Khoai trời (tên khoa học: Dioscorea bulbifera L.), hay còn gọi là củ dái, hoàng dược tử, là vị thuốc dân gian quen thuộc thường được truyền tai nhau để trị bướu giáp, viêm loét hoặc dùng bồi bổ [1]. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này theo dạng sắc uống hoặc ngâm rượu đang tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng [2], [3].
Nghiên cứu độc tính chỉ ra các thành phần trong khoai trời gây tổn thương tế bào gan rõ rệt qua cơ chế ứ mật, tăng men gan và phá hủy cấu trúc tế bào [2], [3]. Do đó, người mắc bệnh gan, người suy giảm chức năng thận, phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ là những đối tượng cần tuyệt đối cẩn trọng, không nên tự ý dùng vị thuốc này khi chưa có chỉ định chuyên môn.
Khoai trời là gì và vì sao lại tiềm ẩn độc tính?
Khoai trời thuộc chi Dioscorea, phân bố nhiều tại các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới [1], [4]. Cây tạo ra hai bộ phận lưu trữ dưỡng chất là củ dưới mặt đất và dái củ mọc ở nách lá [1]. Dân gian thường dùng dái củ và thân rễ để làm thuốc trị các bệnh như tiêu chảy, viêm nhiễm hoặc các khối u [1].
Tuy chứa nhiều hoạt chất sinh học quý như flavonoid, polyphenol, diosgenin và tinh bột [1], [5], khoai trời cũng chứa nhóm hợp chất saponin toàn phần và nhóm diterpenoid (như diosbulbin) có khả năng gây độc trực tiếp cho các cơ quan chuyển hóa [2], [1]. Các thử nghiệm cho thấy việc lạm dụng hoặc dùng kéo dài thảo dược này dẫn tới các biến đổi bệnh lý ở gan [2], [1].
Cơ chế gây hại tế bào gan của hoạt chất trong khoai trời
Các nhà khoa học phát hiện saponin toàn phần chiết xuất từ thân rễ khoai trời (TSRD) tác động lên tế bào gan theo mô hình tổn thương 3 giai đoạn phụ thuộc vào thời gian dùng [2]. Ban đầu, các hoạt chất này gây tổn hại tế bào gan nguyên phát và dẫn đến tình trạng ứ mật [2].
Khi tiếp tục sử dụng, dược liệu thúc đẩy phản ứng stress oxy hóa và làm tăng biểu hiện của hệ enzym chuyển hóa cytochromes P450 (CYPs) cả trong môi trường ống nghiệm lẫn trên động vật [2]. Cuối cùng, TSRD kích thích sự biến đổi tính thấm màng ty thể, dẫn đến sự chết rụng (apoptosis) hoặc hoại tử tế bào gan hàng loạt [2]. Thử nghiệm trên tế bào L-O2 của người khi tiếp xúc với dioscin từ khoai trời cũng ghi nhận các chỉ số thương tổn tương tự theo thời gian [2].
Bằng chứng khoa học về độc tính trên gan
Độc tính của khoai trời được làm rõ qua nhiều công trình nghiên cứu tiền lâm sàng độc lập. Một nghiên cứu công bố năm 2016 trên động vật cho thấy việc dùng saponin toàn phần từ củ khoai trời qua đường uống làm xuất hiện hàng loạt tổn thương mô bệnh học và rối loạn chỉ số sinh hóa máu [2]. Nhóm tác giả xác nhận độc lực của thảo dược này tăng dần theo thời gian tiếp xúc [2].
Trước đó, một nghiên cứu vào năm 2010 đã tiến hành đánh giá chi tiết độc tính gan của thân rễ khoai trời trên chuột nhắt trắng [3]. Các nhà khoa học phân tách các phân đoạn chiết xuất và xác định phân đoạn ethyl axetat (EF) là nơi chứa các độc chất chính [3]. Nhóm nghiên cứu tiến hành cho chuột uống phân đoạn EF với các mức liều 80, 160, 320 và 480 mg/kg mỗi ngày, liên tục trong 14 ngày [3].
Kết quả thử nghiệm cho thấy hai chỉ số men gan đặc trưng cho tổn thương gan là ALT và AST đều tăng cao rõ rệt ở chuột dùng thuốc [3]. Đồng thời, nồng độ sản phẩm oxy hóa lipid (LPO) trong mô gan gia tăng mạnh, trong khi lượng chất chống oxy hóa tự nhiên là glutathione sụt giảm nghiêm trọng [3]. Toàn bộ hoạt tính của các enzym bảo vệ gan như superoxide dismutase (SOD), glutathione peroxidase (GPx), glutathione-S-transferase (GST), glutathione reductase (GR) và glutamate-cysteine ligase (GCL) đều suy giảm rõ rệt, chứng minh khoai trời kích hoạt stress oxy hóa nặng nề phá hủy gan [3].
Bốn nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Dựa trên dược động học, cơ chế chuyển hóa và dữ liệu độc tính đã công bố, 4 nhóm đối tượng sau đây cần tránh sử dụng hoặc phải đặc biệt thận trọng:
Người có bệnh lý nền về gan: Các nghiên cứu chỉ rõ thân rễ khoai trời gây ứ mật, tăng enzym men gan và làm hoại tử tế bào gan [2], [3]. Do đó, người bị viêm gan, xơ gan, gan nhiễm mỡ hoặc suy giảm chức năng gan khi dùng khoai trời sẽ đối mặt nguy cơ bùng phát tổn thương gan cấp tính, khiến bệnh tiến triển nặng nề hơn.
Người suy giảm chức năng thận: Chưa có nghiên cứu độc tính chuyên biệt trên bệnh nhân suy thận đối với khoai trời; dữ liệu hiện có tập trung vào chuyển hóa tế bào và độc tính gan trên động vật [2], [3]. Tuy nhiên, các sản phẩm chuyển hóa và độc chất sau khi qua gan sẽ tạo gánh nặng bài tiết trực tiếp lên cầu thận, do đó người suy thận tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược chưa kiểm chứng an toàn.
Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu an toàn lâm sàng trên phụ nữ có thai hoặc phụ nữ đang cho con bú; dữ liệu độc tính hiện tại ghi nhận trên tế bào L-O2 và mô hình động vật [2], [3]. Các hoạt chất saponin, diterpenoid có thể ảnh hưởng tiêu cực đến thai nhi hoặc đi vào sữa mẹ [1], do đó nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên sử dụng.
Trẻ nhỏ: Chưa có nghiên cứu kiểm nghiệm liều lượng hay độ an toàn của củ khoai trời trên đối tượng trẻ em. Trẻ nhỏ có hệ cơ quan chưa hoàn thiện, khả năng giải độc qua cytochromes P450 và các enzym gan còn non yếu so với người lớn [2], việc tiếp xúc với hoạt chất chứa độc tính có thể gây ngộ độc nghiêm trọng.
Các tác dụng dược lý khác được ghi nhận
Bên cạnh độc tính gan, khoai trời cũng được ghi nhận một số tiềm năng dược lý trong các mô hình thử nghiệm khác. Nghiên cứu năm 2010 cho thấy chiết xuất methanol từ dái củ khoai trời dùng ở liều 250 và 500 mg/kg trên chuột nhắt có tác dụng giảm đau dai dẳng do chất bổ trợ CFA và giảm đau thần kinh do thắt dây thần kinh tọa [6]. Tác dụng này kéo dài 5 ngày sau 2 lần sử dụng trong mô hình CFA, phụ thuộc vào cơ chế kích hoạt kênh kali nhạy cảm với ATP thông qua con đường NO-cGMP [6].
Một nghiên cứu khác năm 2010 phát hiện chiết xuất cồn - nước của khoai trời dùng liều 150 mg/kg liên tục 30 ngày trên chuột cống có khả năng bảo vệ cơ tim trước tổn thương tái tưới máu cục bộ (I/R) [7]. Chiết xuất này giúp cải thiện lưu lượng động mạch chủ, duy trì huyết động thất trái, bảo tồn các protein sinh tồn Akt và HO-1, đồng thời hạn chế sự chết rụng của tế bào cơ tim [7]. Dù vậy, đây đều là các thử nghiệm liều kiểm soát khắt khe trên động vật, không đồng nghĩa với việc dùng thảo dược thô ngoài đời là an toàn cho tim hay giảm đau tùy tiện.
Hiểu lầm thường gặp về việc sử dụng khoai trời
Nhiều người lầm tưởng khoai trời là "thuốc nam tự nhiên vô hại", có thể đào về nấu nước uống hàng ngày để chữa bướu cổ hay tiêu u [1]. Bằng chứng khoa học chỉ ra chiết xuất củ này chứa các hoạt chất diosbulbin và saponin có thể kích hoạt tổn thương gan bán trường diễn nếu dùng không đúng cách [2], [1], [3].
Quan niệm cho rằng sắc thuốc càng lâu thì độc tính càng mất cũng không đúng, bởi các phân đoạn độc tính như EF bền vững và vẫn gây suy giảm enzym chống oxy hóa, làm tăng vọt men gan ALT và AST ở động vật thí nghiệm [3]. Việc tự ý áp dụng kinh nghiệm truyền miệng rất dễ dẫn tới tình trạng viêm gan nhiễm độc.
Lời khuyên áp dụng và thận trọng thực tế
Khoai trời chứa nhiều protein tiềm năng với trọng lượng phân tử 21 kDa mang hoạt tính ức chế trypsin và khử dehydroascorbate [5], nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cao [2], [3]. Người tiêu dùng không nên tự ý tìm kiếm, thu hái hay sử dụng củ và dái khoai trời tươi hoặc khô để làm thuốc khi chưa có chỉ dẫn chuyên môn [2].
Trước khi dùng bất kỳ bài thuốc nào chứa khoai trời, người dân bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y học cổ truyền. Những người bắt buộc phải dùng theo đơn cần được định kỳ xét nghiệm máu để kiểm tra chức năng gan (chỉ số men gan ALT, AST) nhằm phát hiện sớm các dấu hiệu tổn thương tế bào gan tiềm ẩn [3].
