Trong đời sống thường nhật, nhiều người truyền tai nhau các bài thuốc dân gian từ cây tếch (giá tỵ) để chữa gút, hạ axit uric và tăng đào thải nước tiểu. Cơn đau khớp dữ dội cùng nỗi lo lắng về tác dụng phụ của thuốc tây khiến không ít bệnh nhân tìm kiếm các liệu pháp thảo mộc tự nhiên. Tuy nhiên, liệu chiết xuất tếch có thực sự mang lại tác dụng lợi tiểu và giảm axit uric trong máu như lời đồn thổi hay không?
Câu trả lời dựa trên các cơ sở khoa học hiện có là: Chưa có bất kỳ bằng chứng thực nghiệm hay lâm sàng nào chứng minh chiết xuất tếch giúp hạ axit uric máu hoặc có tác dụng lợi tiểu. Những lời quảng cáo gán ghép công dụng này cho cây tếch là thiếu căn cứ khoa học xác thực.
Bản chất của axit uric và cơ chế hình thành bệnh gút
Axit uric là sản phẩm chuyển hóa cuối cùng của các hợp chất purin trong cơ thể người. Axit uric có trọng lượng phân tử 168 dalton, tan trong nước và tồn tại ở dạng tự do hơn 95% trong vòng tuần hoàn [1]. Ở người khỏe mạnh bình thường, chất này được lọc và đào thải phần lớn qua thận.
Quá trình tổng hợp axit uric phụ thuộc chủ yếu vào hoạt động của một loại enzym có tên là xanthine oxidase. Enzym này đảm nhận vai trò xúc tác biến đổi hypoxanthine thành xanthine, rồi từ xanthine chuyển hóa thành axit uric [1]. Khi nồng độ axit uric trong máu tăng quá cao hoặc khả năng đào thải qua thận suy giảm, tinh thể muối urat sẽ hình thành và lắng đọng tại các khớp xương gây nên cơn gút cấp.
Không chỉ gây tổn thương xương khớp, axit uric tích tụ nhiều trong cơ thể người suy thận còn được xem là một độc tố urê huyết, có thể thúc đẩy tổn thương thận tiến triển nặng hơn [1]. Tinh thể urat kết tủa trong lòng ống thận, dẫn đến hình thành sỏi urat và kích hoạt các phản ứng viêm mô kẽ hoặc nội mô mạch máu thận [1]. Để kiểm soát tình trạng này, y học hiện đại sử dụng các thuốc ức chế enzym xanthine oxidase như febuxostat để cắt đứt chuỗi phản ứng tạo ra axit uric [1]. Một số thuốc lợi tiểu tăng đào thải axit uric như ticrynafen hoặc probenecid cũng từng được đưa vào nghiên cứu cơ chế bão hòa nước tiểu nhằm giảm nồng độ urat trong máu mà không làm tăng nguy cơ sỏi niệu [2].
Cây tếch trong y học cổ truyền và nghiên cứu hiện đại
Cây tếch, tên khoa học là Tectona grandis L.f, vốn là cây gỗ lớn thuộc họ Lamiaceae hoặc Verbenaceae [3], [4]. Trong các hệ thống y học bản địa cổ truyền như Ayurveda, các bộ phận của cây tếch từng được dùng để hỗ trợ cải thiện tình trạng viêm, rối loạn gan, sốt mật, tiểu đường, viêm phế quản, phong và kiết lỵ [3].
Nhiều phân tích hóa thực vật ghi nhận cây tếch chứa nhiều hợp chất tự nhiên như ancaloit, glycosid phenolic và steroid [4]. Tuy nhiên, các ghi chép cổ truyền hay một số đánh giá tổng quan không đồng nghĩa với việc dược liệu này có thể thay thế thuốc điều trị bệnh gút hiện đại.
Các báo cáo tổng quan về cây tếch chỉ ra rằng loài cây này được nghiên cứu ở nhiều khía cạnh sinh học khác nhau như chống oxy hóa, hạ sốt, giảm đau, hạ đường huyết, chữa lành vết thương và gây độc tế bào [4]. Mặc dù vậy, tài liệu khoa học chính thống chưa hề ghi nhận báo cáo thực nghiệm nào chứng minh chiết xuất cây tếch có khả năng ức chế enzym xanthine oxidase hay kích thích bài niệu để hạ axit uric [4].
Các bằng chứng khoa học thực tế về chiết xuất tếch
Khi đối chiếu các công bố khoa học thực tế, các nhà nghiên cứu tập trung đánh giá chiết xuất từ lá cây tếch ở những lĩnh vực bệnh lý hoàn toàn khác biệt chứ không phải bệnh gút hay bài niệu:
Đầu tiên là nghiên cứu công bố năm 2007 đánh giá khả năng làm lành vết thương của dịch chiết lá tếch trên chuột cống trắng [5]. Thử nghiệm dùng dịch chiết axit clohydric của lá tếch qua các mô hình vết thương cắt bỏ, vết thương rạch, vết thương bỏng và vết thương khoang chết [5]. Kết quả cho thấy dạng gel bôi ngoài da với nồng độ 5% và 10%, hoặc đường uống với liều 250 mg/kg và 500 mg/kg trọng lượng cơ thể chuột, đã làm giảm đáng kể thời gian biểu mô hóa, hỗ trợ co vết thương 50% và tăng sức bền đứt gãy mô hạt [5].
Kế tiếp là thử nghiệm công bố năm 2021 nghiên cứu tác dụng bảo vệ gan của chiết xuất lá tếch trên chuột C57BL/6 bị tổn thương gan do carbon tetrachloride (CCl4) [3]. Nghiên cứu này cho chuột uống chiết xuất lá tếch ở 3 mức liều 50 mg/kg, 100 mg/kg và 200 mg/kg với tần suất 3 lần một tuần, kéo dài từ 4 đến 8 tuần [3]. Kết quả ghi nhận liều 100 mg/kg giúp điều hòa giảm trục tín hiệu TGF-beta1/Smad2 và điều hòa tăng Smad7 sau 8 tuần điều trị [3]. Tỷ lệ MMP3/TIMP1 tăng lần lượt 0,7 lần, 2,5 lần và 1,7 lần tương ứng với các liều 50 mg/kg, 100 mg/kg và 200 mg/kg [3]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao cho thấy chiết xuất lá tếch có chứa axit gallic, axit caffeic, axit sinapinic và myricetin [3].
Một hướng nghiên cứu khác công bố năm 2017 khảo sát khả năng kháng virus Chikungunya từ các hợp chất phân lập từ lá tếch bằng kỹ thuật GC-MS, phổ NMR và mô phỏng trên máy tính [6]. Kết quả chỉ ra hợp chất benzene-1-carboxylic acid hexadeconate phân lập từ lá tếch có nồng độ ức chế 50% (IC50) đạt 3,036 mcg/ml (7,5 microM) đối với chủng virus châu Á và 76,46 mcg/ml (189,02 microM) đối với chủng virus ECSA [6].
Ngoài ra, gỗ và lá tếch còn được ứng dụng nhiều trong lĩnh vực xử lý môi trường. Năm 2006, bột lá tếch được chứng minh có khả năng hấp phụ ion đồng Cu(II) trong dung dịch nước, với lượng 0,1 g bột lá có thể loại bỏ 71,66% của 20 mg/L Cu(II) trong 30 mL dung dịch sau 180 phút ở độ pH tối ưu là 5,5 [7]. Năm 2018, mùn cưa cây tếch tại Đông Timor cũng được nghiên cứu sản xuất than hoạt tính xốp nhằm hấp phụ loại bỏ thuốc trừ sâu 4-chloro-2-methylphenoxyacetic acid khỏi môi trường lỏng [8].
Tất cả các nghiên cứu trên đều chỉ rõ phạm vi tác dụng sinh học thực thụ của loài cây này, hoàn toàn không có số liệu thực nghiệm nào nhắc đến việc chiết xuất tếch làm hạ nồng độ axit uric hoặc gây tăng bài niệu ở động vật hay người.
Những hiểu lầm thường gặp trong việc chữa bệnh gút
Sự hiểu lầm về công dụng hạ axit uric của cây tếch xuất phát từ việc gán ghép tùy tiện các tác dụng chống viêm hoặc thanh nhiệt giải độc trong dân gian thành đặc tính "chữa khỏi bệnh gút". Nhiều người lầm tưởng rằng thảo mộc có tính chống viêm hay lợi tiểu thông thường đều có thể làm tiêu biến tinh thể urat hoặc đào thải lượng lớn axit uric dư thừa.
Thực tế điều trị bệnh gút đòi hỏi sự can thiệp chính xác vào con đường chuyển hóa purin hoặc chức năng bài tiết của thận [1]. Nếu một hoạt chất không có cơ chế ức chế chọn lọc enzym xanthine oxidase để ngăn chặn biến đổi xanthine thành axit uric, nồng độ axit uric nội sinh sẽ không thể tự giảm đi [1].
Tương tự, không phải loại cây nào cũng có tính năng tăng thải urat qua nước tiểu một cách an toàn. Trong y khoa, các chất bài niệu tăng thải urat như ticrynafen hay probenecid đòi hỏi kiểm soát chặt chẽ độ bão hòa urat và độ pH của nước tiểu để tránh nguy cơ hình thành sỏi thận [2]. Do đó, việc tự ý uống các loại nước nấu từ lá hoặc vỏ cây tếch với hy vọng lợi tiểu và trị gút hoàn toàn không dựa trên cơ sở khoa học và tiềm ẩn rủi ro cho sức khỏe.
Ai cần thận trọng khi tiếp cận các thông tin này?
Những người được chẩn đoán mắc bệnh gút mạn tính hoặc đang trải qua các đợt viêm khớp gút cấp tính tuyệt đối không nên tự ý ngưng phác đồ điều trị để dùng lá cây tếch. Các biến chứng lắng đọng tophi, hủy hoại khớp hoặc suy giảm chức năng thận do tích tụ axit uric kéo dài là vô cùng nguy hiểm [1].
Bệnh nhân có tiền sử suy giảm chức năng thận, suy gan hoặc sỏi tiết niệu cần đặc biệt cẩn trọng. Việc tiêu thụ các dịch chiết thảo dược không rõ liều lượng có thể gia tăng gánh nặng lọc thải cho thận, gây tích tụ độc chất trong cơ thể [1].
Phụ nữ đang mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng nhạy cảm chưa từng có dữ liệu an toàn nào liên quan đến việc dung nạp chiết xuất cây tếch. Nhóm đối tượng này không được tự ý sử dụng bất kỳ dạng chế phẩm thảo dược không rõ nguồn gốc nào từ cây tếch.
Lời khuyên áp dụng và kết luận cân bằng
Đối với những người có mức axit uric trong máu cao hoặc đang điều trị bệnh gút, điều quan trọng nhất là tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ dùng thuốc hạ axit uric đã được chứng minh hiệu quả lâm sàng như thuốc ức chế xanthine oxidase theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa [1]. Bệnh nhân cần định kỳ kiểm tra các chỉ số sinh hóa máu và nước tiểu tại các cơ sở y tế uy tín.
Trong chế độ ăn uống hằng ngày, người bệnh nên chủ động duy trì lối sống điều độ: hạn chế thực phẩm chứa nhiều purin như nội tạng động vật, thịt đỏ và hải sản; hạn chế rượu bia; đảm bảo uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ thận lọc rửa chất thải. Tuyệt đối không thay thế thuốc kê đơn bằng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng từ cây tếch. Khi có bất kỳ thắc mắc nào về việc dùng thảo dược bổ trợ hoặc thay đổi chế độ dinh dưỡng, hãy luôn tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
