Khoai trời và những ngộ nhận về độ lành tính

Nhiều người dân thường có thói quen tìm kiếm các loại củ dại tự nhiên hoặc cây cỏ mọc hoang để làm thuốc trị bệnh, giải độc hoặc bồi bổ cơ thể. Khoai trời (còn gọi là củ dại, hoàng dược tử, tên khoa học là Dioscorea bulbifera L.) là loài cây leo quen thuộc ở vùng đồi núi, thường xuất hiện trong các bài thuốc dân gian trị bướu cổ, viêm nhiễm hoặc u bướu [1]. Không ít người tin rằng cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, có thể đào về đun nước uống hàng ngày mà không cần liều lượng.

Tuy nhiên, các dữ liệu độc chất học hiện đại khẳng định khoai trời không hề lành tính như lầm tưởng. Loại củ này chứa độc tính cao đối với gan, có thể gây tổn thương tế bào gan cấp tính và mạn tính [2], [1]. Đã có hơn 100 ca tổn thương gan trên người liên quan đến việc sử dụng khoai trời được ghi nhận trong nửa thế kỷ qua [1].

Độc tố chính chịu trách nhiệm cho các vụ ngộ độc gan này đã được giới khoa học xác định là diosbulbin B – một hợp chất nhóm furan diterpenoid lactone có mặt tự nhiên trong củ [3], [4], [1]. Việc tùy tiện sử dụng khoai trời sống hoặc tự sắc uống mà không qua kiểm soát độc chất tiềm ẩn rủi ro hoại tử gan nghiêm trọng [5].

Cơ chế khiến khoai trời phá hủy tế bào gan

Khoai trời khi đi vào đường tiêu hóa sẽ giải phóng các hợp chất diterpene lactone, đặc biệt là diosbulbin B [2], [4]. Khi chất này đến gan, nó không trực tiếp gây độc ngay ở dạng nguyên bản mà trải qua quá trình chuyển hóa sinh học tại tế bào gan [1], [5].

Hệ enzym cytochrom P450 ở gan, chủ yếu là phân họ P450 3A (CYP3A), sẽ oxy hóa vòng furan của diosbulbin B [1], [5]. Quá trình oxy hóa này tạo ra chất chuyển hóa trung gian mang tính ái điện tử cao là cis-enedial [6], [1], [5]. Đây là chất có hoạt tính hóa học cực mạnh, sẵn sàng tấn công và gắn cộng hóa trị vào các đại phân tử thiết yếu trong tế bào như protein và DNA [4], [1], [5].

Sự gắn kết bất thường này làm biến tính protein, làm cạn kiệt lượng chất chống oxy hóa tự nhiên glutathione (GSH) trong mô gan [2], [5]. Khi hệ thống phòng thủ bị phá vỡ, stress oxy hóa bùng phát mạnh mẽ, dẫn đến tình trạng phù nề tế bào gan và gây chết tế bào theo chương trình (apoptosis) hoặc hoại tử tế bào gan diện rộng [2], [7], [5]. Nếu thay thế vòng furan bằng nhóm tetrahydrofuran qua phản ứng hydro hóa, độc tính phá hủy gan trên động vật biến mất hoàn toàn, chứng minh vòng furan chính là "nguồn gốc" gây độc của chất này [5].

Các bằng chứng khoa học về độc tính của củ khoai trời

Các nhà nghiên cứu độc chất học đã thực hiện nhiều thử nghiệm để làm sáng tỏ mức độ nguy hại của khoai trời và hoạt chất diosbulbin B:

  • Nghiên cứu về liều dùng và thời gian gây tổn thương: Trong thử nghiệm năm 2014, chuột thí nghiệm được cho uống diosbulbin B tinh khiết hàng ngày với các mức liều 0, 16, 32 và 64 mg/kg trong 12 ngày liên tiếp [2]. Kết quả ghi nhận men gan ALT, AST và chỉ số ALP trong huyết thanh tăng vọt; mô bệnh học cho thấy tế bào gan bị sưng phù [2]. Hoạt chất này làm gia tăng chất chỉ thị peroxy hóa lipid MDA, đồng thời ức chế nghiêm trọng lượng glutathione và các enzym chống oxy hóa then chốt gồm GPx, GST, CuZn-SOD, Mn-SOD và catalase (CAT) [2].

  • Xác định thủ phạm gây độc chính: Nghiên cứu năm 2011 tiến hành trên chuột uống phân đoạn chiết ethyl acetate từ khoai trời (liều 640 mg/kg), lấy mẫu máu và gan tại các mốc 0, 4, 8 và 12 giờ [3]. Sau khi dùng, men gan ALT và AST tăng mạnh, mức peroxy hóa lipid (LPO) tăng cao, còn lượng glutathione, GST, SOD và CAT đều suy giảm theo thời gian [3]. Phân tích hóa học đối chiếu cho thấy diosbulbin B chiếm tỷ lệ đáng kể và là hoạt chất độc tính chính gây tổn thương gan thông qua stress oxy hóa [3].

  • Mức độ hoại tử gan cấp tính: Một nghiên cứu năm 2016 thử nghiệm diosbulbin B trên chuột ở mức liều 200 mg/kg [5]. Hình ảnh nhuộm mô bệnh học H&E xác nhận sự xuất hiện của các vùng hoại tử rõ rệt trong mô gan [5]. Độc tính gan của diosbulbin B diễn ra phụ thuộc cả vào liều lượng lẫn thời gian phơi nhiễm [5].

  • Biến động lượng độc chất tự nhiên: Nghiên cứu năm 2022 thu thập mẫu dược liệu khoai trời từ 11 vùng địa lý khác nhau tại Trung Quốc để phân tích bằng sắc ký UPLC-MS/MS [4]. Kết quả cho thấy hàm lượng diosbulbin B giữa các mẫu dao động cực kỳ lớn, chênh lệch tới 47 lần tùy vùng trồng và thổ nhưỡng [4]. Mức độ độc đối với gan trên mô hình thử nghiệm tỷ lệ thuận trực tiếp với hàm lượng diosbulbin B đo được trong mẫu [4].

  • Phát hiện thêm nhiều độc tố liên quan: Năm 2017, các nhà khoa học đã ứng dụng phương pháp sàng lọc chọn lọc furanoid và ngoài 2 độc chất chính là diosbulbin B và 8-epidiosbulbin E acetate, họ phát hiện thêm 6 hợp chất furanoid tiềm tàng khác trong khoai trời gồm diosbulbin A, D, E, F, M và diosbulbin D glycoside [6]. Toàn bộ các chất này đều có nguy cơ tạo ra chất trung gian cis-enedial gây độc [6].

Rối loạn mật và biểu hiện ngộ độc thực tế

Không chỉ làm tăng vọt các chỉ số men gan thông thường như ALT và AST, độc tính từ khoai trời còn làm xáo trộn sâu sắc chức năng bài tiết mật của gan [8]. Phân tích hồ sơ chuyển hóa acid mật ở chuột cho thấy sau khi dùng dịch chiết cồn của khoai trời hoặc diosbulbin B tinh khiết, nồng độ các acid mật nội sinh biến đổi bất thường [8].

Cụ thể, các acid mật liên hợp taurine gồm TUDCA, TCDCA, TCA, TDCA và acid cholic (CA) gia tăng đáng kể so với nhóm đối chứng (P < 0,01) [8]. Mức độ biến động của các acid mật này tương quan chặt chẽ với sự gia tăng của men gan ALT và AST, phản ánh tình trạng tắc nghẽn hoặc ứ trệ dòng mật đi kèm với sự hủy hoại tế bào gan [8].

Trên lâm sàng, những người bị nhiễm độc do uống khoai trời không đúng cách thường đối mặt với các biểu hiện điển hình của viêm hoại tử gan: vàng da, vàng mắt do tăng bilirubin toàn phần (TB), men gan tăng gấp nhiều lần, nước tiểu sẫm màu, mệt mỏi kiệt sức, chán ăn, buồn nôn [7], [1]. Nếu tiếp tục sử dụng kéo dài mà không phát hiện, gan có thể tổn thương nghiêm trọng khó hồi phục [1].

Đáng chú ý, nghiên cứu trên chuột còn ghi nhận sự khác biệt về giới tính: chuột đực chịu tổn thương gan do chiết xuất khoai trời nặng hơn chuột cái [3]. Hoạt độ men gan ALT và AST ở chuột cái thấp hơn rõ rệt so với chuột đực, đồng thời lượng glutathione và enzym catalase ở gan chuột cái sau 12 giờ vẫn duy trì ở mức cao hơn [3].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng khoai trời

Hiểu lầm nguy hiểm nhất là cho rằng "thảo dược mọc tự nhiên trên rừng, trên núi thì không bao giờ có độc". Khoai trời là minh chứng rõ ràng cho thấy một loại cây dân gian quen thuộc có thể chứa độc chất nội sinh đủ mạnh để gây suy gan [2], [1].

Nhiều người tin rằng chỉ cần rửa sạch, thái lát rồi phơi khô là có thể loại bỏ hết chất độc. Dữ liệu khoa học cho thấy diosbulbin B là hoạt chất hóa học bền vững trong củ khoai trời khô, chiếm tỷ lệ lớn trong các phân đoạn chiết hữu cơ (như ethyl acetate đạt khoảng 16,03%) [7], [4]. Do đó, việc tự ý phơi khô rồi đun nước uống hoàn toàn không loại trừ được nguy cơ phơi nhiễm độc tố này [4], [1].

Một số người còn tự ý tìm khoai trời về uống để "chữa ung thư" hay "tiêu u bướu" theo lời truyền miệng trên mạng [4], [1]. Dù y học cổ truyền từng ghi nhận việc dùng loại củ này trong một số bệnh lý khối u hoặc tuyến giáp, việc người dân tự hái dùng mà không qua chiết tách độc chất hoặc giám sát y tế đã dẫn tới hàng trăm ca suy gan cấp [4], [1].

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Mọi đối tượng người dân đều không nên tự ý thu hái hay sử dụng củ khoai trời sống hoặc các chế phẩm tự chế biến từ loại củ này [1]. Đặc biệt, những nhóm đối tượng sau đây đối mặt với nguy cơ biến chứng nguy hiểm hơn gấp nhiều lần:

  • Người có bệnh lý nền về gan: Những người bị viêm gan siêu vi B, C, gan nhiễm mỡ, men gan cao hoặc xơ gan nếu phơi nhiễm với diosbulbin B sẽ khiến tế bào gan bị phá hủy nhanh chóng do gan đã suy giảm sẵn lượng glutathione dự trữ [2], [5].

  • Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ em: Hiện tại chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào xác định ngưỡng an toàn của khoai trời trên phụ nữ mang thai, người đang nuôi con bằng sữa mẹ hay trẻ nhỏ. Toàn bộ bằng chứng độc chất học hiện có mới chỉ được thực hiện trên chuột và mô hình phòng thí nghiệm [2], [7], [3], [4], [5]. Do các furanoid chuyển hóa thành chất trung gian gắn vào DNA và protein [1], nhóm đối tượng này tuyệt đối không được tiếp xúc để tránh rủi ro quái thai hoặc ngộ độc cấp.

  • Người đang sử dụng các thuốc chuyển hóa qua gan: Enzym CYP3A là con đường chuyển hóa diosbulbin B thành chất độc [1], [5]. Việc tự ý kết hợp khoai trời với các thuốc tây y khác có thể gây tương tác chuyển hóa nguy hiểm, làm bùng phát tổn thương gan cấp [5].

Lưu ý an toàn và lời khuyên sử dụng

Cho đến nay, các báo cáo độc chất học vẫn chưa thiết lập được mức liều an toàn tuyệt đối của khoai trời sống dành cho người tiêu thụ qua đường ăn uống thông thường. Bởi vì hàm lượng độc chất diosbulbin B trong củ có thể chênh lệch nhau tới 47 lần tùy theo vùng đất thu hái [4], người dùng hoàn toàn không có cách nào biết được củ khoai trời mình cầm trên tay chứa lượng độc tố ít hay nhiều [4].

Trong các nghiên cứu đối kháng, chiết xuất cồn của Đương quy (Angelica sinensis) chứa acid ferulic đã cho thấy khả năng ngăn chặn tổn thương gan, giảm men gan ALT/AST, giảm bilirubin và giảm hiện tượng chết tế bào do khoai trời gây ra ở chuột thí nghiệm [7]. Tuy nhiên, đây là dữ liệu trên mô hình động vật, người dân không được tự ý phối hợp các vị thuốc này tại nhà để giải độc [7].

Để bảo vệ lá gan của bản thân và gia đình:

  • Tuyệt đối không đào củ khoai trời hoang dại về luộc ăn, ngâm rượu hay nấu nước uống thay trà.
  • Khi nghi ngờ mắc các bệnh lý như bướu cổ, u nang hay viêm nhiễm, cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị theo phác đồ khoa học, thay vì nghe theo lời đồn dân gian [1].
  • Nếu đã lỡ sử dụng khoai trời và xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi bất thường, nước tiểu vàng sậm, buồn nôn hoặc vàng mắt, cần đến ngay bệnh viện để kiểm tra chức năng gan kịp thời [2], [7].

Khoai trời là dược liệu có độc tính gan thực sự và đã được khoa học chứng minh rõ ràng qua hàng loạt nghiên cứu độc chất [2], [1]. Giữ thói quen thận trọng với các loại cây cỏ hoang dã, luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe và lá gan của bạn.