơ gây suy giảm chức năng gan cấp tính [2].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên dữ liệu độc học, người tiêu dùng không nên tự ý tìm mua, sắc nước hoặc dùng các chế phẩm tự chế chứa sói Nhật. Đặc biệt, các nhóm sau cần tuyệt đối tránh xa:

Những người đang có bệnh nền về gan như men gan cao, viêm gan virus, xơ gan hoặc tiền sử suy giảm chức năng gan. Tế bào gan ở nhóm này vốn đã tổn thương, việc gánh thêm độc tính từ dịch chiết lá hoặc thân thảo dược có thể làm bùng phát đợt suy gan cấp [2].

Những người đang sử dụng các thuốc điều trị chuyển hóa qua gan. Việc dùng chung thảo dược có độc tính tế bào sẽ làm tăng nguy cơ tương tác thuốc bất lợi và gây quá tải chuyển hóa độc hại tại gan [2].

Hiện nay, các nghiên cứu về hoạt tính kháng ung thư của các loài chi sói chỉ mới dừng lại trên mô hình chuột hoặc tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm [1, 2]. Chưa hề có thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định tính an toàn hay hiệu quả điều trị trên người, do đó tuyệt đối không dùng thảo dược này để thay thế thuốc chữa bệnh.

Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng an toàn

Khoa học hiện đại không phủ nhận tiềm năng của các loài cây thuộc chi Chloranthus trong việc tìm kiếm các phân tử thuốc điều trị ung thư mới [1, 2]. Tuy nhiên, việc tinh chế một phân tử có đích tác động cụ thể hoàn toàn khác với việc sử dụng dịch chiết thô của toàn cây [1, 4].

Nghiên cứu độc tính đã ghi nhận bộ phận rễ của cây sói Nhật có độc tính thấp hơn và ít làm suy giảm protein bảo vệ Nrf2/HO-1 hơn so với lá và thân [2]. Tuy vậy, do chưa có quy chuẩn liều lượng và độ an toàn được kiểm chứng lâm sàng trên người, người dân không tự ý thu hái hay mua bán để tự chữa bệnh. Khi phát hiện các vấn đề về gan hoặc nghi ngờ ung thư gan, bệnh nhân cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và tuân thủ phác đồ điều trị đã được chứng minh an toàn.