Nhiều người bệnh tiểu đường thường có tâm lý tìm kiếm các bài thuốc dân gian, thảo mộc quanh nhà với hy vọng kiểm soát đường huyết tự nhiên mà không cần dùng thuốc tây lâu dài. Gần đây, cúc liên chi dại (danh pháp khoa học: Parthenium hysterophorus) được chia sẻ nhiều qua các hội nhóm truyền miệng như một phương thuốc giúp ổn định đường máu hiệu quả.
Tuy nhiên, người bệnh tuyệt đối không nên tự ý sử dụng loài cây này. Mặc dù một số nghiên cứu ban đầu trên động vật ghi nhận khả năng hạ đường huyết, dữ liệu an toàn trên người hoàn toàn chưa có, trong khi nguy cơ ngộ độc và tổn thương các cơ quan nội tạng lại rất rõ ràng.
Cúc liên chi dại tác động lên đường huyết ra sao trong phòng thí nghiệm?
Cúc liên chi dại vốn là loài thực vật xâm lấn thuộc họ Cúc, chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học khác nhau [5, 6]. Phân tích hóa thực vật ghi nhận cây chứa các hợp chất phenolic, flavonoid, alkaloid, terpenoid và đặc biệt là sesquiterpene lactone với thành phần chính là parthenin [3, 5, 6].
Khi thử nghiệm trên mô hình bệnh tiểu đường nhân tạo ở động vật, các chiết xuất từ loài cây này cho thấy tác động làm giảm nồng độ đường trong máu [1, 2]. Cơ chế chính xác vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn ở mức độ tế bào và phân tử [1]. Tuy nhiên, các nhà khoa học quan sát thấy dịch chiết không kích thích tế bào beta tuyến tụy tiết thêm insulin giống như nhóm thuốc sulfonylurea, mà có thể tác động thông qua các con đường chuyển hóa độc lập khác [1].
Bằng chứng hạ đường huyết trên chuột: Tác dụng và giới hạn
Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã tiến hành đánh giá tác dụng hạ đường huyết của dịch chiết nước từ cây cúc liên chi dại trên chuột cống trắng bình thường và chuột bị gây tiểu đường bằng alloxan [1]. Chuột có mức đường huyết từ 280 đến 310 mg/dl được xếp vào nhóm tiểu đường nặng [1].
Kết quả ghi nhận sau 2 giờ sử dụng, nhóm chuột tiểu đường dùng dịch chiết cúc liên chi dại giảm mức đường huyết xuống dưới 240 mg/dl (tương đương mức giảm 21%) [1]. Trong khi đó, nhóm đối chứng dùng thuốc điều trị tiêu chuẩn glibenclamide ghi nhận mức giảm đường huyết lên tới 30% [1]. Ở chuột bình thường, dịch chiết cây chỉ làm giảm 6% đường huyết sau 2 giờ, thấp hơn mức giảm 10% của thuốc glibenclamide [1].
Mặc dù thử nghiệm cho thấy dịch chiết nước làm giảm đường huyết lúc đói đáng kể ở chuột bệnh sau 2 giờ mà không gây tử vong tức thì, mức giảm này vẫn yếu hơn rõ rệt so với thuốc tây y thông thường [1]. Nghiên cứu chỉ theo dõi trong thời gian cực ngắn (2 giờ) trên mô hình chuột đái tháo đường nhân tạo, chưa thể hiện được hiệu quả kiểm soát đường huyết lâu dài hay tính an toàn khi sử dụng kéo dài trên cơ thể sống phức tạp hơn [1].
Thử nghiệm trên thỏ: Khả năng phục hồi tụy đi kèm cảnh báo
Đến năm 2022, một nghiên cứu khác đánh giá tiềm năng chống đái tháo đường và bảo vệ tuyến tụy của dịch chiết methanol cúc liên chi dại trên 25 con thỏ bị gây tiểu đường bằng alloxan liều 150 mg/kg [2]. Động vật được chia làm 5 nhóm (5 con mỗi nhóm), gồm nhóm đối chứng và các nhóm uống dịch chiết liều 50 mg/kg, 100 mg/kg hoặc thuốc Glucophage liều 62,5 mg/kg trong 10 ngày [2].
Kết quả theo dõi ngắn hạn (giờ thứ 1, 3, 5, 7) và dài hạn (ngày thứ 4, 7, 10) cho thấy dịch chiết methanol làm giảm nồng độ glucose máu ở tất cả các nhóm thỏ bệnh [2]. Đánh giá mô bệnh học sau khi mổ lấy tuyến tụy vào ngày thứ 10 chỉ ra rằng mức liều 100 mg/kg cho hiệu quả sửa chữa tổn thương tuyến tụy do alloxan gây ra tốt nhất [2].
Dù mang lại tín hiệu tiềm năng trong việc tìm kiếm phân tử thuốc mới, thử nghiệm này vẫn chỉ có quy mô rất nhỏ (25 cá thể), thời gian can thiệp ngắn hạn vỏn vẹn 10 ngày và thực hiện trên loài thỏ [2]. Động vật thí nghiệm được nuôi dưỡng trong điều kiện kiểm soát gắt gao, hoàn toàn khác biệt với cơ chế sinh bệnh đái tháo đường typ 1 hay typ 2 tự nhiên ở người.
Mặt tối nguy hiểm: Độc tính trên gan, thận và hệ thần kinh
Trái ngược với hy vọng về một loại "thần dược" trị tiểu đường, các công trình khoa học đã chỉ ra mặt độc tính nghiêm trọng của cúc liên chi dại. Nghiên cứu năm 2022 thực hiện đánh giá độc tính của dịch chiết hoa cúc liên chi dại trên thỏ cho thấy tác dụng gây độc phụ thuộc vào liều lượng [3].
Cụ thể, dịch chiết hoa thể hiện độc tính tế bào rõ rệt và tác động xấu trực tiếp lên các chỉ số huyết học cũng như sinh hóa liên quan đến máu, thận và gan của động vật thí nghiệm [3]. Hoạt chất từ cây có khả năng alkyl hóa DNA và ức chế các enzym polymerise quan trọng của axit nucleic [3].
Không chỉ dừng lại ở các cơ quan nội tạng, một nghiên cứu công bố năm 2007 tiến hành trên 20 chuột nhắt đực trưởng thành với liều dùng 10 mg/0,1 ml/kg thể trọng mỗi ngày đã phát hiện độc tính lên não [4]. Sau 31 và 61 ngày theo dõi, mức độ các chất dẫn truyền thần kinh quan trọng gồm 5-hydroxytryptamine (serotonin), noradrenaline và dopamine trong toàn bộ não chuột đều bị sụt giảm đáng kể [4]. Tác động này trở nên nặng nề hơn ở giai đoạn sau của thử nghiệm, cho thấy cúc liên chi dại can thiệp tiêu cực vào trục dưới đồi - tuyến yên, làm rối loạn các amin sinh học và có thể gây biến đổi xấu đến chức năng của các tuyến nội tiết ngoại vi [4].
Tác nhân gây dị ứng và viêm da tiếp xúc nghiêm trọng
Ngoài độc tính nội tạng khi nuốt phải, cúc liên chi dại từ lâu đã được cảnh báo là một loại cỏ dại nguy hiểm gây bệnh ngoài da và đường hô hấp trên diện rộng [5]. Phấn hoa và bụi cây chứa sesquiterpene lactone parthenin gây độc tế bào và khởi phát viêm da tiếp xúc dị ứng qua trung gian tế bào T ở người [5].
Người tiếp xúc kéo dài với loài cây này thường xuất hiện các nốt sẩn đỏ ngứa, mụn nước, viêm da, chàm tiến triển từ dạng tiếp xúc qua không khí đến viêm da mạn tính do ánh sáng [5]. Phấn hoa gây viêm phế quản dị ứng, hen suyễn, viêm mũi dị ứng, sốt cỏ khô, bỏng rát và nổi mụn nước quanh mắt [5]. Độc tính toàn thân còn dẫn tới tiêu chảy, khó thở, nghẹt thở và sẩn đỏ nghiêm trọng [5]. Thậm chí ở gia súc, việc ăn phải loài cây này cũng gây rụng lông, mất sắc tố da và nhiễm độc toàn thân [5].
Một nghiên cứu năm 2016 trên 47 bệnh nhân bị viêm da do cúc liên chi dại tại Ấn Độ cho thấy mức độ mẫn cảm với chất gây dị ứng từ loài cây này tăng cao rõ rệt vào mùa hè so với mùa đông (chỉ số TCH đo độ nhạy cảm giảm sâu với P < 0,0001) [6]. Điều này chứng tỏ người sống gần khu vực có loài cây này phát triển luôn đối mặt với nguy cơ viêm da tiếp xúc nặng theo mùa [6].
Hiểu lầm tai hại từ việc đánh đồng thảo mộc với sự an toàn
Một hiểu lầm rất phổ biến của nhiều người là cho rằng cây cỏ tự nhiên thì lành tính, không gây tác dụng phụ như thuốc tây. Từ các kết quả thí nghiệm chuột giảm đường huyết, thông tin thường bị thổi phồng thành "cúc liên chi dại chữa dứt điểm tiểu đường" mà bỏ qua hoàn toàn các cảnh báo độc hại.
Thực tế, giảm đường huyết trong ống nghiệm hay trên chuột không đồng nghĩa với việc có thể làm thuốc chữa bệnh cho người. Cúc liên chi dại chứa nhiều độc tố tự nhiên chưa qua tinh chế, khi đun sắc uống có thể đưa thẳng các độc chất gây hại tế bào, làm suy giảm chất dẫn truyền thần kinh não bộ và phá hủy gan thận [4, 5]. Việc bỏ qua phác đồ điều trị chuẩn để dùng thảo mộc trôi nổi còn làm tăng nguy cơ biến chứng cấp tính do tăng đường huyết không kiểm soát.
Ai cần tuyệt đối tránh xa loài cây này?
Tất cả người dân, đặc biệt là bệnh nhân tiểu đường, không được tự ý thu hái, đun sắc hay uống bất kỳ bộ phận nào của cây cúc liên chi dại.
Những người có cơ địa dị ứng, hen suyễn, bệnh ngoài da hoặc viêm mũi mạn tính cần tránh xa các khu vực có loài cây này mọc hoang để phòng ngừa hít phải phấn hoa hoặc tiếp xúc dẫn tới viêm da bội nhiễm [7, 8]. Bệnh nhân đang có tổn thương gan, suy giảm chức năng thận hoặc bệnh lý thần kinh càng phải tuyệt đối tránh vì nguy cơ nhiễm độc nặng nề hơn [4, 5].
Lời khuyên kiểm soát đường huyết khoa học
Bệnh tiểu đường đòi hỏi sự kiểm soát chuyển hóa bền bỉ và an toàn trong suốt thời gian dài. Thay vì đặt niềm tin vào các loại cỏ dại chưa được kiểm chứng lâm sàng, người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn dùng thuốc theo đơn của bác sĩ chuyên khoa nội tiết.
Hãy duy trì lối sống lành mạnh bằng chế độ ăn giàu chất xơ, cân đối lượng carbohydrate, chia nhỏ bữa ăn và tập thể dục vừa sức ít nhất 30 phút mỗi ngày. Thường xuyên đo đường huyết tại nhà và thăm khám định kỳ để điều chỉnh liều thuốc phù hợp. Luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi muốn dùng thêm bất kỳ loại thực phẩm bổ trợ nào, tránh tự biến bản thân thành đối tượng thử nghiệm các bài thuốc truyền miệng nguy hại.
