Cây thủy tùng (tên khoa học Glyptostrobus pensilis) là loài thực vật quý hiếm thường được nhắc đến trong giới chơi đồ gỗ phong thủy. Gần đây, nhiều thông tin truyền tai cho rằng chiết xuất từ loại cây này có khả năng "chữa khỏi ung thư" hoặc tiêu diệt khối u thần kỳ. Điều này khiến không ít bệnh nhân tìm mua các chế phẩm trôi nổi với hy vọng điều trị bệnh.

Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ khoa học hiện nay là: chưa có bất kỳ bằng chứng lâm sàng nào cho thấy chiết xuất thủy tùng có tác dụng trị ung thư trên người. Các dữ liệu tích cực hiện chỉ dừng lại ở thử nghiệm sơ khởi trên tế bào trong ống nghiệm (in vitro).

Hoạt chất diterpenoid và cơ chế độc tế bào

Trong hóa thực vật, nhóm hợp chất diterpenoid nhận được nhiều sự quan tâm từ các nhà nghiên cứu dược liệu. Đây là nhóm chất tự nhiên có cấu trúc khung carbon đa dạng, xuất hiện phổ biến trong nhiều loài thực vật thân gỗ và nhựa cây.

Ở cấp độ phòng thí nghiệm, cơ chế độc tế bào (cytotoxicity) của các hợp chất này thường liên quan đến việc làm tổn thương màng tế bào, kích hoạt chu trình chết rụng tự nhiên (apoptosis) hoặc chặn chu kỳ phân chia của tế bào ác tính. Khi các tế bào ung thư nhân bản vô độ bị tiếp xúc với nồng độ hoạt chất đủ mạnh trong đĩa thí nghiệm, chúng sẽ bị ức chế phát triển hoặc tự tiêu hủy. Tuy nhiên, việc tiêu diệt tế bào trong đĩa nuôi cấy nhân tạo hoàn toàn khác xa với tác động thực tế trong một cơ thể sống phức tạp.

Nghiên cứu cô lập glypensin A từ cây thủy tùng

Bằng chứng khoa học trực tiếp nhất về tiềm năng chống ung thư của thủy tùng bắt nguồn từ một công bố nghiên cứu thực hiện vào năm 2010 [1].

Trong công trình này, các nhà khoa học đã tiến hành phân lập các thành phần hóa học từ cành và lá của cây thủy tùng (Glyptostrobus pensilis) [1]. Nhóm nghiên cứu đã xác định được một hợp chất mới thuộc nhóm abietane diterpene đặt tên là glypensin A, cùng với 4 hợp chất đã biết khác bao gồm 12-acetoxy-ent-labda-8(17), 13E-dien-15-oic acid, quercetin 3-O-alpha-L-arabinofuranoside, quercetin 3-O-beta-D-galactopyranoside và beta-sitosterol [1].

Cấu trúc phân tử của các chất này được giải mã thông qua kỹ thuật đo khối phổ (MS) cùng quang phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1 chiều và 2 chiều (1D- và 2D-NMR) [1]. Sau khi thử nghiệm tác tính sinh học, glypensin A cho thấy hoạt tính gây độc tế bào đối với dòng tế bào bệnh bạch cầu tủy mạn tính ở người K562 với chỉ số IC50 đạt mức 21.2 µM [1]. Chỉ số IC50 biểu thị nồng độ chất cần thiết để ức chế 50% sự phát triển của dòng tế bào thử nghiệm.

Bằng chứng phòng thí nghiệm nói lên điều gì và giới hạn ra sao?

Kết quả nghiên cứu năm 2010 cho thấy hợp chất tự nhiên glypensin A từ cành lá thủy tùng thực sự có hoạt tính ức chế dòng tế bào K562 trong ống nghiệm [1]. Đây là tiền đề ban đầu mở ra hướng đi cho việc sàng lọc các chất tiềm năng trong hóa sinh dược phẩm.

Dẫu vậy, giới hạn của nghiên cứu này là vô cùng lớn:

  • Thử nghiệm chỉ thực hiện ở mức độ in vitro (trong ống nghiệm) trên đúng một dòng tế bào bạch cầu tủy mạn K562 [1].
  • Nghiên cứu chưa được thực hiện trên mô sống phức tạp, chưa có thử nghiệm trên mô hình động vật (chuột, thỏ) và hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người.
  • Hợp chất được thử nghiệm là phân đoạn tinh khiết glypensin A sau khi dùng kỹ thuật phân tách phức tạp, không phải là mùn cưa, gỗ khối, nước sắc cành lá hay tinh dầu thô [1].
  • Chỉ số IC50 = 21.2 µM chỉ phản ánh hoạt tính ở mức trung bình trong đĩa thí nghiệm [1].

Khoảng cách từ ống nghiệm đến một viên thuốc điều trị ung thư được cấp phép là chặng đường dài hàng chục năm, qua các giai đoạn thử nghiệm động vật, độc tính học, dược động học và 3 pha thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt trên người. Đa số các chất có hoạt tính in vitro đều thất bại khi tiến vào cơ thể sống do bị gan phân hủy nhanh, không hấp thu qua ruột hoặc gây độc chết người cho tế bào lành.

Hiểu lầm thường gặp về "gỗ thủy tùng trị ung thư"

Một hiểu lầm hết sức phổ biến hiện nay là đồng nhất "hoạt tính kháng tế bào K562 trong ống nghiệm" của một hợp chất cô lập với "khả năng chữa ung thư của cây thủy tùng". Nhiều người tin rằng ngâm rượu gỗ thủy tùng, uống nước đun từ mùn cưa hay ngửi mùi hương từ vòng đeo tay có thể giúp thu nhỏ khối u ác tính.

Thực tế, dịch chiết thô chứa hàng nghìn tạp chất khác nhau. Khi tự ý đun sắc hay ngâm rượu, nồng độ hoạt chất glypensin A thu được là cực kỳ thấp, hoàn toàn không đủ để tạo ra tác động sinh học như trong nghiên cứu [1]. Ngược lại, việc dung nạp các chất chiết xuất chưa qua tinh chế từ thực vật có thể đưa vào cơ thể lượng lớn kim loại nặng, nấm mốc hoặc các hợp chất gây suy gan, suy thận cấp.

Nhóm người bệnh nào cần đặc biệt thận trọng?

Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn hay hiệu quả nào của thủy tùng trên người bệnh ung thư, phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú, người cao tuổi hay trẻ nhỏ. Dữ liệu hiện có duy nhất chỉ là thử nghiệm hợp chất glypensin A trên dòng tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm [1].

Người bệnh ung thư đang trong giai đoạn hóa trị, xạ trị hoặc dùng thuốc trúng đích tuyệt đối không tự ý uống các loại bột, rượu ngâm hoặc nước sắc từ gỗ, lá cây thủy tùng. Việc tự ý sử dụng các chế phẩm này tiềm ẩn nguy cơ tương tác thuốc nghiêm trọng, làm giảm tác dụng của phác đồ điều trị chính quy hoặc gây ngộ độc nội tạng.

Khi đang điều trị bất kỳ bệnh lý nào, người bệnh cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa ung bướu trước khi có ý định sử dụng thêm bất kỳ loại thảo dược hay bài thuốc truyền miệng nào.

Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Hiện tại, không có khuyến nghị y khoa nào về liều lượng, cách chế biến hay thời điểm sử dụng cành, lá, rễ cây thủy tùng để bảo vệ sức khỏe hoặc phòng chống bệnh tật. Do đó, người dân không nên tìm mua hay sử dụng loài cây này như một loại thực phẩm hay dược liệu uống vào cơ thể.

Thay vì tin vào các phương thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng, người bệnh ung thư cần tuân thủ phác đồ điều trị chuẩn mực của các cơ sở y tế chuyên khoa. Để nâng cao thể trạng trong quá trình trị liệu, hãy duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối theo hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng, nghỉ ngơi điều độ và giữ tinh thần tích cực.

Tóm lại, phát hiện về chất glypensin A từ cây thủy tùng có khả năng ức chế tế bào ung thư K562 là một phát hiện hóa học bước đầu trong ống nghiệm [1]. Nghiên cứu này chưa chứng minh được tác dụng chữa ung thư trên người. Mọi hành vi tự ý dùng các bộ phận của cây thủy tùng để trị bệnh đều không có cơ sở khoa học và tiềm ẩn nguy cơ nguy hại cho sức khỏe.