Sốt và đau nhức là những phản ứng thường gặp của cơ thể khi gặp chấn thương, nhiễm trùng hoặc mắc các bệnh lý thông thường. Thay vì tìm đến thuốc giảm đau hạ sốt tây y, nhiều người thường có xu hướng tìm kiếm các loài thảo mộc dân gian với hy vọng tìm thấy giải pháp tự nhiên và an toàn hơn cho sức khỏe. Trong số đó, cây cúc leo mắt huyền, hay còn thường được gọi trong dân gian là khiên ngưu (danh pháp khoa học Thunbergia alata), được nhắc đến như một bài thuốc tiềm năng để giảm sốt và làm dịu cơn đau.
Tuy nhiên, liệu chiết xuất từ loài thực vật này có thực sự mang lại tác dụng hạ sốt và giảm đau rõ rệt như lời đồn? Dựa trên các dữ liệu khoa học thực tế hiện nay, câu trả lời là chưa có bất kỳ bằng chứng lâm sàng nào trên cơ thể người xác nhận việc chiết xuất từ Thunbergia alata giúp hạ sốt hay giảm đau trực tiếp, mà các ghi nhận khoa học mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm trên tế bào miễn dịch để đánh giá phản ứng viêm.
Cơ chế tác động và những giả thuyết dược lý ban đầu
Trong y học cổ truyền tại một số quốc gia Đông Phi như Uganda và Kenya, Thunbergia alata từ lâu đã được người dân sử dụng như một phương thuốc dân gian để hỗ trợ điều trị các chứng viêm nhiễm, sốt, ho hoặc tiêu chảy [1]. Kinh nghiệm dân gian này thúc đẩy các nhà khoa học tìm hiểu xem các hợp chất tự nhiên bên trong cây có thực sự can thiệp vào các đường dẫn truyền tín hiệu gây đau và sốt hay không.
Về mặt sinh lý bệnh học, phản ứng sốt và cảm giác đau thường gắn liền với sự giải phóng ồ ạt các hóa chất trung gian gây viêm. Ở các thuốc giảm đau thông thường như paracetamol (acetaminophen), cơ chế hạ thân nhiệt khi sốt được xác định có sự tham gia của thụ thể kênh ion TRPA1 [2]. Khác với các thuốc chống viêm không steroid (NSAID), paracetamol hạ sốt phụ thuộc vào TRPA1 và không dựa trên việc ức chế mạnh enzym cyclo-oxygenase (COX) [2].
Đối với chiết xuất thực vật, các nhà nghiên cứu thường tìm kiếm tác động điều hòa enzym cyclooxygenase-2 (COX-2) - enzyme then chốt chịu trách nhiệm tổng hợp prostaglandin E2 gây viêm, sốt và đau [1]. Tuy nhiên, chiết xuất cúc mắt huyền lại cho thấy những tương tác dược lý hoàn toàn khác biệt so với các loại thuốc hạ sốt giảm đau kinh điển này [1].
Bằng chứng khoa học về chiết xuất Thunbergia alata
Trước việc thiếu vắng các nghiên cứu bài bản, một nghiên cứu công bố vào năm 2016 đã tiến hành đánh giá chi tiết hoạt tính chống viêm và cơ chế tác động của chiết xuất methanol từ cây Thunbergia alata (viết tắt là MTA) [1]. Thử nghiệm được thực hiện trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7 của chuột, được kích thích gây viêm bằng lipopolysaccharide (LPS) [1].
Kết quả thử nghiệm cho thấy, ở nồng độ an toàn không gây độc tế bào (từ 300 microgam/ml trở xuống), chiết xuất MTA đã ức chế sự sản sinh oxit nitric (NO) phụ thuộc vào liều lượng thông qua việc điều hòa phiên mã enzym sinh NO cảm ứng [1]. Bên cạnh đó, việc xử lý bằng chiết xuất này cũng làm giảm sản sinh cytokine gây viêm interleukin-6 (IL-6) và ức chế biểu hiện mRNA của cả IL-6 lẫn interleukin-1 beta (IL-1beta) [1]. Về mặt đường dẫn truyền, chiết xuất làm giảm sự phosphoryl hóa của kinase ngoại bào ERK và yếu tố phiên mã STAT3 [1].
Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận những giới hạn cơ chế rất lớn. Chiết xuất MTA hoàn toàn không làm thay đổi sự biểu hiện của COX-2 ở cả mức độ mRNA và protein [1]. Yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) cũng như hoạt động của các protein kinase khác như p38, JNK hay phức hợp phiên mã NF-kappaB đều không bị ảnh hưởng bởi chiết xuất [1]. Việc không ức chế được enzym COX-2 là chỉ dấu cho thấy chiết xuất này khó có thể tác động trực tiếp vào con đường tạo prostaglandin gây sốt và đau điển hình [1].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Thực tế kiểm chứng cho thấy những bằng chứng khoa học về Thunbergia alata còn tồn tại khoảng cách rất xa so với ứng dụng điều trị thực tế. Nghiên cứu thực nghiệm hiện có mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào chuột trong phòng thí nghiệm (in vitro), chưa từng được tiến hành đánh giá hiệu quả trên các mô hình động vật sống toàn vẹn hay thử nghiệm lâm sàng trên người [1].
Khi thử nghiệm trong ống nghiệm, các tế bào được tiếp xúc trực tiếp với chiết xuất đã qua tinh chế. Trong khi đó, ở cơ thể sống, các chất phải trải qua quá trình hấp thu qua đường tiêu hóa, chuyển hóa tại gan và phân bố trong mô máu. Chưa có dữ liệu nào chứng minh nồng độ 300 microgam/ml có thể đạt được trong máu người khi uống dược liệu thô một cách an toàn [1].
Do đó, dù ghi nhận khả năng làm giảm một số hóa chất trung gian gây viêm như NO hay IL-6, điều này hoàn toàn không đồng nghĩa với việc chiết xuất có thể cắt cơn sốt hay làm dịu cơn đau nhức trên cơ thể người [1].
Những hiểu lầm phổ biến cần tránh
Một hiểu lầm rất phổ biến là đánh đồng kinh nghiệm truyền miệng với công dụng dược lý đã được chứng minh. Nhiều người tin rằng các bài thuốc dân gian lưu truyền từ châu Phi chữa được sốt thì thảo mộc này đương nhiên sẽ thay thế được các loại thuốc hạ sốt hiện đại [1]. Đây là quan niệm nguy hiểm vì kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm soát về mặt liều lượng và độ an toàn.
Hiểu lầm thứ hai là ngộ nhận hoạt tính "chống viêm nhẹ trên tế bào" tương đương với "tác dụng hạ sốt, giảm đau". Sốt và đau là hai cơ chế phức tạp liên quan đến hệ thần kinh trung ương và các chất trung gian chuyên biệt. Chiết xuất cúc mắt huyền không làm thay đổi biểu hiện của enzym COX-2 hay cytokine TNF-alpha, cho thấy nó không thể chặn đứng chu trình gây đau và sốt thông thường [1].
Ngoài ra, việc tự ý hái cây cúc leo mắt huyền về đun sắc để uống khi lên cơn sốt cao có thể dẫn đến nguy cơ bỏ lỡ thời điểm điều trị y tế vàng, hoặc gây ngộ độc từ các tạp chất chưa được phân lập loại bỏ.
Ai nên thận trọng khi tiếp cận dược liệu này?
Do tính an toàn và độc tính mạn tính trên người chưa từng được nghiên cứu rõ ràng, một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh việc tự ý thử nghiệm sử dụng Thunbergia alata:
Phụ nữ đang mang thai và phụ nữ cho con bú tuyệt đối không nên dùng các chiết xuất chưa kiểm chứng vì nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến thai nhi và chất lượng sữa mẹ. Trẻ nhỏ và người cao tuổi có chức năng gan thận suy giảm cũng không nên tiếp xúc với dược liệu không rõ liều chuẩn.
Những người đang mắc bệnh lý nền về gan, thận hoặc người đang phải sử dụng các loại thuốc điều trị theo toa cần thận trọng để tránh tương tác thuốc bất lợi. Bệnh nhân sốt cao kéo dài hoặc có các triệu chứng đau dữ dội cần phải đến cơ sở y tế để được chẩn đoán nguyên nhân, thay vì dùng các phương thuốc thảo mộc truyền miệng [1].
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Hiện tại, các nghiên cứu chưa đưa ra bất kỳ liều lượng chuẩn hóa, cách thức chế biến hay thời điểm sử dụng an toàn nào của Thunbergia alata dành cho người [1]. Vì vậy, người dân không nên tự ý thu hái, phơi khô hay sắc uống loại cây này như một vị thuốc hạ sốt hay giảm đau tại nhà.
Nếu bạn gặp phải tình trạng sốt hoặc đau nhức, hãy tuân thủ việc nghỉ ngơi hợp lý, bổ sung đủ nước và điện giải cho cơ thể. Khi cần dùng thuốc hạ sốt, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn để sử dụng các loại thuốc điều trị đã được kiểm chứng rõ ràng về độ an toàn và hiệu quả như paracetamol [2].
Đối với Thunbergia alata, vị trí phù hợp nhất của loài cây này trong đời sống hiện nay vẫn là cây cảnh làm đẹp cho khuôn viên gia đình nhờ sắc hoa nổi bật, thay vì dùng làm nguồn dược liệu trị bệnh chưa được khoa học kiểm chứng đầy đủ [1].
Kết luận
Các dữ liệu nghiên cứu về Thunbergia alata mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm trên tế bào đại thực bào chuột, cho thấy khả năng giảm tiết một số yếu tố viêm nhưng không tác động lên enzym COX-2 [1]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh loài cây này có khả năng giảm đau hay hạ sốt hiệu quả [1]. Người dân cần giữ thái độ tỉnh táo, dựa vào các phương pháp y học chính thống và luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế khi gặp các vấn đề về sức khỏe.