Nhiều người có thói quen hái các loại cây cỏ mọc hoang quanh nhà như lục lặc lá dài đem phơi khô, sắc nước uống mỗi ngày nhằm mục đích thanh nhiệt, giải độc cơ thể. Quan niệm "cây cỏ tự nhiên lành tính, không bổ ngang cũng bổ dọc" khiến việc tự ý dùng thảo mộc chưa qua kiểm định trở nên rất phổ biến. Tuy nhiên, thói quen tưởng chừng vô hại này lại tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với sức khỏe.

Các bằng chứng khoa học về an toàn thực phẩm chỉ ra rằng bạn hoàn toàn không nên tự ý dùng lục lặc lá dài để làm trà uống hằng ngày. Chi thực vật này chứa các nhóm độc chất tự nhiên có khả năng gây tổn thương gan nghiêm trọng, thậm chí dẫn đến tử vong nếu sử dụng kéo dài [1]. Khi thiếu vắng các quy chuẩn kiểm định liều lượng và độc tính, việc dùng thảo dược hoang dại làm nước giải khát là hành động nguy hiểm.

Cơ chế gây hại âm thầm từ độc tố tự nhiên

Lục lặc lá dài thuộc chi Crotalaria (họ Đậu). Vấn đề nghiêm trọng nhất của các loài thực vật thuộc chi này nằm ở sự hiện diện của pyrrolizidine alkaloids (viết tắt là PA), một nhóm hợp chất chuyển hóa thứ cấp có độc tính cao [1].

Khi đi vào cơ thể qua đường uống từ nước sắc hay trà thảo mộc, các hợp chất PA không phát tác ngay lập tức mà tích tụ dần qua thời gian [1]. Độc chất này chuyển hóa chủ yếu tại gan, làm tắc nghẽn các tĩnh mạch nhỏ trong gan (bệnh tắc tĩnh mạch gan - veno-occlusive disease hay VOD) [1]. Hậu quả là người bệnh rơi vào tình trạng teo mòn cơ thể, tích tụ dịch ổ bụng (cổ trướng) và suy giảm chức năng gan mạn tính [1].

Bên cạnh nguy cơ nhiễm độc gan từ PA, nhiều loại trà thảo mộc trôi nổi hoặc cây cỏ tự thu hái ngoài tự nhiên còn có nguy cơ lẫn tạp các ancaloit nhóm tropane (TA) [2, 4]. Đây là độc chất tự nhiên xuất phát từ các loại cỏ dại xâm lấn có thể gây nhiễm độc thần kinh [2, 4].

Bằng chứng khoa học về độc tính của chi Lục lặc

Nguy cơ nhiễm độc từ chi Lục lặc (Crotalaria spp.) đã được khoa học ghi nhận từ hơn nửa thế kỷ trước. Năm 1956, nghiên cứu của Bull và Dick đã chứng minh các loài thuộc chi Crotalaria gây ra các bệnh lý gan mạn tính trên động vật nuôi, tương tự như tác hại do loài cúc dại Senecio jacobaea từng được phát hiện vào năm 1903 [1].

Các vụ ngộ độc tập thể do ngũ cốc và thực phẩm nhiễm thảo mộc chứa PA từng xảy ra tại nhiều nơi trên thế giới. Điển hình là vụ bùng phát tại Afghanistan giai đoạn 1974-1975 do lúa mì lẫn hạt cây Heliotropium, khiến người bệnh suy kiệt và tràn dịch màng bụng [1]. Năm 1993, tại Tajikistan, một đợt bùng phát khác liên quan đến hạt Heliotropium lasiocarpum nhiễm vào lúa mì đã ghi nhận tới 3.906 ca mắc bệnh gan, cướp đi sinh mạng của hơn 60 người [1].

Trước mối đe dọa này, ngay từ năm 1989, Chương trình Quốc tế về An toàn Hóa chất (IPCS) - cơ quan phối hợp giữa Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và FAO - đã ban hành "Hướng dẫn An toàn và Sức khỏe về Pyrrolizidine Alkaloids" [1]. Tài liệu này khẳng định rõ ràng: các loại ngũ cốc, thuốc thảo dược, đồ uống hoặc thức ăn chăn nuôi nhiễm PA đều có thể gây bệnh cấp tính hoặc mạn tính cho cả người lẫn động vật [1]. Một nghiên cứu năm 2018 cũng nhấn mạnh rằng tại châu Âu, ngộ độc mạn tính do sử dụng lâu dài thực phẩm hoặc thảo dược chứa các alkaloid này đang là mối lo ngại thực tế [1].

Một đánh giá tổng quan công bố từ năm 1987 đã chỉ ra ít nhất 26 loại trà thảo mộc chứa các thành phần độc hại gây bệnh nghiêm trọng cho hệ tiêu hóa, huyết học, tim mạch và thần kinh [2]. Mức độ nghiêm trọng dao động từ viêm da tiếp xúc đến suy gan tối cấp và tử vong [2]. Đáng ngại hơn, phần lớn các loại thảo dược này được bán trôi nổi mà không có nhãn cảnh báo nguy cơ ngộ độc để bảo vệ người tiêu dùng [2].

Thảo mộc tự hái: Rủi ro vượt xa lợi ích truyền miệng

Rất nhiều người tin rằng thảo mộc thiên nhiên có tác dụng "trường thọ" hay giải độc. Đúng là một số loại trà thảo dược đóng gói khi thử nghiệm trên mô hình sinh vật (như ruồi giấm Drosophila vào năm 2020) có thể giúp tăng tuổi thọ trung bình lên hơn 50% [3]. Tuy nhiên, kết quả này chỉ giới hạn trên mô hình động vật thí nghiệm với các sản phẩm thương mại đã kiểm soát thành phần, hoàn toàn không thể suy diễn rằng cây hoang dại nào nấu nước uống cũng tốt cho người [3].

Nhiều vấn đề sức khỏe cộng đồng liên quan đến hiệu quả, độ an toàn và bảo đảm chất lượng của trà thảo mộc hiện nay đang là thách thức lớn [4]. Trà thảo mộc được chế biến từ lá, hoa, hạt, rễ của nhiều loài thực vật khác nhau ngoài cây trà truyền thống (Camellia sinensis), nên việc phân tích hóa thực vật để kiểm soát chất lượng là bước cực kỳ quan trọng [4].

Khi tự ý thu hái cây cỏ hoang dại như lục lặc lá dài, người dùng phải đối mặt với vô số nguy cơ ô nhiễm không thể kiểm soát bằng mắt thường:

  • Nhiễm độc Tropane Alkaloids (TA): Các alkaloid như atropine và scopolamine từ cỏ dại có thể nhiễm vào thảo mộc [2, 4]. Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) từng cảnh báo lượng ăn vào của TA ở nhiều nhóm dân số có thể vượt ngưỡng dung nạp an toàn đơn liều (ARfD là 0,016 microgam/kg thể trọng) từ 11-18% ở người lớn và 5-25% ở trẻ em [5]. Phân tích từ năm 2015-2016 trên 1.709 mẫu thực phẩm có nguồn gốc thực vật tại 9 quốc gia châu Âu cho thấy hàm lượng TA trung bình cao nhất được phát hiện trong bữa ăn từ ngũ cốc cho trẻ nhỏ lên tới 130,7 microgam/kg [6].
  • Kim loại nặng: Thảo mộc hấp thụ kim loại từ đất và môi trường [7]. Nghiên cứu năm 2012 kiểm tra 36 mẫu trà bạc hà (Mentha sp.) tại Tây Ban Nha bằng phương pháp quang phổ phát xạ plasma cho thấy: 19,44% số mẫu vượt giới hạn tối đa cho phép của cadmium (0,3 mg/kg theo WHO) với nồng độ 0,22 ± 0,13 mg/kg [7]. Hàm lượng nhôm (Al) cũng ở mức cao (151,24 ± 162,73 mg/kg) cùng với nhiều kim loại khác như chì, liti, bari, coban, đồng, sắt, kẽm [7].
  • Tích tụ khoáng chất vi lượng: Trà thảo mộc có hàm lượng fluoride thấp hơn trà truyền thống (chỉ từ 33-102 mg/kg và dịch ngâm 1% giải phóng 0,06-0,69 mg/L sau 5 phút), ít nguy cơ gây nhiễm độc fluor tức thời hơn [8]. Dù vậy, việc dung nạp từ nhiều nguồn thực phẩm và nước uống mỗi ngày vẫn cần được kiểm soát cẩn trọng [8].

Những hiểu lầm nguy hại cần loại bỏ

Hiểu lầm tai hại nhất là: "Cây gì mọc tự nhiên cũng sạch và mát". Thực tế, thực vật tự nhiên sản sinh độc tố để tự vệ chống lại sâu bọ và động vật ăn cỏ. Việc tự ý nhổ cây dại sắc đặc uống mỗi ngày đồng nghĩa với việc nạp trực tiếp độc tố tích lũy vào gan và thận [1, 7].

Hiểu lầm thứ hai là: "Đun sôi kỹ sẽ khử hết độc". Các ancaloit độc hại như pyrrolizidine hay tropane là các hợp chất hóa học bền vững, không dễ bị phân hủy chỉ bằng phương pháp đun sôi sắc nước thông thường [1, 2]. Nước sắc thảo mộc nhiễm độc vẫn hòa tan đầy đủ các hoạt chất nguy hại này vào dung dịch ngâm [1, 6].

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Bất kỳ ai cũng có thể bị ảnh hưởng sức khỏe nếu dùng thảo mộc chứa độc tố gan, nhưng các nhóm sau đây chịu rủi ro cao nhất:

  • Người có bệnh lý về gan: Bất kỳ lượng độc chất PA nào từ chi Crotalaria cũng có thể thúc đẩy nhanh quá trình suy gan, viêm gan mạn hoặc tắc nghẽn mạch máu gan [1, 7].
  • Trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai: Trẻ em có ngưỡng chịu đựng độc chất thấp hơn nhiều so với người lớn [2, 4]. Tiếp xúc với alkaloid độc hại có thể dẫn tới hậu quả nặng nề [1, 2].
  • Người đang dùng thuốc chống đông máu: Những người đang điều trị bằng thuốc chống đông cần tránh xa các loại trà thảo mộc chứa coumarin vì nguy cơ tương tác thuốc nguy hiểm [2].
  • Người mắc bệnh nền mạn tính: Việc tự ý kết hợp nước lá cây hoang dại với thuốc điều trị có thể dẫn tới tương tác thuốc nghiêm trọng và ngộ độc nội tạng [3, 7].

Lời khuyên an toàn trong đời sống

Nếu bạn muốn thanh nhiệt cơ thể hoặc thưởng thức trà thảo mộc an toàn, hãy tuân thủ các nguyên tắc sau:

  1. Tuyệt đối không hái cây hoang dại làm trà: Dừng ngay việc thu hái lục lặc lá dài hay bất kỳ loại cỏ dại nào chưa được Bộ Y tế hoặc cơ quan chức năng công nhận an toàn thực phẩm để làm trà giải khát.
  2. Không tự ý tính liều: Vì lục lặc lá dài chứa độc tính gan, tài liệu khoa học không cung cấp mức liều lượng an toàn nào cho việc sử dụng tại nhà dưới dạng nước uống hằng ngày [1]. Bất kỳ liều lượng nào khi chưa qua chiết xuất, kiểm định đều có nguy cơ gây độc tích lũy [1].
  3. Lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng: Nếu có nhu cầu dùng trà thảo mộc, chỉ nên chọn các sản phẩm từ những nhà sản xuất uy tín, có giấy phép lưu hành, nguồn nguyên liệu được kiểm nghiệm dư lượng kim loại nặng và độc tố nấm, độc tố cỏ dại [3, 4, 8].
  4. Hỏi ý kiến nhân viên y tế: Luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi đưa bất kỳ loại trà thảo mộc mới nào vào chế độ ăn uống hằng ngày, đặc biệt khi đang điều trị bệnh bằng thuốc tây [2].

Uống nước sắc thảo mộc hoang dại để thanh nhiệt là thói quen dân gian nhiều rủi ro. Việc lục lặc lá dài thuộc chi thực vật chứa độc chất pyrrolizidine alkaloids là hồi chuông cảnh báo rõ ràng cho sức khỏe lá gan [1]. Cách tốt nhất để thanh lọc cơ thể vẫn là uống đủ nước lọc sạch, ăn uống cân bằng nhiều rau xanh an toàn và lắng nghe tư vấn y khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại cây cỏ nào.