Cơn đau răng cấp tính thường ập đến bất ngờ, gây cảm giác buốt nhức tận thái dương và khiến nhiều người đứng ngồi không lui. Trong cơn đau dữ dội, không ít người có xu hướng tìm đến các mẹo dân gian truyền miệng để mong chặn đứng sự khó chịu ngay tức khắc. Một trong những phương pháp được lan truyền nhiều tại các vùng quê là dùng nhựa từ cây xương rồng ông chấm trực tiếp vào lỗ sâu hoặc ngậm vào vùng lợi đau nhức.
Tuy nhiên, việc sử dụng trực tiếp loại mủ cây này vào khoang miệng lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây tổn thương mô nghiêm trọng. Câu trả lời ngắn gọn là bạn không nên tự ý ngậm hoặc chấm nhựa xương rồng ông vào răng miệng để trị đau buốt. Nhựa của các loài cây thuộc chi này chứa các hoạt chất kích ứng mạnh, chưa hề được chứng minh an toàn qua các thử nghiệm lâm sàng trên niêm mạc miệng, và có thể dẫn đến viêm loét hoặc bỏng rát kéo dài.
Thói quen truyền miệng và hiểm họa tiềm ẩn trong miệng
Trong dân gian, cây xương rồng ông (còn gọi là xương rồng ba cạnh, tên khoa học là Euphorbia antiquorum) thường được trồng làm bờ rào hoặc làm cảnh. Mỗi khi gặp tình trạng sâu răng gây nhức buốt, một số người bẻ cành cây lấy phần mủ trắng đục chấm trực tiếp vào chỗ đau. Nhiều người tin rằng mủ cây có tính sát khuẩn mạnh, làm "chết dây thần kinh răng" hoặc tê liệt cảm giác đau buốt tức thì.
Thế nhưng, khoang miệng là khu vực được lót bởi lớp niêm mạc mỏng manh, giàu mạch máu và cực kỳ nhạy cảm. Việc đưa một chất lỏng chứa nồng độ cao các thành phần kích ứng hóa học vào sát chân răng rất dễ dẫn đến tai biến tại chỗ. Khi ngậm trong miệng, nước bọt sẽ hòa tan mủ cây và phát tán hoạt chất đi khắp lưỡi, má, nướu, biến một cơn đau răng cục bộ thành tình trạng viêm loét toàn bộ khoang miệng.
Bên cạnh đó, việc ức chế cảm giác đau tạm thời do tế bào niêm mạc bị thương tổn hoặc hoại tử bề mặt rất dễ khiến người bệnh lầm tưởng rằng bệnh đã khỏi. Trên thực tế, ổ vi khuẩn bên trong tủy răng vẫn tiếp tục tiến triển âm thầm, làm tăng nguy cơ viêm tủy hoại thư, áp-xe quanh chóp răng hoặc tiêu xương ổ răng nghiêm trọng hơn.
Nhựa xương rồng ông tác động lên mô sống như thế nào?
Cây xương rồng ông thuộc chi Đại kích (Euphorbia), họ Thầu dầu (Euphorbiaceae). Đặc trưng nổi bật của toàn bộ chi thực vật này là dòng nhựa mủ trắng chứa hỗn hợp phức tạp của các dẫn xuất diterpene, triterpene và enzyme có độc tính sinh học cao. Nhựa cây đóng vai trò như một cơ chế tự vệ tự nhiên của thực vật nhằm chống lại sự tấn công của côn trùng, động vật ăn cỏ và vi sinh vật gây hại.
Khi tiếp xúc với mô sống, các hoạt chất có tính kích thích trong mủ cây có thể phá hủy cấu trúc màng tế bào, kích hoạt phản ứng viêm cấp tính và gây tổn thương lớp biểu mô bảo vệ. Thay vì tác động chọn lọc lên vi khuẩn gây sâu răng, nhựa cây tấn công trực tiếp vào các tế bào lành của niêm mạc miệng và mô quanh răng. Sự tiếp xúc trực tiếp này dẫn đến hiện tượng sung huyết, phù nề, nóng rát và phá vỡ tính toàn vẹn của mô niêm mạc.
Đặc biệt, độc tính của các phân đoạn hóa học trong nhựa chi Euphorbia không chỉ dừng lại ở bề mặt ngoài da mà còn thể hiện mức độ độc tế bào rất mạnh khi tiếp xúc với các sinh vật sống. Sự hiện diện của các chất kích ứng mạnh khiến dòng nhựa này luôn được giới khoa học xếp vào nhóm độc chất tự nhiên cần hết sức cẩn trọng khi tiếp xúc, hoàn toàn không thích hợp để sử dụng tùy tiện trên các mô nhạy cảm như niêm mạc khoang miệng.
Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?
Về mặt sử dụng truyền thống, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2019 về các sản phẩm tự nhiên từ chi Euphorbia đã ghi nhận rằng tại Việt Nam, loài Euphorbia antiquorum (xương rồng ông) được lưu truyền trong kinh nghiệm dân gian để làm giảm đau răng, cũng như dùng trong các tình trạng phù thũng ngoài da, nhiễm trùng da, ung thư và bệnh gan [1]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra loài Euphorbia antiquorum còn được dùng cho các tình trạng sưng viêm [1]. Tuy nhiên, tổng quan nhấn mạnh đây là các ghi nhận dựa trên kinh nghiệm dân gian và y học cổ truyền, hoàn toàn chưa có các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng để khẳng định hiệu quả giảm đau răng cũng như mức độ an toàn của loài thực vật này [1].
Về khả năng gây kích ứng trên người, một nghiên cứu thực nghiệm thực hiện năm 1986 đã kiểm tra tiềm năng gây kích ứng của một số loài thực vật, bao gồm Euphorbia antiquorum [2]. Thử nghiệm được tiến hành bằng cách chà xát phần ruột mới bộc lộ của cây 10 lần lên da cẳng tay của 10 người tình nguyện [2]. Kết quả ghi nhận Euphorbia antiquorum gây ra ngứa, nóng rát thoáng qua hoặc viêm da ở 1 người tham gia [2]. Tiếp tục thực hiện thử nghiệm áp da (patch test) ở 10 người, có tới 3 trường hợp biểu hiện phản ứng dương tính với Euphorbia antiquorum [2]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận loài cùng chi là Euphorbia royleana gây phản ứng dương tính trên áp da ở 4 trong số 10 người [2]. Kết quả này chứng minh các thành phần của xương rồng ông có tiềm năng gây kích ứng và phản ứng dị ứng rõ rệt ngay cả trên lớp biểu bì da dày của cẳng tay người [2].
Về mặt độc tính sinh học của nhựa thuộc chi Euphorbia, một nghiên cứu công bố năm 2007 đã đánh giá độc tính của dịch chiết lá, nhựa mủ và các phân đoạn từ nhựa của loài Euphorbia conspicua [3]. Kết quả cho thấy trong khi dịch chiết lá không có hoạt tính đối với ốc Biomphalaria glabrata, thì nhựa mủ, phân đoạn triterpene và các phân đoạn kích ứng I và II thể hiện hoạt tính tiêu diệt ốc trưởng thành rất cao, với giá trị LC90 lần lượt là 4,87; 10,55; 0,64 và 0,10 microg/mL [3]. Nhựa mủ và các phân đoạn này cũng tiêu diệt ấu trùng đuôi gai của sán máng (Schistosoma mansoni) ở nồng độ 100 microg/mL [3]. Đáng chú ý, độc tính của nhựa và các phân đoạn kích ứng đối với ấu trùng tôm Artemia salina rất cao, với giá trị LC50 dưới 10 microg/mL [3]. Dữ liệu này chứng minh nhựa của các loài thuộc chi Euphorbia chứa các thành phần kích ứng có độc tính sinh học cao đối với mô sống [3].
Bằng chứng hiện có nói lên điều gì và giới hạn ở đâu?
Các bằng chứng khoa học cho thấy sự mâu thuẫn lớn giữa việc lưu truyền bài thuốc và độ an toàn trên thực tế. Một mặt, các tài liệu ghi nhận việc dùng xương rồng ông để giảm đau răng tại Việt Nam chỉ dừng lại ở mức độ tập quán dân gian truyền miệng [1]. Mặt khác, các thử nghiệm thực tế lại khẳng định rõ ràng tiềm năng gây kích ứng, dị ứng và độc tính sinh học của các loài cây trong chi Euphorbia [1, 2].
Giới hạn lớn nhất của y văn hiện nay là hoàn toàn không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá việc sử dụng nhựa xương rồng ông bên trong khoang miệng người. Các dữ liệu kiểm tra phản ứng trên người mới chỉ thực hiện trên da cẳng tay khỏe mạnh với số lượng đối tượng rất nhỏ là 10 người [2]. Cần lưu ý rằng lớp sừng của da cẳng tay dày và có khả năng bảo vệ tốt hơn rất nhiều so với lớp niêm mạc mỏng, không có lớp sừng hóa của miệng. Do đó, nếu trên da đã ghi nhận 3/10 người có phản ứng dương tính [2], thì khi tiếp xúc với niêm mạc miệng, nguy cơ gây viêm rát, phồng rộp và loét mô sẽ cao hơn gấp nhiều lần.
Ngoài ra, các nghiên cứu chuyên sâu về độc tính mạnh của nhựa cây chủ yếu được thực hiện trên các mô hình sinh vật như ốc, sán máng và ấu trùng tôm [3]. Mặc dù các kết quả này chứng minh độc tính sinh học đáng kể của dịch nhựa [3], chúng chưa thể suy diễn trực tiếp thành liều lượng gây hại cụ thể cho từng mô cơ quan trên người. Tuy vậy, những dữ liệu này là hồi chuông cảnh báo rõ ràng rằng mủ cây chi Euphorbia không phải là một chất lành tính để đưa vào cơ thể.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng xương rồng chữa đau răng
Một hiểu lầm rất phổ biến là suy nghĩ "thảo dược thiên nhiên thì luôn an toàn và không có tác dụng phụ". Tự nhiên có vô số loài thực vật sản sinh độc tố mạnh để sinh tồn, và chi Euphorbia là một ví dụ điển hình [1, 3]. Việc chiết xuất không qua tinh chế, sử dụng trực tiếp mủ tươi chưa qua kiểm soát liều lượng có thể đưa các chất kích ứng mạnh vào cơ thể, gây hại nhiều hơn là chữa bệnh.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "răng hết buốt nhức tức là bệnh đã khỏi". Nhiều người sau khi chấm mủ cây thấy cơn đau răng dịu đi tạm thời do các đầu dây thần kinh cảm giác bị tê liệt hoặc mô tủy bị hoại tử một phần. Sự biến mất của triệu chứng đau tạo ra cảm giác an tâm giả tạo. Căn nguyên thực sự của cơn đau là sâu răng, viêm tủy hoặc viêm quanh cuống vẫn tồn tại nguyên vẹn và tiếp tục phá hủy cấu trúc nâng đỡ răng từ bên trong.
Nhiều người cũng cho rằng chỉ chấm một giọt nhỏ vào đúng lỗ sâu thì mủ cây sẽ không lan sang các vùng khác. Thực tế, môi trường khoang miệng luôn ngập tràn nước bọt và chuyển động liên tục của cơ má, lưỡi. Bất kỳ một giọt nhựa tươi nào được đưa vào cũng sẽ nhanh chóng hòa tan và phân tán ra toàn bộ khoang miệng, khiến niêm mạc lợi, vòm họng và má trong đều đứng trước nguy cơ kích ứng nghiêm trọng.
Những ai cần đặc biệt cẩn trọng?
Dựa trên các dữ liệu về khả năng gây kích ứng da [2] và độc tính sinh học của các phân đoạn nhựa cây [3], bất kỳ ai cũng có thể gặp biến chứng bỏng rát khi tiếp xúc với nhựa xương rồng ông. Do đó, việc tự ý ngậm hoặc bôi loại nhựa này vào miệng được khuyến cáo là nên tránh hoàn toàn đối với tất cả mọi người.
Nhóm người có tiền sử cơ địa dị ứng, viêm da tiếp xúc hoặc nhạy cảm với các loại hóa chất thực vật cần tuyệt đối tránh xa loài cây này, bởi thử nghiệm áp da đã cho thấy tỷ lệ kích ứng đáng kể [2]. Nếu mủ cây dính vào mắt, vết thương hở hoặc niêm mạc, tình trạng viêm tấy có thể bùng phát rất dữ dội.
Đặc biệt, chưa hề có bất kỳ dữ liệu khoa học nào nghiên cứu về tính an toàn của nhựa xương rồng ông trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ em hay người cao tuổi. Một số loài trong chi Euphorbia thậm chí từng được ghi nhận có đặc tính gây sảy thai trong y học dân gian ở một số khu vực trên thế giới [1]. Vì vậy, việc áp dụng bài thuốc truyền miệng này cho các đối tượng nhạy cảm trên là cực kỳ nguy hiểm và có thể dẫn đến những hậu quả khó lường.
Cách tiếp cận khoa học khi bị đau răng
Để giải quyết cơn đau răng một cách an toàn và dứt điểm, bạn cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa đã được xác lập thay vì áp dụng các biện pháp truyền miệng chưa được kiểm chứng. Khi cơn đau răng ập đến, việc đầu tiên là làm sạch nhẹ nhàng khoang miệng bằng cách súc miệng với nước ấm hoặc nước muối sinh lý để loại bỏ các mảng bám thức ăn thừa bị kẹt lại.
Người bệnh tuyệt đối không bôi, đắp bất kỳ loại hóa chất, mủ cây tươi hay thuốc tự chế nào vào vùng nướu và chân răng đau nhức. Việc làm này không những không trị được ổ nhiễm trùng mà còn gây thêm tổn thương bỏng hóa chất cho niêm mạc xung quanh, khiến quá trình điều trị của bác sĩ sau đó trở nên phức tạp hơn.
Nếu cơn đau vượt quá sức chịu đựng, bạn có thể tham khảo ý kiến dược sĩ hoặc bác sĩ để sử dụng các loại thuốc giảm đau không kê đơn thông thường với liều lượng thích hợp. Ngay sau đó, bạn cần nhanh chóng đến cơ sở y tế chuyên khoa răng hàm mặt. Chỉ có các bác sĩ nha khoa với trang thiết bị chuyên dụng mới có thể chẩn đoán chính xác nguyên nhân cơn đau (sâu răng, viêm tủy, viêm nha chu hay răng khôn mọc lệch) và can thiệp loại bỏ triệt để ổ bệnh.
Tóm lại, việc sử dụng nhựa xương rồng ông để chữa đau răng là một kinh nghiệm dân gian tiềm ẩn nguy cơ gây hại lớn hơn nhiều so với bất kỳ lợi ích cảm nhận nào [2, 3]. Nhựa của loài cây này chứa các thành phần kích ứng có thể làm tổn thương tế bào và gây bỏng rát niêm mạc [1, 2]. Thay vì đánh cược sức khỏe khoang miệng với các mẹo truyền miệng nguy hiểm, thăm khám nha khoa sớm luôn là giải pháp an toàn, bền vững và hiệu quả nhất để chấm dứt cơn đau răng.
