Cỏ gà (hay cỏ chỉ, tên khoa học là Cynodon dactylon) là loại cỏ mọc hoang dã rất quen thuộc ở khắp các vùng quê Việt Nam. Trong dân gian, nhiều người truyền tai nhau rằng loại cỏ này có công dụng kiểm soát đường huyết, hỗ trợ điều trị đái tháo đường rất tốt.
Thực tế khoa học cho thấy dịch chiết cỏ gà bước đầu ghi nhận khả năng hạ đường huyết và cải thiện mỡ máu trên các mô hình động vật thí nghiệm. Tuy nhiên, hiệu quả và độ an toàn của loài cây này trên cơ thể người hiện vẫn là một khoảng trống lớn do thiếu các thử nghiệm lâm sàng bài bản.
Cơ chế tác động sinh học của cỏ gà
Cỏ gà chứa nhiều chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học như flavonoid, alkaloid, glycoside và beta-sitosterol [1]. Thông qua phân tích bằng sắc ký lỏng khối phổ (HPLC-ESI MS), các nhà nghiên cứu đã nhận diện được sự hiện diện của apigenin, luteolin cùng các dẫn xuất như 6-C-pentosyl-8-C-hexosyl apigenin và 6-C-hexosyl-8-C-pentosyl luteolin trong dịch chiết nước [1].
Khi thực hiện mô phỏng tương tác phân tử trên máy tính (in silico), các hoạt chất luteolin, apigenin và các dẫn xuất trên cho thấy khả năng tương tác tốt với thụ thể SGLT2 (kênh đồng vận chuyển natri-glucose 2) [1]. Vị trí gắn kết tại các axit amin Gln 295 và Asp 294 của SGLT2 tương đồng với thuốc điều trị dapagliflozin, mở ra hướng nghiên cứu cỏ gà như một chất ức chế SGLT2 tự nhiên giúp giảm tái hấp thu đường [1].
Bên cạnh đó, phương pháp quang phổ phát xạ plasma laser ghi nhận dịch chiết cỏ gà rất giàu nguyên tố magie (Mg) [2]. Magie được biết đến là một khoáng chất đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ điều hòa đường huyết và kiểm soát đái tháo đường [2]. Ngoài ra, việc dùng dịch chiết lá cỏ gà còn giúp cải thiện tình trạng căng thẳng oxy hóa qua việc điều hòa các enzym chống oxy hóa như SOD, CAT, GPx, GSH và giảm tích tụ peroxit lipid (LPO) [3].
Kết quả từ các nghiên cứu trên động vật
Cho đến nay, các dữ liệu về khả năng hạ đường huyết của cỏ gà chủ yếu đến từ các thử nghiệm trên chuột và thỏ thực nghiệm. Các công trình này đã đánh giá tác động của nhiều dạng dịch chiết khác nhau.
Năm 2007, một nghiên cứu trên chuột bị tiểu đường do streptozotocin đã đánh giá dịch chiết nước của cỏ gà ở các liều 250, 500 và 1000 mg/kg thể trọng [4]. Kết quả xác định liều 500 mg/kg thể trọng đạt hiệu quả cao nhất [4]. Ở chuột bình thường, liều này làm giảm khoảng 31% glucose máu sau 4 giờ dùng [4]. Trong thử nghiệm dung nạp glucose ở chuột tiểu đường nhẹ, liều 500 mg/kg làm giảm 23% đường huyết trong 1 giờ, cho tác dụng tương đương thuốc chuẩn tolbutamide ở liều 250 mg/kg [4]. Khi cho chuột tiểu đường nặng uống liều 500 mg/kg mỗi ngày trong 14 ngày, đường huyết lúc đói giảm tới 59%, đi kèm giảm lượng đường trong nước tiểu và cải thiện cân nặng [4].
Cũng trong năm 2007, một thử nghiệm tiếp theo khảo sát dịch chiết cồn của cỏ gà đã loại chất béo trên chuột ở các liều 250, 500 và 750 mg/kg thể trọng [5]. Liều 500 mg/kg thể trọng tiếp tục là liều tối ưu, giúp hạ 42,12% đường huyết lúc đói ở chuột bình thường và giảm 43,42% đường huyết trong thử nghiệm dung nạp ở chuột đái tháo đường [5]. Chuột tiểu đường nặng dùng liều 500 mg/kg liên tục 2 tuần ghi nhận mức giảm 56,34% chỉ số glucose máu lúc đói, đồng thời đường trong nước tiểu giảm và cân nặng tăng lên [5].
Một nghiên cứu khác năm 2009 so sánh dịch chiết cỏ gà và chuối mật (Musa paradisiaca) ở liều 500 mg/kg thể trọng [2]. Cỏ gà tạo ra mức giảm tối đa 23,2% đường huyết lúc đói và 22,8% khi dung nạp glucose ở chuột khỏe mạnh bình thường [2]. Khi thử nghiệm dung nạp glucose trên chuột tiểu đường, dịch chiết cỏ gà làm giảm 27,8% đường huyết, trái ngược với chiết xuất chuối gây tăng chỉ số này [2].
Năm 2011, nghiên cứu dùng dịch chiết cồn từ lá cỏ gà với liều 450 mg/kg thể trọng trên chuột đái tháo đường do alloxan trong 15 ngày [3]. Kết quả cho thấy đường huyết lúc đói giảm rõ rệt [3]. Đồng thời, các chỉ số men gan và cơ gồm AST, ALT, ALP, AP, LDH, CPK đều giảm xuống ở nhóm được bổ sung dịch chiết cỏ gà [3].
Tại Mexico vào năm 1992, dịch sắc cỏ gà được thử nghiệm trên 27 con thỏ khỏe mạnh bị gây tăng đường huyết tạm thời bằng cách tiêm dung dịch dextrose 50% liều 4 ml/kg thể trọng [6]. Kết quả theo dõi lượng đường huyết mỗi 60 phút trong suốt 5 giờ ghi nhận dịch sắc cỏ gà làm giảm đường huyết tăng vọt một cách có ý nghĩa so với nhóm đối chứng dùng nước [6].
Năm 2012, nghiên cứu trên chuột bị đái tháo đường do ketamine (60 mg/kg) và xylazine (10 mg/kg) khảo sát việc dùng cỏ gà ở mức liều 50 mg/kg và 100 mg/kg thể trọng, kết hợp hoặc không kết hợp với từ trường (EMF) và insulin [7]. Kết quả chỉ ra cả hai liều cỏ gà đều làm giảm đường huyết đáng kể sau 5 và 60 phút, trong đó liều 50 mg/kg hiệu quả hơn liều 100 mg/kg và tác dụng tương đương insulin [7]. Nhóm phối hợp insulin và cỏ gà đạt kết quả giảm đường huyết rất rõ rệt, nồng độ glucose trung bình thấp hơn cả nhóm đối chứng [7].
Tác động đi kèm lên mỡ máu và tim mạch
Không chỉ hạ đường huyết, dịch chiết cỏ gà còn ghi nhận ảnh hưởng tích cực lên hồ sơ mỡ máu của động vật thí nghiệm [4], [5], [3], [8].
Ở chuột tiểu đường nặng dùng dịch chiết nước liều 500 mg/kg trong 14 ngày, mức cholesterol toàn phần giảm 35%, LDL giảm 77%, triglyceride giảm 29%, trong khi HDL có lợi cho tim mạch tăng thêm 18% [4]. Kết quả tương tự cũng xuất hiện ở dịch chiết cồn: cholesterol toàn phần giảm 32,94%, LDL giảm 64,06%, triglyceride giảm 48,46% và HDL tăng 16,45% sau 2 tuần [5].
Thử nghiệm kéo dài 6 tháng trên 36 chuột cống trắng Wistar đực ăn chế độ giàu cholesterol (1,50% cholesterol, 24,00% chất béo) cho thấy dịch chiết cồn cỏ gà ở các liều 100, 200 và 400 mg/kg thể trọng giúp cải thiện rõ rệt chỉ số mỡ máu [8]. Việc bổ sung cỏ gà giúp hạ cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL và ngăn ngừa tình trạng tăng bề dày thành mạch cũng như sự tăng sinh tế bào cơ trơn mạch máu, từ đó phòng ngừa xơ vữa động mạch giai đoạn sớm [8].
Khoảng trống nghiên cứu trên cơ thể người
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên chuột và thỏ rất tích cực, bằng chứng khoa học về việc sử dụng cỏ gà để hạ đường huyết trên người vẫn còn nhiều khoảng trống lớn.
Tất cả các con số định lượng về tỷ lệ hạ glucose máu hay liều dùng hiệu quả (như 450-500 mg/kg thể trọng) hoàn toàn là kết quả thu được trên mô hình động vật thí nghiệm [4], [5], [3]. Hiện tại chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân đái tháo đường để khẳng định tác dụng này.
Cơ thể con người chuyển hóa hoạt chất rất khác so với động vật gặm nhấm. Dược tính, sinh khả dụng của dịch chiết cỏ gà khi vào hệ tiêu hóa người, cũng như nồng độ đạt được trong huyết tương vẫn chưa được làm sáng tỏ qua các nghiên cứu lâm sàng chuyên sâu.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cỏ gà
Nhiều người bệnh thường lầm tưởng rằng các loại thảo dược quanh nhà như cỏ gà là vị thuốc hoàn toàn lành tính và có thể dùng thay thế thuốc tây y. Đây là một quan niệm rất sai lầm và tiềm ẩn nhiều nguy cơ.
Cỏ gà không phải là thuốc chữa khỏi bệnh đái tháo đường. Đái tháo đường là bệnh lý mạn tính đòi hỏi sự kiểm soát toàn diện về dinh dưỡng, vận động và phác đồ thuốc theo chỉ định của bác sĩ. Việc tự ý bỏ thuốc điều trị để uống nước cỏ gà có thể khiến đường huyết tăng vọt, dẫn tới nhiều biến chứng cấp và mạn tính nguy hiểm.
Một hiểu lầm khác là cứ hái cỏ gà đun uống lượng càng nhiều thì hiệu quả hạ đường huyết càng nhanh. Thực tế, các nghiên cứu trên chuột cho thấy hiệu quả phụ thuộc vào liều tối ưu, thậm chí liều thấp 50 mg/kg còn hiệu quả hơn 100 mg/kg [7], hoặc dịch chiết nước ở liều 1000 mg/kg không tốt hơn liều 500 mg/kg [4]. Tự nấu cỏ gà tại nhà không thể chuẩn hóa được hàm lượng hoạt chất.
Ai nên thận trọng khi muốn sử dụng cỏ gà?
Bệnh nhân đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường (như insulin hoặc các thuốc hạ đường huyết đường uống) cần đặc biệt cẩn trọng. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy cỏ gà có khả năng tương tác làm tăng tác dụng hạ glucose của insulin [7], do đó việc dùng thêm cỏ gà có thể dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết quá mức.
Những người có tiền sử dị ứng thực vật hoặc đang mắc các bệnh lý suy gan, suy thận nặng không nên tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng từ cỏ gà khi chưa có ý kiến của bác sĩ điều trị. Nguồn cỏ dại mọc ngoài môi trường tự nhiên cũng tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trứng giun sán, kim loại nặng, phân bón hóa học hoặc thuốc bảo vệ thực vật.
Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào khẳng định độ an toàn của cỏ gà đối với phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không nên tự ý dùng dịch chiết cỏ gà dưới bất kỳ hình thức nào.
Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Hiện nay chưa có khuyến cáo y khoa chính thức về liều lượng cũng như thời điểm uống nước cỏ gà cho người bệnh đái tháo đường do thiếu thử nghiệm trên người. Người dân không nên coi cỏ gà là một giải pháp điều trị thay thế y học hiện đại.
Nếu muốn tìm hiểu hoặc dùng thử cỏ gà như một dạng nước giải nhiệt dân gian với lượng vừa phải, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa nội tiết hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Khi sử dụng, người bệnh phải thường xuyên theo dõi chỉ số đường huyết mao mạch tại nhà bằng máy đo cá nhân để kịp thời phát hiện các bất thường.
Cỏ gà là một loài thực vật giàu tiềm năng điều trị với các hoạt chất sinh học hỗ trợ ức chế hấp thu đường và chống oxy hóa đã được ghi nhận trong phòng thí nghiệm. Dẫu vậy, khoảng cách từ nghiên cứu trên động vật đến ứng dụng lâm sàng cho người bệnh vẫn còn rất xa. Người bệnh đái tháo đường cần giữ thái độ khoa học, tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ và duy trì lối sống lành mạnh thay vì đặt trọn niềm tin vào các phương thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng đầy đủ.
