Nhiều người mắc bệnh đái tháo đường thường tìm đến các bài thuốc dân gian với hy vọng kiểm soát đường huyết tự nhiên và an toàn. Trong số đó, cây chua me lá me được truyền tai nhau như một vị thuốc hạ đường huyết hiệu quả. Tuy nhiên, việc tùy tiện kết hợp dược liệu này với thuốc điều trị Tây y tiềm ẩn nguy cơ tụt đường huyết nghiêm trọng.
Người bệnh đang dùng thuốc hạ đường huyết tổng hợp tuyệt đối không nên tự ý dùng chung với chua me lá me. Dược liệu này chứa các hoạt chất kích thích tế bào beta của tuyến tụy tăng tiết insulin, khi cộng hưởng với thuốc điều trị sẽ gây hạ đường huyết quá mức ngoài tầm kiểm soát [1, 3].
Cơ chế kích thích insulin của chua me lá me
Chua me lá me (tên khoa học là Biophytum sensitivum, thuộc họ Chua me đất Oxalidaceae) còn được gọi là cây sự sống trong y học cổ truyền [1]. Chiết xuất từ lá của loài cây này chứa nhiều nhóm hợp chất tự nhiên như axit amin, steroid, terpen, tannin, saponin, flavonoid, polysacarit, tinh dầu và pectin [1]. Các hoạt chất này tác động trực tiếp lên hệ thống chuyển hóa glucose trong cơ thể [1].
Cơ chế hạ đường huyết chính của chua me lá me được xác định là kích thích quá trình tổng hợp và giải phóng insulin từ các tế bào beta của đảo tụy [1, 3]. Khi nồng độ insulin trong huyết thanh tăng lên, lượng đường tự do trong máu sẽ nhanh chóng được đưa vào tế bào và mô để sử dụng hoặc dự trữ [1, 3]. Đồng thời, chiết xuất này còn làm tăng hoạt tính của enzyme glucose 6-phosphatase và giảm hoạt tính của fructose-1,6-bisphosphatase ở gan, từ đó làm tăng lượng glycogen dự trữ tại gan [1].
Các bằng chứng thực nghiệm về tác dụng hạ đường huyết
Tác dụng hạ đường huyết của chua me lá me đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu trên động vật thí nghiệm [1, 2, 3]. Các nghiên cứu này cho thấy mức độ giảm glucose máu rất rõ rệt ở các mô hình động vật khác nhau [1, 2, 3].
Một nghiên cứu công bố năm 2001 đã thử nghiệm chiết xuất lá chua me lá me trên thỏ [2]. Nghiên cứu tiến hành khảo sát tác dụng cấp tính trên thỏ bình thường và thỏ bị tiểu đường do alloxan sau 16 giờ nhịn ăn [2]. Kết quả xác định liều tối ưu để gây hạ đường huyết là 200 mg/kg trọng lượng cơ thể [2].
Ở thỏ bình thường, một liều duy nhất 200 mg/kg làm giảm 16,1% nồng độ đường huyết lúc đói sau 1 và 2 giờ, đồng thời tác dụng hạ đường huyết này kéo dài đến 6 giờ với mức giảm 13,8% [2]. Nồng độ insulin huyết thanh ở nhóm dùng chiết xuất tăng lên đáng kể, chứng minh cơ chế kích thích tiết qua tuyến tụy [2]. Đáng chú ý, ở thỏ bị tiểu đường do alloxan (đã bị phá hủy tế bào beta tụy hoàn toàn), chiết xuất không tạo ra được phản ứng hạ đường huyết hay tăng tiết insulin này [2]. Khi thử nghiệm dung nạp đường bằng cách nạp 3 g/kg glucose, chiết xuất lá chua me lá me đã làm giảm phản ứng tăng glucose máu, kèm theo nồng độ insulin huyết thanh tăng 13,7% ở mốc 2 giờ và tăng 12,6% ở mốc 6 giờ [2].
Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm năm 1998 đã đánh giá tác động của chua me lá me trên thỏ đực bị tiểu đường do alloxan ở ba mức độ: tiền tiểu đường (hồi phục sau alloxan), tiểu đường nhẹ và tiểu đường nặng [3]. Đánh giá dựa trên mức giảm đường huyết lúc đói và sự cải thiện trong nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT) sau khi dùng liều đơn lẫn dùng kéo dài [3].
Kết quả sau một liều đơn cho thấy nồng độ glucose máu sau 1 giờ và 2,5 giờ đã giảm lần lượt 25,9% và 27,4% ở nhóm tiền tiểu đường [3]. Ở nhóm tiểu đường nhẹ, mức giảm tương ứng là 36,9% và 37,7% [3]. Khả năng dung nạp glucose được cải thiện rõ rệt thông qua việc diện tích dưới đường cong (AUC) giảm từ 16.138 mg/dl xuống 12.355 mg/dl (giảm 23,4%) ở nhóm tiền tiểu đường, và từ 19.258 mg/dl xuống 12.238 mg/dl ở nhóm tiểu đường nhẹ [3]. Sự cải thiện này còn diễn ra mạnh mẽ hơn sau một tuần điều trị liên tục bằng chiết xuất lá [3]. Kết quả khẳng định tác dụng hạ đường huyết của cây bắt nguồn từ khả năng kích thích tế bào beta đảo tụy [3].
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2016 cũng ghi nhận rằng việc cho chuột bình thường và chuột bị tiểu đường dùng chiết xuất chua me lá me đường uống với liều 200 mg/kg trong khoảng 28 ngày giúp làm giảm đáng kể glucose máu và chỉ số hemoglobin glycated (HbA1c) [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự gia tăng đáng kể nồng độ hemoglobin toàn phần, insulin huyết tương và lượng glycogen trong gan ở chuột mắc bệnh [1].
Hiểm họa khi kết hợp với thuốc điều trị tổng hợp
Tụt đường huyết là một biến chứng cấp tính nguy hiểm ở bệnh nhân đái tháo đường. Khi một người đang dùng các thuốc hạ đường huyết tổng hợp mà lại dùng thêm chua me lá me, hiệu ứng hiệp đồng sẽ xảy ra [1, 3]. Cả thuốc điều trị lẫn dược chất thảo dược đều đồng thời thúc đẩy cơ thể giảm đường huyết hoặc kích thích tụy tiết thêm insulin [1, 3].
Sự cộng hưởng này rất dễ đẩy chỉ số đường huyết xuống dưới ngưỡng an toàn (dưới 70 mg/dL), gây ra tình trạng hạ đường huyết đột ngột. Bệnh nhân có thể gặp các triệu chứng từ run rẩy, vã mồ hôi, tim đập nhanh, choáng váng cho đến co giật, lú lẫn, hôn mê sâu nếu không được cấp cứu kịp thời. Việc tự ý phối hợp thuốc và thảo dược mà không có sự giám sát y tế làm mất đi tính chuẩn xác của phác đồ điều trị ban đầu.
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược trị tiểu đường
Rất nhiều người bệnh mang tâm lý cho rằng cây cỏ tự nhiên thì lành tính, không có tác dụng phụ nên có thể uống kèm thoải mái với thuốc kê đơn. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro. Bất kỳ loại thảo dược nào có dược tính sinh học đủ mạnh để hạ đường huyết đều có thể gây tương tác bất lợi với thuốc tổng hợp [1, 3].
Một hiểu lầm khác là dùng thảo dược càng nhiều thì đường huyết càng mau về mức bình thường. Thực tế, việc dùng quá liều hoặc dùng kéo dài các chiết xuất kích thích tế bào beta tụy có thể gây quá tải cho tuyến tụy và dẫn đến những đợt tụt đường huyết khó lường [1, 2, 3]. Hơn nữa, việc tự ý bổ sung dược liệu ngoài đơn thuốc khiến bác sĩ điều trị không thể đánh giá chính xác hiệu quả của thuốc Tây y, gây khó khăn cho việc điều chỉnh liều lượng phù hợp.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Nhóm người đầu tiên cần tuyệt đối thận trọng là bệnh nhân đái tháo đường đang được điều trị bằng các nhóm thuốc kích thích tiết insulin hoặc tiêm insulin trực tiếp. Việc dùng thêm chua me lá me sẽ làm gia tăng gấp bội nguy cơ hạ đường huyết quá mức do cơ chế tác động trùng lặp lên tế bào beta đảo tụy [1, 3].
Người cao tuổi mắc bệnh đái tháo đường có nhiều bệnh lý nền đi kèm cũng là đối tượng có nguy cơ rất cao. Ở người lớn tuổi, chức năng nhận biết triệu chứng báo động khi hạ đường huyết thường bị suy giảm, khiến tình trạng tụt đường huyết dễ tiến triển nặng thành hôn mê trước khi được phát hiện. Bệnh nhân suy giảm chức năng gan, suy giảm chức năng thận cũng cần tránh tự ý sử dụng các loại chiết xuất này để phòng ngừa nguy cơ quá liều và tích lũy độc chất.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu bạn có thói quen hoặc mong muốn sử dụng các bài thuốc từ chua me lá me, điều đầu tiên và quan trọng nhất là phải thông báo đầy đủ với bác sĩ điều trị chuyên khoa nội tiết. Bác sĩ cần nắm rõ tất cả các thực phẩm chức năng hoặc cây thuốc mà bạn dự định dùng để có kế hoạch theo dõi và hiệu chỉnh thuốc nếu cần thiết.
Người bệnh tiểu đường tuyệt đối không tự ý ngắt bỏ thuốc Tây y để chuyển sang dùng thảo dược, và không dùng xen kẽ tùy tiện mà không kiểm soát. Cần trang bị máy đo đường huyết cá nhân tại nhà để kiểm tra chỉ số đường huyết thường xuyên, đặc biệt là vào thời điểm trước các bữa ăn và khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như cồn cào, toát mồ hôi lạnh hay chóng mặt. Luôn chuẩn bị sẵn vài viên kẹo ngọt hoặc gói đường bên người để kịp thời xử trí ban đầu nếu xảy ra tình trạng tụt đường huyết.
Việc kiểm soát bệnh đái tháo đường là một quá trình dài hạn, đòi hỏi sự kiên trì và phối hợp chặt chẽ với nhân viên y tế. Thảo dược tự nhiên như chua me lá me dù đã được chứng minh có hoạt tính sinh học nhưng không thể thay thế phác đồ y khoa chuẩn mực [1, 2, 3]. Người bệnh cần duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống điều độ và luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ loại dược liệu nào vào quá trình điều trị hàng ngày.
