Khi mùa mưa đến, sốt xuất huyết bùng phát trở lại tại nhiều địa phương, mang theo nỗi lo lắng thường trực cho các gia đình. Muỗi vằn Aedes aegypti – véc-tơ truyền virus gây bệnh sốt xuất huyết, sốt rét và nhiều bệnh nguy hiểm khác – luôn là đối tượng cần phòng trừ hàng đầu [1, 2, 3]. Trong dân gian, nhiều người truyền tai nhau mẹo phơi khô vỏ quả bòn bon đem đốt hun khói để đuổi muỗi quanh nhà. Liệu phương pháp tự nhiên này có thực sự ngăn chặn được muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết hay chỉ là một thói quen cảm tính?
Câu trả lời ngắn gọn: Cây bòn bon (Lansium domesticum) thực sự có truyền thống dùng xua muỗi và chứa các hoạt chất sinh học có tính diệt sâu bọ, diệt bọ gậy trong các báo cáo khoa học [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng thực nghiệm cụ thể về thời gian bảo vệ hay nồng độ ức chế muỗi vằn Aedes aegypti của vỏ bòn bon vẫn chưa được xác lập chi tiết bằng các nghiên cứu định lượng độc lập như các nhóm tinh dầu thực vật khác [1].
Bòn bon và truyền thống xua đuổi muỗi của người Đông Nam Á
Cây bòn bon, tên khoa học là Lansium domesticum, thuộc họ Xoan (Meliaceae), phân bố rộng rãi ở các quốc gia nhiệt đới Đông Nam Á như Thái Lan, Malaysia, Indonesia và Philippines [1]. Trong đời sống dân gian lâu đời của các quốc gia này, loài cây này được sử dụng như một phương thuốc thảo dược trị viêm mắt, viêm loét, tiêu chảy, kiết lỵ, sốt, co thắt, đầy hơi, giun sán và vết cắn côn trùng [1].
Bên cạnh việc dùng làm thuốc trị bệnh, cây bòn bon còn được ghi nhận trong y học cổ truyền như một phương tiện tự nhiên để xua đuổi muỗi, dưỡng ẩm và làm sáng da [1]. Thói quen tận dụng vỏ quả bòn bon sau khi ăn để hun khói xuất phát từ chính kinh nghiệm dân gian lưu truyền qua nhiều thế hệ tại các vùng trồng nhiều loại cây này [1]. Người dân thường gom vỏ quả phơi khô rồi châm lửa cho khói bốc lên ngun ngút nhằm đuổi bớt côn trùng bu bám trong không gian sinh hoạt [1].
Mặc dù được ứng dụng lâu đời như vậy, nhưng cơ sở khoa học hiện đại cần phải xem xét liệu các thành phần bên trong vỏ bòn bon tác động ra sao lên côn trùng truyền bệnh [1].
Cơ chế tác động: Vỏ bòn bon chứa hoạt chất gì?
Các nghiên cứu dược lý học tổng kết dữ liệu từ năm 1931 đến tháng 11 năm 2021 cho thấy Lansium domesticum sở hữu một chuỗi các hoạt tính sinh học đa dạng [1]. Cây đã được chứng minh có tác dụng chống sốt rét, ngăn côn trùng ăn (antifeedant), làm lành vết thương, chống oxy hóa, kháng khuẩn và đặc biệt là hoạt tính diệt côn trùng (insecticidal) cũng như diệt ấu trùng muỗi (larvicidal) [1].
Các hoạt tính sinh học phổ biến nhất của cây bòn bon được xác định là nhờ sự hiện diện của hai nhóm hợp chất chính: terpenoid và phenolic [1]. Terpenoid là nhóm chất thường gặp trong tinh dầu thực vật, có mùi đặc trưng và đóng vai trò như lá chắn phòng vệ của cây trước các loài sâu bọ hại trong tự nhiên.
Khi côn trùng, bao gồm muỗi, tiếp xúc với các hợp chất terpenoid và phenolic, các chất này có thể gây độc trực tiếp hoặc tạo ra tác động ngăn cản hành vi chích đốt [1]. Ngoài ra, một số nghiên cứu hiện đại cũng đã bước đầu bào chế các hạt nano và công thức dược phẩm từ loài cây này nhằm khai thác tiềm năng bảo vệ sức khỏe [1].
Nghiên cứu nói gì về bòn bon và các loại vỏ quả xua muỗi?
Để đánh giá khách quan, cần nhìn vào từng nghiên cứu đã được công bố trên các tài liệu khoa học:
Về cây bòn bon, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2022 đã tổng hợp các dữ liệu nghiên cứu về Lansium domesticum từ năm 1931 đến năm 2021 [1]. Thiết kế nghiên cứu dạng tổng quan hệ thống các tài liệu dược lý và hóa thực vật đối với loài thực vật thuộc họ Meliaceae này [1]. Kết quả ghi nhận cây có tác dụng diệt côn trùng và diệt bọ gậy, đồng thời xác nhận việc sử dụng nó làm chất xua đuổi muỗi trong y học dân gian [1]. Tuy nhiên, giới hạn của bài tổng quan là không cung cấp thông số thực nghiệm định lượng chi tiết như tỷ lệ phần trăm xua muỗi theo thời gian hay nồng độ ức chế muỗi vằn Aedes aegypti cụ thể của riêng phần vỏ quả khi so sánh với hóa chất đối chứng [1].
Trong khi dữ liệu thử nghiệm trực tiếp của vỏ bòn bon trên muỗi sốt xuất huyết còn mang tính tổng quát, các nhà khoa học đã ghi nhận hiệu quả đuổi muỗi rất rõ nét từ vỏ các loại quả nhiệt đới khác khi chiết xuất trong phòng thí nghiệm:
Năm 2012, một nghiên cứu thực nghiệm đã khảo sát chiết xuất cồn từ vỏ quả cam ngọt Citrus sinensis trên ấu trùng, nhộng và muỗi trưởng thành của ba loài véc-tơ gồm Anopheles stephensi, Aedes aegypti và Culex quinquefasciatus [2]. Bột vỏ cam khô (300 g) được ngâm chiết với 1 lít ethanol trong 72 giờ, thu được 13,86 g cao thô [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất vỏ cam đạt hiệu quả xua đuổi tối đa ở nồng độ 450 ppm với thời gian bảo vệ hoàn toàn trung bình kéo dài từ 150 đến 180 phút [2]. Ở nồng độ 350 ppm, chiết xuất thể hiện khả năng xua đuổi 100% trong 150 phút và bảo vệ hoàn toàn trong 90 phút trước các loài muỗi thử nghiệm, bao gồm cả muỗi vằn Aedes aegypti [2]. Nồng độ gây chết 50% (LC50) và 90% (LC90) đối với muỗi vằn Aedes aegypti trưởng thành lần lượt là 289,62 ppm và 497,41 ppm sau 24 giờ phơi nhiễm [2].
Năm 2023, một nghiên cứu khác đánh giá hoạt tính xua muỗi Aedes aegypti của tinh dầu vỏ quả quýt Citrus reticulata ở các nồng độ 33, 165 và 330 mcg/cm2 [3]. Kết quả thử nghiệm theo thời gian cho thấy tinh dầu vỏ quýt duy trì hiệu quả xua đuổi lần lượt là 60, 90 và 120 phút [3]. Phân tích sắc ký khí ghép khối phổ xác định limonene chiếm tới 92,7% trong thành phần tinh dầu vỏ quả này [3].
Năm 2024, nghiên cứu trên tinh dầu vỏ quả Citrus macroptera (chứa 86,76% limonene) khi kết hợp với tinh dầu thân rễ Homalomena aromatica theo tỷ lệ 1:1 đã ghi nhận khả năng xua muỗi Aedes aegypti kéo dài tới 6,33 ± 0,23 giờ thông qua kỹ thuật mồi người trong phòng thí nghiệm [4].
Qua các nghiên cứu trên, có thể thấy tinh dầu hoặc chiết xuất từ vỏ các loài quả chứa hoạt chất bay hơi có khả năng xua đuổi muỗi Aedes aegypti trong phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, với riêng vỏ quả bòn bon, khoa học hiện tại mới chỉ ghi nhận hoạt tính diệt côn trùng, diệt lăng quăng và kinh nghiệm dân gian chứ chưa có thử nghiệm lâm sàng chuẩn hóa về thời gian chống muỗi tương đương [1].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại
Việc các loài thảo mộc như bòn bon chứa terpenoid và phenolic có tác dụng diệt côn trùng mở ra tiềm năng lớn cho việc phát triển các chế phẩm nguồn gốc tự nhiên, an toàn và thân thiện với môi trường [1]. Sự quan tâm này xuất phát từ mong muốn tìm kiếm giải pháp thay thế cho các hóa chất tổng hợp vốn tiềm ẩn nhiều lo ngại về kích ứng hoặc rủi ro sức khỏe nếu lạm dụng [4].
Dù vậy, giới hạn thực tế là rất lớn. Bằng chứng khoa học về khả năng chống muỗi của bòn bon hiện dừng ở mức ghi chép kinh nghiệm cổ truyền và thử nghiệm hoạt tính sinh học cơ bản [1]. Nghiên cứu chưa đưa ra quy trình chuẩn về việc chiết xuất nồng độ bao nhiêu, dùng phần nào của vỏ hay bôi ngoài da với liều lượng nào thì bảo vệ được con người trước muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết [1].
Đặc biệt, muỗi vằn Aedes aegypti là loài truyền truyền bệnh nguy hiểm [1, 3, 4]. Việc chỉ dựa vào các biện pháp dân gian chưa kiểm chứng rõ ràng về thời gian bảo vệ có thể tạo ra cảm giác an toàn giả tạo, làm tăng nguy cơ bị muỗi mang virus chích đốt.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng vỏ quả đuổi muỗi
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng đốt vỏ quả tươi hoặc phơi khô sơ sài có thể xua muỗi triệt để cả ngày. Trong các thử nghiệm khoa học, tinh dầu vỏ quả khi được chiết xuất tinh khiết cũng chỉ duy trì thời gian bảo vệ hoàn toàn từ vài chục phút đến vài giờ tùy nồng độ [1, 3, 4]. Khói bốc lên từ việc đốt vỏ khô có thể khiến muỗi dạt đi tạm thời do ngột khói, nhưng khi khói tan, muỗi vẫn bay trở lại tìm kiếm vật chủ.
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chất tự nhiên thì an toàn tuyệt đối nên có thể chà xát trực tiếp nhựa vỏ bòn bon tươi lên da trẻ nhỏ để chống muỗi. Vỏ bòn bon chứa nhiều nhựa dính và hợp chất thực vật đậm đặc chưa qua tinh chế, khi chà xát trực tiếp rất dễ gây viêm da tiếp xúc, dị ứng hoặc kích ứng niêm mạc mắt nếu vô tình quệt phải.
Một ngộ nhận nguy hiểm khác là tin rằng xông vỏ bòn bon có thể thay thế hoàn toàn các biện pháp phòng dịch sốt xuất huyết của y tế dự phòng. Không có bằng chứng nào cho thấy khói vỏ bòn bon tiêu diệt được ổ bọ gậy hay triệt phá được chu kỳ truyền bệnh của véc-tơ sốt xuất huyết trong cộng đồng [1].
Những ai nên thận trọng?
Phương pháp hun khói vỏ bòn bon hay bất kỳ loại thảo mộc nào trong nhà kín không phù hợp với những người có cơ địa nhạy cảm về đường hô hấp.
Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ và người mắc bệnh hen suyễn, viêm phế quản mạn tính hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) tuyệt đối không nên ở trong không gian đang đốt vỏ cây. Các hạt bụi mịn và khí sinh ra từ quá trình cháy dở có thể kích phát cơn hen phế quản cấp hoặc gây khó thở dữ dội.
Phụ nữ mang thai và người có làn da dễ dị ứng cũng cần thận trọng, không tự ý bôi dịch ép, tinh dầu tự chế từ vỏ quả chưa qua kiểm nghiệm lên các vùng da mỏng, vết thương hở nhằm tránh nguy cơ viêm da tiếp xúc hoặc ngộ độc qua da.
Cách áp dụng an toàn và phòng muỗi đúng cách trong thực tế
Nếu gia đình có sẵn vỏ bòn bon sau khi ăn, bạn có thể tận dụng phơi khô rồi xông ở những khu vực thông thoáng như ngoài sân vườn, hiên nhà vào chiều tối để hỗ trợ giảm bớt muỗi vần vũ ngoài trời. Tuyệt đối không đốt trong phòng ngủ đóng kín cửa để tránh ngạt khói và nguy cơ hỏa hoạn.
Để phòng bệnh sốt xuất huyết một cách khoa học và thực chất, người dân cần phối hợp đồng bộ các biện pháp:
Thường xuyên kiểm tra, cọ rửa và đậy kín các dụng cụ chứa nước sinh hoạt, lật úp các vật dụng phế thải đọng nước quanh nhà để triệt tiêu nơi muỗi đẻ trứng, bởi diệt bọ gậy là mắt xích quan trọng nhất để chặn đứng nguồn véc-tơ [1, 2].
Khi sinh hoạt hoặc đi đến những nơi có nhiều muỗi, nên mặc quần áo dài tay sáng màu và sử dụng các loại kem, bình xịt xua muỗi đã được cơ quan chức năng kiểm định độ an toàn và cấp phép lưu hành.
Mắc màn khi ngủ, kể cả ngủ vào ban ngày, bởi muỗi vằn Aedes aegypti có tập tính hoạt động và chích đốt mạnh nhất vào thời điểm ban ngày và lúc chạng vạng sáng, tối.
Vỏ quả bòn bon là nguồn dược liệu dân gian quý giá với nhiều hoạt tính sinh học tự nhiên đáng được tiếp tục nghiên cứu và khai thác [1]. Tuy nhiên, trước mối nguy hại trực tiếp từ dịch sốt xuất huyết, người dân cần duy trì cái nhìn tỉnh táo, không tuyệt đối hóa mẹo dân gian mà hãy chủ động bảo vệ gia đình bằng các biện pháp vệ sinh môi trường và chống muỗi đã được y học kiểm chứng.
