Tác dụng bảo vệ gan của rau xương cá: Dữ liệu đến đâu?

Lời đồn thổi dân gian và câu hỏi lớn từ thực tế

Rau xương cá (tên khoa học thường gặp trong các tài liệu thực vật học là Myosoton aquaticum L.) từ lâu đã được truyền miệng trong dân gian như một loại thảo mộc giải nhiệt, mát gan, tiêu viêm. Không ít người tìm mua loại cây này dưới dạng tươi hoặc phơi khô để đun nước uống hàng ngày nhằm "hạ men gan", "giải độc rượu bia".

Tuy nhiên, liệu rau xương cá có thực sự mang lại tác dụng bảo vệ gan kỳ diệu như những lời đồn thổi trên mạng xã hội hay không? Đây là băn khoăn của rất nhiều người tiêu dùng đang tìm kiếm các biện pháp hỗ trợ lá gan từ thảo dược thiên nhiên.

Câu trả lời ngắn gọn và chuẩn xác nhất theo các tài liệu khoa học hiện hành: Cho đến nay, hoàn toàn chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người khẳng định rau xương cá có khả năng bảo vệ tế bào gan hay chữa khỏi các bệnh lý về gan. Các dữ liệu khoa học về loài cây này chủ yếu tập trung ở lĩnh vực sinh học nông nghiệp, hoàn toàn không hỗ trợ cho việc ứng dụng làm thuốc điều trị gan.

Bản chất khoa học của rau xương cá: Nghiên cứu nói gì?

Để đánh giá công tâm giá trị dược liệu của một loài thực vật, giới khoa học bắt buộc phải dựa vào các công trình nghiên cứu được kiểm chứng độc lập. Khi tra cứu về rau xương cá (Myosoton aquaticum L.), bức tranh nghiên cứu lại đi theo một hướng hoàn toàn khác với những gì dân gian đồn đại.

Thay vì xuất hiện như một "thần dược bổ gan", rau xương cá thực chất được giới nghiên cứu quốc tế chú ý với tư cách là một loài cỏ dại mùa đông phổ biến và có sức cạnh tranh cao đối với các cánh đồng lúa mì ^[1]. Cây này thường xuyên xâm lấn và gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng suất cây trồng tại nhiều vùng nông nghiệp ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2019 về loài thực vật này tại tỉnh An Huy (Trung Quốc) cho thấy quần thể rau xương cá (M. aquaticum) đã phát triển khả năng kháng lại nhiều nhóm thuốc diệt cỏ khác nhau, bao gồm tribenuron-methyl và florasulam ^[1]. Các thí nghiệm sinh học phân tử chỉ ra rằng cơ chế kháng thuốc của cây liên quan mật thiết đến sự biến đổi gen ALS (đột biến Pro197Ala) và việc tăng cường chuyển hóa thuốc bảo vệ thực vật qua trung gian enzyme P450 cùng enzyme glutathione-S-transferase (GST) ^[1]. Khi các nhà khoa học xử lý cây bằng chất ức chế P450 malathion, giá trị GR50 của tribenuron-methyl đã giảm 43% ở quần thể kháng thuốc và giảm 25% ở quần thể nhạy cảm ^[1].

Tiếp tục làm rõ hiện tượng này, một nghiên cứu khác vào năm 2018 phân tích hệ phiên mã của rau xương cá kháng thuốc đã tạo ra 544.102.236 lượt đọc sạch (clean reads) và lắp ráp thành 102.529 unigene ^[2]. Kết quả từ RT-PCR xác nhận có tới 3 gen P450, 2 gen GST, 2 gen glucosyltransferase và 4 gen vận chuyển ABC biểu hiện tăng cao liên tục ở những cá thể rau xương cá kháng thuốc ^[2].

Như vậy, các nghiên cứu thực tế về rau xương cá (Myosoton aquaticum) hoàn toàn tập trung vào cơ chế sinh học phân tử giúp loài cỏ dại này chống chịu và kháng lại các chất hóa học diệt cỏ trong nông nghiệp ^[1], ^[2]. Không có bất kỳ dữ liệu nào trong các công bố trên ghi nhận chiết xuất từ rau xương cá giúp phục hồi hay bảo vệ tế bào gan ở người hoặc động vật.

Tế bào gan bị tổn thương và cơ chế bảo vệ diễn ra như thế nào?

Để hiểu vì sao người ta hay ngộ nhận về các chất bảo vệ gan, cần nhìn nhận cách thức tế bào gan phản ứng trước các tác nhân gây độc. Tổn thương gan trong đời sống hàng ngày thường đến từ bia rượu, virus viêm gan, hoặc việc lạm dụng các thuốc giảm đau phổ biến như paracetamol (acetaminophen - APAP).

Theo một nghiên cứu công bố năm 2015, khi cơ thể tiếp xúc với chất chuyển hóa độc hại của acetaminophen, một lượng lớn tế bào gan có thể bị phá hủy dẫn đến suy gan cấp ^[3]. Thậm chí, acetaminophen chiếm hơn 50% tổng số các ca suy gan cấp tính tại Mỹ và Vương quốc Anh ^[3].

Trong mô hình nghiên cứu tự bảo vệ trước APAP (APAP autoprotection) trên chuột đực dòng C57BL/6J, việc cho chuột tiếp xúc với một liều thấp gây độc gan (400 mg/kg) trước 48 giờ giúp chuột hình thành khả năng đề kháng với liều gây độc cao hơn (600 mg/kg) tiếp theo ^[3]. Khi phân tích biểu hiện gen, các nhà khoa học quan sát thấy sự tham gia của con đường Nrf2 giúp kích hoạt các cơ chế thích nghi bảo vệ, đồng thời tăng biểu hiện gen Lgals3 giúp ức chế quá trình chết tế bào (apoptosis) và giảm thiểu rối loạn chức năng ty thể ^[3]. Ngược lại, sự suy giảm của gen MAT1A dẫn đến giảm S-adenosylmethionine (SAMe), một chất vốn có vai trò bảo vệ gan ^[3].

Ngoài ra, ở mô hình nghiên cứu tế bào gan biệt hóa từ tế bào gốc phôi chuột (mES cells) công bố năm 2006, khi tế bào gan nhân tạo tiếp xúc với chất độc CCl4, các men gan gồm SGOT, SGPT và men LDH đều tăng vọt, báo hiệu tổn thương hoại tử tế bào gan rõ rệt ^[4]. Tổn thương men gan này chỉ được ngăn chặn khi được xử lý trước bằng N-acetylcysteine - một chất chống oxy hóa đã được kiểm chứng rõ ràng ^[4].

Những cơ chế chống oxy hóa, loại bỏ gốc tự do và kích hoạt các phản ứng phòng vệ nội sinh như Nrf2 hay N-acetylcysteine là những nền tảng kinh điển để đánh giá một chất có thực sự bảo vệ gan hay không ^[3], ^[4]. Với rau xương cá, hiện tại chưa có thử nghiệm đối chứng nào cho thấy nó có khả năng kích hoạt hay tạo ra những phản ứng sinh hóa tương tự để bảo vệ tế bào gan trước các tác nhân gây độc.

Lợi ích giả định và giới hạn nghiêm ngặt của bằng chứng

Việc thiếu vắng các nghiên cứu dược lý thực nghiệm về tác dụng bảo vệ gan của rau xương cá là một lỗ hổng rất lớn. Một thảo dược muốn được công nhận có lợi cho sức khỏe gan cần phải trải qua nhiều cấp độ đánh giá khắt khe.

Đầu tiên là nghiên cứu trong ống nghiệm trên dòng tế bào gan để xem xét mức độ độc tính và khả năng làm hạ nồng độ các men hoại tử ^[4]. Kế tiếp là các thử nghiệm mù đôi trên mô hình động vật có tổn thương gan mạn tính hoặc nhiễm mỡ ^[5]. Chỉ khi vượt qua các giai đoạn này với hiệu quả vượt trội và an toàn, thảo dược mới được đưa vào thử nghiệm tiền lâm sàng rồi lâm sàng trên người.

Đối với rau xương cá, dữ liệu khoa học hiện hành chỉ dừng lại ở việc nó là đối tượng nghiên cứu của ngành thuốc bảo vệ thực vật ^[1], ^[2]. Những lời truyền tai về khả năng "hạ men gan cấp tốc" hay "chống xơ gan" từ loại rau này thực chất là các suy diễn dân gian không có cơ sở kiểm chứng.

Đặc biệt, hoàn toàn không có dữ liệu lâm sàng về việc người bệnh viêm gan, xơ gan hay gan nhiễm mỡ dùng rau xương cá mà cải thiện được chỉ số men gan. Người tiêu dùng cần phân biệt rạch ròi giữa việc một loài cây chứa một số hợp chất chống oxy hóa tự nhiên nói chung với tác dụng dược lý điều trị bệnh lý gan cụ thể.

Những hiểu lầm thường gặp của người dân

Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là quan niệm "cứ thảo mộc mọc tự nhiên là an toàn và bổ gan". Rất nhiều bệnh nhân khi nhận thấy chỉ số men gan tăng cao thay vì đến bệnh viện thăm khám lại tự ý mua các loại cỏ cây dân dã, trong đó có rau xương cá, về sắc uống đặc để "rửa gan".

Quan niệm sai lầm này cực kỳ nguy hiểm. Bản thân gan là cơ quan chuyển hóa chính của mọi hợp chất đi vào cơ thể. Khi một loại cây chưa được nghiên cứu toàn diện về thành phần độc học, các chất có trong thân và lá của chúng khi hấp thu vào máu có thể tạo thêm gánh nặng cho gan. Nếu gan vốn đang viêm hoặc suy yếu, việc phải chuyển hóa thêm các chất lạ không rõ nguồn gốc có thể thúc đẩy nguy cơ suy tế bào gan cấp tính.

Thêm vào đó, tại các vùng canh tác nông nghiệp, rau xương cá là loài cỏ dại phải chịu sự phun xịt thường xuyên của nhiều loại hóa chất diệt cỏ như tribenuron-methyl, florasulam ^[1]. Việc thu hái rau xương cá mọc hoang dã tiềm ẩn nguy cơ cao nhiễm tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật độc hại, biến cốc nước sắc "thanh nhiệt" thành tác nhân gây nhiễm độc gan trực tiếp.

Ai nên thận trọng tuyệt đối?

Hiện nay, do chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào về độ an toàn cũng như liều lượng tối đa của rau xương cá trên cơ thể người, các nhóm đối tượng sau cần thận trọng tuyệt đối và không tự ý sử dụng:

Thứ nhất là người đang có bệnh nền về gan, bao gồm viêm gan virus mạn tính (B, C), xơ gan, gan nhiễm mỡ, hoặc tăng men gan không rõ nguyên nhân. Việc tự ý uống nước rau xương cá có thể làm chậm trễ thời gian vàng điều trị bằng phác đồ chuẩn y khoa.

Thứ hai là phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú. Do chưa có bất kỳ nghiên cứu độc học nào về tác động của cây lên thai nhi hay khả năng bài tiết qua sữa mẹ, việc sử dụng bừa bãi có thể mang lại những rủi ro không thể lường trước.

Thứ ba là trẻ nhỏ và người cao tuổi có chức năng tiêu hóa, thận và gan suy giảm tự nhiên. Sự tồn tại của các hợp chất kháng thuốc hoặc các thành phần chuyển hóa chưa xác định trong cây có thể gây dị ứng, ngộ độc đường tiêu hóa hoặc tổn thương tế bào gan.

Cuối cùng, những người đang điều trị bằng thuốc tây (như thuốc chống đông, thuốc tim mạch, thuốc kháng sinh, paracetamol) tuyệt đối không kết hợp uống thảo dược lạ vì nguy cơ tương tác thuốc rất phức tạp.

Cách tiếp cận thực tế và lời khuyên chăm sóc gan

Nếu bạn bắt gặp rau xương cá như một loại rau mọc lẫn trong vườn rau sạch gia đình, việc ăn với lượng nhỏ như một món rau thông thường theo tập quán ẩm thực địa phương (nấu canh chín) có thể không gây hại tức thời. Tuy nhiên, nếu sử dụng với mục đích "uống trị bệnh gan", dùng liều cao, sắc nước đậm đặc hoặc uống kéo dài nhiều tuần thì hoàn toàn không nên.

Thay vì tìm kiếm những bài thuốc dân gian chưa rõ thực hư, việc bảo vệ lá gan khoa học và bền vững nhất cần dựa trên những thói quen đã được y học chứng minh rõ ràng:

Trước hết, cần hạn chế tối đa việc lạm dụng rượu bia và các chất kích thích có cồn. Khi dùng các thuốc giảm đau hạ sốt thông thường như paracetamol, phải tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn sử dụng, không uống quá liều lượng cho phép để tránh nguy cơ ngộ độc gan cấp ^[3].

Thứ hai, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, giảm thiểu mỡ động vật và đường tinh luyện, tích cực vận động thể thao để phòng ngừa tình trạng thoái hóa mỡ ở tế bào gan. Uống đủ nước mỗi ngày, ăn nhiều rau củ quả tươi có nguồn gốc rõ ràng và kiểm tra sức khỏe định kỳ ít nhất 6 tháng một lần. Khi có bất kỳ biểu hiện mệt mỏi, vàng da, chán ăn, nước tiểu sẫm màu, hãy đến cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán chính xác thay vì tự ý điều trị bằng thảo dược.