Cỏ lạc (tên khoa học là Arachis pintoi, hay còn gọi là đậu phộng dại) vốn rất quen thuộc với người dân Việt Nam như một loài cây mọc phủ đất, chống xói mòn và làm cảnh ở công viên. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau việc sử dụng lá cỏ lạc nấu nước uống để thanh nhiệt, chống viêm khớp hay giảm đau nhức. Tuy nhiên, liệu loài cỏ dại này có thực sự sở hữu đặc tính kháng viêm như lời đồn?
Câu trả lời ngắn gọn là: Các nghiên cứu trong ống nghiệm bước đầu ghi nhận lá cỏ lạc chứa hợp chất polyphenol dồi dào với khả năng chống oxy hóa cao [1]. Mặc dù phản ứng chống oxy hóa liên quan chặt chẽ đến cơ chế ức chế phản ứng viêm trong y học, hiện tại chưa có đủ dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên người để khẳng định cỏ lạc có thể dùng làm thuốc trị bệnh viêm nhiễm.
Cơ chế chống oxy hóa và tiềm năng kháng viêm
Để hiểu vì sao cỏ lạc thu hút sự chú ý, cần nhìn vào mối liên hệ giữa gốc tự do và phản ứng viêm. Gốc tự do là các phân tử không ổn định được sinh ra liên tục trong quá trình trao đổi chất hoặc do tác động xấu từ môi trường sống. Khi lượng gốc tự do tích tụ quá mức, chúng gây tổn thương tế bào và khởi phát các chuỗi phản ứng viêm mạn tính.
Các hợp chất polyphenol và phenolic thực vật hoạt động như những chất chống oxy hóa tự nhiên. Chúng có vai trò thu gom và trung hòa các gốc tự do, qua đó ngăn chặn các phản ứng dây chuyền làm tổn hại mô. Nhờ hàm lượng polyphenol tự nhiên, lá cỏ lạc mở ra triển vọng hỗ trợ làm giảm căng thẳng oxy hóa, tiền đề của nhiều tình trạng viêm nhiễm mô mềm và khớp.
Bằng chứng khoa học về chiết xuất lá cỏ lạc
Khảo sát thực nghiệm về thành phần hóa thực vật của lá cỏ lạc đã được ghi nhận trong nghiên cứu công bố năm 2014 [1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành đánh giá khả năng chống oxy hóa và hàm lượng phenolic tổng số (TPC) trên 4 loại lá cây họ đậu làm thức ăn gia súc phổ biến, bao gồm cỏ lạc (Arachis pintoi), Calapo (Calapogonium mucunoides), Centro (Centrosema pubescens) và Stylo (Stylosanthes guanensis) [1].
Thí nghiệm áp dụng hai phương pháp làm khô khác nhau là sấy đối lưu (sấy lò) và sấy thăng hoa (đông khô) [1]. Hoạt tính chống oxy hóa được đo lường thông qua ba phép thử chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm: đo khả năng dập tắt gốc tự do DPPH, phương pháp khử sắt (FRAP) và thử nghiệm tẩy màu beta-carotene [1]. Kết quả cho thấy mẫu chiết xuất từ quy trình sấy thăng hoa đạt hoạt tính chống oxy hóa cao nhất ở cả 3 phương pháp thử nghiệm [1].
Cụ thể, chỉ số ức chế gốc tự do DPPH đạt giá trị EC50 từ 1,17 đến 2,13 mg/ml [1]. Chỉ số khử sắt FRAP dao động trong khoảng 147,08 đến 246,42 micromol Fe(2+)/g [1]. Thử nghiệm tẩy màu beta-carotene đạt mức ức chế từ 57,11% đến 78,60% [1]. Kết quả nghiên cứu khẳng định phương pháp sấy thăng hoa giúp bảo tồn tối đa hàm lượng phenolic và hoạt tính chống oxy hóa tự nhiên của lá cỏ lạc so với phương pháp sấy nhiệt thông thường [1].
Lợi ích ghi nhận và khoảng trống nghiên cứu
Dữ liệu phân tích chứng minh cỏ lạc là nguồn cung cấp dồi dào các hoạt chất phenolic có tính khử oxy hóa mạnh [1]. Các hoạt chất này đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ hệ miễn dịch nội sinh, giảm bớt tác động tiêu cực của các gốc tự do gây hại.
Tuy nhiên, khoảng trống nghiên cứu hiện nay vẫn còn rất lớn. Thử nghiệm trên mới dừng lại ở quy mô phân tích hóa thực vật in vitro (trong ống nghiệm) nhằm đánh giá hoạt tính và ảnh hưởng của công nghệ sấy khô [1]. Y văn hiện nay hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm sinh học trên mô hình động vật sống cũng như thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người. Khả năng dung nạp, độc tính tích lũy, cơ chế hấp thu qua đường tiêu hóa của chiết xuất cỏ lạc vẫn chưa được làm sáng tỏ.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cỏ lạc
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ mọc tự nhiên thì hoàn toàn lành tính và thảo mộc có hoạt tính chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm thì có thể chữa được viêm khớp, viêm gan hay viêm loét dạ dày. Đây là suy luận vội vàng và thiếu cơ sở y học.
Khả năng trung hòa gốc tự do trong ống nghiệm khác rất xa với cơ chế điều trị bệnh trong cơ thể sống phức tạp. Uống nước sắc lá cỏ lạc đậm đặc không thể thay thế cho các loại thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) hoặc kháng sinh đã được cấp phép. Việc tự ý hái lá cỏ lạc ven đường, công viên để đun uống còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm kim loại nặng, thuốc bảo vệ thực vật hoặc ký sinh trùng từ đất.
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Do chưa có dữ liệu độc tính và độ an toàn trên người, việc tự ý dùng lá cỏ lạc làm trà hoặc bài thuốc uống cần được cảnh báo nghiêm ngặt. Những người mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng gan không nên dùng nước sắc lá cỏ dại chưa rõ thành phần chuyển hóa.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không sử dụng cỏ lạc theo các bài thuốc truyền miệng. Người đang dùng thuốc chống đông máu, thuốc tim mạch hoặc thuốc điều trị đái tháo đường cần tránh uống các loại nước lá lạ, nhằm ngăn ngừa nguy cơ tương tác thuốc nguy hiểm.
Lời khuyên áp dụng thực tế
Nếu bạn quan tâm đến lợi ích chống viêm và chống oxy hóa từ thảo mộc họ đậu, cỏ lạc hiện nay chỉ nên được xem là đối tượng nghiên cứu tiềm năng cho ngành dược liệu và công nghệ chiết xuất. Không nên biến cây cảnh quan này thành thức uống giải khát hay bài thuốc chữa bệnh tại gia.
Đối với nhu cầu chống oxy hóa, bạn có thể lựa chọn các nguồn thực phẩm đã được chứng minh an toàn như rau xanh, quả mọng, trà xanh hoặc các loại đậu đỗ ăn được thường ngày. Khi gặp các triệu chứng sưng đau, viêm đỏ kéo dài, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và kê đơn đúng cách. Bất kỳ quyết định sử dụng thảo dược bổ trợ nào cũng cần có sự tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa.
