Cỏ mần trầu (Eleusine indica) và rễ cỏ tranh (Imperata cylindrica) là hai vị thuốc dân gian quen thuộc thường xuất hiện trong các nồi nước mát giải nhiệt mùa hè. Cả hai đều thuộc họ Hòa thảo (Poaceae) và từ lâu được người dân sử dụng để lợi tiểu, mát gan, tiêu độc [1], [2]. Tuy nhiên, dược tính thanh nhiệt và tác dụng sinh học thực sự của từng loại thảo dược dưới góc nhìn khoa học hiện đại khác nhau ra sao?

Nhiều người mặc định rằng cứ uống cỏ mần trầu hay rễ cỏ tranh là sẽ giải nhiệt thông qua tăng bài tiết nước tiểu tức thì. Thực tế, các nghiên cứu khoa học chỉ ra cơ chế hoạt động, thành phần hóa thực vật của chúng phức tạp hơn nhiều và thậm chí đem lại kết quả bất ngờ trong phòng thí nghiệm [3], [2].

Bản chất hóa thực vật: Điểm gặp và phân nhánh

Dưới góc nhìn sinh hóa, cỏ mần trầu và rễ cỏ tranh cùng sở hữu một số nhóm chất bảo vệ tự nhiên. Khi sinh trưởng tại các điều kiện môi trường tự nhiên, cả hai loại cỏ này đều tổng hợp các chất thẩm thấu sinh học gồm hợp chất phenolic (PH), proline (PR) và glycine betaine (GB) [1]. Trong đó, hàm lượng hợp chất phenolic tích lũy mức cao nhất, tiếp theo là proline và glycine betaine [1]. Sự tích lũy các chất này tập trung ở lá nhiều hơn các bộ phận khác của cây [1].

Mặc dù vậy, thành phần hợp chất của rễ cỏ tranh đã được phân lập chuyên sâu với nhiều nhóm đa dạng. Tổng quan khoa học năm 2021 ghi nhận có 72 hợp chất hóa học được phân lập và xác định từ cây rễ cỏ tranh [2]. Trong số 72 hợp chất này, các nhóm chất chính bao gồm saponin, flavonoid, phenol và glycoside [2]. Với cỏ mần trầu, nhóm chất chống oxy hóa phenolic và các thành phần tế bào cũng thể hiện khả năng thích nghi sinh học cao [1].

Cơ chế lợi tiểu: Bằng chứng trái ngược trong phòng thí nghiệm

Trong dân gian, cả cỏ mần trầu lẫn rễ cỏ tranh đều được lưu truyền bài thuốc trị tiểu buốt, tiểu rắt hoặc bí tiểu. Nhưng thử nghiệm sinh học trên động vật cho thấy tác động lên đường tiết niệu của rễ cỏ tranh không hoàn toàn giống niềm tin bản địa [3].

Một nghiên cứu công bố năm 2001 tại Thái Lan đã đánh giá hoạt tính lợi tiểu của một số cây thuốc bản địa trên chuột cống [3]. Nghiên cứu tiến hành chiết xuất rễ và thân một số cây để thử nghiệm [3]. Kết quả cho thấy trong khi dịch chiết rễ dứa (Ananas comosus) và rễ đu đủ (Carica papaya) ở liều 10 mg/kg làm tăng lượng nước tiểu đáng kể (lần lượt đạt 79% và 74% hiệu quả so với thuốc hydrochlorothiazide) thì rễ cỏ tranh lại mang đến phản ứng bất ngờ [3].

Dịch chiết thân rễ của cây cỏ tranh (Imperata cylindrica) trên thực tế lại gây ức chế lượng nước tiểu bài tiết ở chuột thí nghiệm [3]. Kết quả này hoàn toàn đi ngược lại quan niệm sử dụng rễ cỏ tranh để chữa bí tiểu hay tiểu rắt theo kinh nghiệm dân gian Thái Lan [3]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng cần có thêm những khảo sát sâu hơn để xác định tính hiệu quả thực tế của thân rễ cỏ tranh trong điều trị rối loạn tiểu tiện [3].

Về phía cỏ mần trầu, hiện tại các dữ liệu thực nghiệm trực tiếp về cơ chế lợi tiểu của nhóm flavonoid chưa được đối chứng rõ rệt trong các nghiên cứu đã công bố tại tài liệu gốc. Dữ liệu ghi nhận chủ yếu cho thấy cỏ mần trầu là nguồn sản xuất các hợp chất phenolic phong phú thích nghi với điều kiện sinh thái khắc nghiệt [1]. Do đó, người dùng không nên xem chúng như một loại thuốc lợi tiểu mạnh tức thời.

Tiềm năng dược lý rộng hơn ngoài tính năng thanh nhiệt

Dù cơ chế bài tiết nước tiểu của rễ cỏ tranh còn mâu thuẫn giữa lý thuyết dân gian và thực nghiệm, loại thảo dược này lại mang giá trị dược lý đáng chú ý khác [3], [2]. Tại Trung Quốc, thân rễ khô của cỏ tranh mang tên "Bạch mao căn", tại Hàn Quốc gọi là Mo-Geun-Chu-Chul-Mul, và tại Nhật Bản gọi là "Boukon" [2]. Dược liệu này được đưa vào nhiều phiên bản của Dược điển Trung Quốc, dùng đơn lẻ hoặc phối hợp để chữa tiểu ra máu, vàng da do thấp nhiệt, nôn mửa hoặc xuất huyết [2].

Tổng quan nghiên cứu năm 2021 chỉ ra rằng rễ cỏ tranh có các tiềm năng trị liệu đa dạng đã được chứng minh trong cả thử nghiệm in vivo (trên cơ thể sống) và in vitro (ống nghiệm) [2]. Cụ thể, các chiết xuất từ rễ cỏ tranh thể hiện hoạt tính điều hòa miễn dịch, kháng khuẩn, chống khối u, kháng viêm và bảo vệ tế bào gan [2]. Đây chính là nền tảng khoa học giải thích cho khái niệm "thanh nhiệt giải độc" vốn thường gắn liền với tác dụng kháng viêm và hỗ trợ chức năng gan trong y học cổ truyền [2].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng mần trầu và cỏ tranh

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi nước sắc cỏ mần trầu và rễ cỏ tranh là thuốc chữa khỏi hoàn toàn các bệnh viêm đường tiết niệu, suy giảm chức năng gan hay nóng trong. Như nghiên cứu thực nghiệm đã nêu, rễ cỏ tranh thậm chí còn làm giảm lượng nước tiểu bài tiết ở chuột cống thay vì kích thích đi tiểu [3]. Người bệnh bị bí tiểu hoặc phù nề nếu tự ý uống quá nhiều rễ cỏ tranh mà không qua chỉ định có thể làm triệu chứng không cải thiện [3].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính, mọc hoang ở đâu cũng có thể nhổ về nấu nước uống. Nghiên cứu năm 2021 về thực vật tại các vùng đất ô nhiễm kim loại chì (Pb) phát hiện rằng cả cỏ mần trầu (Eleusine indica) và cỏ tranh (Imperata cylindrica) đều là những loài thích nghi mạnh tại các khu vực nhiễm độc nặng [1]. Các loài cây này biến đổi giải phẫu như lớp biểu bì và mô cứng dày hơn, bó mạch phát triển để chống chịu và hút kim loại nặng [1]. Nếu thu hái tại bãi rác, lề đường ô nhiễm chì, người dùng vô tình đưa lượng độc chất nguy hại vào cơ thể.

Ngoài ra, các bụi cỏ tranh mọc hoang rậm rạp tại vùng ven bờ ruộng, kênh mương còn là sinh cảnh sống của các loài mò đỏ như Leptotrombidium imphalum mang vi khuẩn Orientia tsutsugamushi gây bệnh sốt mò nguy hiểm [4]. Việc tự ý đi phát bụi cỏ tranh hoang dã có nguy cơ bị ấu trùng mò đốt truyền bệnh [4].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù được xem là an toàn trong chế độ dùng truyền thống, một số đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi dùng hai loại thảo dược này:

  • Người đang mắc bệnh thận, bí tiểu, rối loạn điện giải: Dữ liệu chuột cống cho thấy rễ cỏ tranh ức chế bài tiết nước tiểu [3]. Người bệnh thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa, không tùy tiện dùng thay thuốc lợi tiểu chuyên biệt.
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có nghiên cứu chi tiết và đầy đủ về độ an toàn trên phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con nhỏ trong tài liệu khoa học hiện hành. Nhóm này không nên tự ý dùng nước thảo dược đặc kéo dài.
  • Người có bệnh nền gan, thận mạn tính hoặc đang uống thuốc chuyển hóa qua gan: Cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị để tránh tương tác thuốc bất lợi.

Cách áp dụng thực tế an toàn

Để tận dụng các hợp chất thực vật và flavonoid, phenolic chống oxy hóa từ mần trầu và rễ cỏ tranh mà không gây nguy hiểm, người dùng nên thực hiện theo các hướng dẫn sau [1], [2]:

  • Nguồn gốc sạch: Tuyệt đối không thu hái cỏ mần trầu, rễ cỏ tranh mọc hoang tại các bãi thải công nghiệp, ven đường lộ có nhiều phương tiện qua lại hay vùng đất nghi nhiễm kim loại nặng do đặc tính tích lũy chì của cây [1]. Nên mua dược liệu đã qua kiểm nghiệm tại các cơ sở đông dược uy tín.
  • Cách chế biến: Rễ cỏ tranh khô ("Bạch mao căn") rửa sạch đất cát, sắc nước uống lượng vừa phải [2]. Không nấu quá đặc hoặc uống thay hoàn toàn nước lọc cả ngày.
  • Lắng nghe cơ thể: Do tác dụng lợi tiểu của rễ cỏ tranh chưa được xác nhận nhất quán trên động vật thí nghiệm, nếu sau khi dùng nhận thấy dấu hiệu giảm bài tiết nước tiểu, người dùng cần dừng ngay và đi khám [3].

Cỏ mần trầu và rễ cỏ tranh đều là các thảo dược truyền thống chứa nhiều hoạt chất sinh học tự nhiên quý giá như phenol, flavonoid hay saponin [1], [2]. Tuy nhiên, dược tính thanh nhiệt của chúng thiên về khả năng kháng viêm, bảo vệ gan và điều hòa miễn dịch hơn là kích thích bài tiết nước tiểu đơn thuần [3], [2]. Hãy sử dụng dược liệu đúng nguồn gốc, dùng với lượng vừa phải và tham khảo ý kiến chuyên môn y tế khi có bệnh lý.