Có nên nấu nước chành rành uống hằng ngày để giải độc gan?

Nhiều người có thói quen hái lá hoặc thân cây chành rành nấu nước uống thay trà mỗi ngày vì tin vào lời đồn giúp thanh nhiệt và giải độc gan. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này theo kinh nghiệm dân gian tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe mà ít người lường trước.

Thực tế, không có bằng chứng khoa học nào chứng minh uống nước chành rành dài ngày giúp phòng ngừa bệnh gan hay giải độc cho người khỏe mạnh. Ngược lại, việc tự nấu nước uống hằng ngày đối mặt với nguy cơ tích lũy độc chất, tạo thêm gánh nặng chuyển hóa cho gan và thận.

Chành rành trong dân gian và góc nhìn khoa học

Cây chành rành (tên khoa học là Dodonaea viscosa, thuộc họ Bồ hòn - Sapindaceae) là loại cây mọc hoang tại nhiều vùng đồi núi, ven biển ở Việt Nam và nhiều quốc gia nhiệt đới. Trong y học cổ truyền ở một số nơi, loài cây này được dùng để chữa nhức đầu, đau lưng, đau dạ dày, trĩ, vết loét đơn thuần hoặc tiêu chảy ^[1], ^[2]. Tại vùng Oman, cây còn được dùng theo kinh nghiệm truyền thống để trị thấp khớp, bệnh gút và các chứng đau nhức ^[3]. Tại Hawaii, hoa và lá cây được lưu truyền để chữa phát ban và các bệnh ngoài da ^[4].

Truyền miệng dân gian thường gán ghép đặc tính thanh nhiệt, trị mụn nhọt thành khả năng "giải độc gan", khiến nhiều người tin rằng nấu nước uống hằng ngày sẽ giúp lọc sạch cơ thể. Tuy nhiên, khái niệm "giải độc gan" theo cách hiểu thông thường không tồn tại trong y học hiện đại. Gan vốn dĩ đã là cơ quan tự đảm nhận nhiệm vụ chuyển hóa và khử độc cho cơ thể mà không cần phụ thuộc vào việc uống nước lá thảo mộc.

Dược chất của chành rành tác động ra sao trong phòng thí nghiệm?

Các phân tích hóa thực vật cho thấy cây chành rành chứa một lượng dồi dào các hoạt chất sinh học nhóm flavonoid, saponin, tanin, phenolic và diterpenoid ^[2], ^[5]. Nghiên cứu năm 2021 nhận diện các hợp chất phenolic như axit gallic, epicatechin, quercetin, axit cumeric, cùng các axit béo như axit oleic, axit ricinoleic trong hoa chành rành ^[5]. Tại Ấn Độ, nghiên cứu năm 2011 xác định dịch chiết từ thân và vỏ cây qua phương pháp nhiệt phân cổ truyền chứa các dẫn xuất catechol tạo thành từ quercetin, rutin, kaempferol và sakuranetin, có tác dụng chống co thắt cơ trơn ^[6].

Nghiên cứu năm 2020 cũng phân lập được hợp chất 3, 5, 7, 3',4'-pentahydroxyflavone và 6-hydroxy-5, 8, 9-trimethyl-18-carboxylclerodane từ lá cây có khả năng kháng khuẩn ^[3]. Mới đây nhất, một công bố năm 2025 đã phân lập 13 hợp chất từ hoa chành rành, trong đó hợp chất số 12 cho thấy tác dụng ức chế vi khuẩn Gram dương với nồng độ ức chế tối thiểu MIC đạt 2 ug/mL, còn hợp chất số 6 cho thấy khả năng ức chế tế bào ung thư vú thể viêm với nồng độ IC50 từ 4,22 uM đến 7,73 uM ^[4].

Các chất này thể hiện hoạt tính sinh học rõ rệt trên đĩa cấy hoặc mô hình tế bào. Dù vậy, hoạt tính trong phòng thí nghiệm hoàn toàn khác với việc uống dịch sắc thô vào cơ thể người, nơi các chất phải trải qua quá trình tiêu hóa, hấp thu và chuyển hóa phức tạp tại gan.

Các nghiên cứu thực nghiệm nói gì về tác dụng bảo vệ gan?

Cho đến nay, các dữ liệu ghi nhận tác dụng bảo vệ gan của chành rành chỉ dừng lại ở các thử nghiệm cấp tính trên động vật gặm nhấm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người.

Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã khảo sát tiềm năng bảo vệ gan của chiết xuất methanol toàn cây chành rành và các phân đoạn chiết xuất (ethyl acetate, nước, butanol, n-hexane) trên chuột cống bị gây tổn thương gan cấp tính bằng hóa chất độc hại carbon tetrachloride (CCl4) ^[7].

Kết quả ghi nhận chiết xuất methanol đã hạ thấp các chỉ số men gan bao gồm ALT, AST và men phosphatase kiềm (ALP) về mức bình thường tương đương nhóm đối chứng khỏe mạnh ^[7]. Đánh giá mô bệnh học cho thấy diện tích tổn thương gan do CCl4 giảm về 0% ở nhóm chuột dùng chiết xuất methanol ^[7]. Số lượng đại thực bào CD68+ quanh khu vực tĩnh mạch trung tâm tiểu thùy gan cũng giảm đáng kể ^[7]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng axit hautriwaic phân lập từ chiết xuất methanol, phân đoạn ethyl acetate và phân đoạn nước chính là hoạt chất chịu trách nhiệm cho hiệu quả bảo vệ gan cấp tính này, thậm chí cho kết quả tốt hơn chất đối chứng silymarin trong mô hình thí nghiệm ^[7].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2014 cũng chỉ rõ sự phân hóa rất lớn giữa các phân đoạn chiết xuất: trong khi phân đoạn nước và ethyl acetate có hiệu quả bảo vệ, thì phân đoạn chiết bằng butanol và n-hexane lại ghi nhận men gan ALT, AST, ALP tăng cao hơn so với silymarin, đồng thời tổn thương mô học tế bào gan vẫn còn tới khoảng 30% ^[7].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu khác cũng chỉ ra các tác dụng dược lý đa dạng nhưng hoàn toàn mang tính chuyên biệt trên động vật. Nghiên cứu năm 2019 thử nghiệm chiết xuất 80% methanol từ lá chành rành trên chuột nhắt trắng Swiss albino bị tiêu chảy do dầu thầu dầu, cho thấy ở các liều 100, 200 và 400 mg/kg đều giúp giảm tần suất đi ngoài phân lỏng, giảm tích tụ dịch trong lòng ruột và giảm co bóp đường tiêu hóa có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) ^[1]. Nghiên cứu năm 2008 trên chuột cống Wistar ghi nhận chiết xuất hexane từ cây ở liều 500 mg/kg ức chế tới 90% vết loét dạ dày do cồn và 92% vết loét do thuốc giảm đau indomethacin nhờ cơ chế giảm tiết axit dịch vị ^[2]. Nghiên cứu năm 2024 cũng phát hiện hợp chất phenol mới tên là Viscomarfadol từ lá cây giúp giảm thể tích nhồi máu não và giảm peroxy hóa lipid trên chuột bị thiếu máu cục bộ tái tưới máu não ^[8].

Dù vậy, tất cả các kết quả khả quan trên chỉ là những phản ứng đối phó ngắn hạn trong môi trường kiểm soát nghiêm ngặt của phòng thí nghiệm, không phản ánh việc dung nạp nước sắc chành rành hằng ngày qua đường tiêu hóa của con người.

Lợi ích có hạn nhưng giới hạn bằng chứng quá lớn

Nhìn nhận một cách khách quan, các hợp chất trong chành rành cho thấy tiềm năng sinh học rất phong phú để phát triển các loại thuốc mới trong tương lai. Tuy nhiên, khoảng cách từ đĩa thí nghiệm đến cốc nước uống mỗi ngày là rất xa.

Điểm hạn chế lớn nhất là chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người được thực hiện để chứng minh tính an toàn và hiệu quả giải độc gan của loài cây này. Việc thử nghiệm bảo vệ tế bào gan trước độc chất CCl4 trên chuột cống ^[7] không đồng nghĩa với việc uống chành rành sẽ giúp thanh lọc gan ở người bình thường.

Thêm vào đó, việc sắc nước thô hoàn toàn khác với các chiết xuất chọn lọc bằng dung môi công nghiệp như methanol, ethyl acetate hay hexane được các nhà khoa học tinh chế ^[2], ^[7]. Khi đun nấu tại nhà, chúng ta không thể kiểm soát được hàm lượng hoạt chất có lợi, trong khi lại dễ dàng hòa tan cả những tạp chất không mong muốn.

Hiểu lầm thường gặp: "Cây cỏ thiên nhiên uống nhiều không hại"

Quan niệm cho rằng thảo dược tự nhiên lành tính, uống càng nhiều càng bổ là một sai lầm phổ biến. Thực tế, gan là cơ quan tiếp nhận và chuyển hóa mọi chất đi qua đường ruột. Bất kỳ phân tử lạ nào nạp vào cơ thể với lượng lớn và liên tục đều buộc gan phải hoạt động tối đa để xử lý.

Nghiên cứu độc tính cấp năm 2008 trên chuột cống ghi nhận liều chiết xuất 1250 mg/kg không gây ra dấu hiệu ngộ độc cấp tính ^[2]. Dẫu vậy, đây chỉ là đánh giá độc tính cấp tính (tác động tức thì sau một lần dùng), hoàn toàn không chứng minh được tính an toàn khi sử dụng kéo dài nhiều tuần hay nhiều tháng (độc tính bán trường diễn và trường diễn).

Khi uống nước lá chành rành thay thế nước lọc mỗi ngày, người dùng đối mặt với nguy cơ tích lũy các chất chuyển hóa thứ cấp. Đặc biệt, nghiên cứu năm 2014 cho thấy một số phân đoạn dung môi của chành rành như butanol hay n-hexane khi dùng trên chuột vẫn khiến men gan ALT, AST, ALP tăng cao và để lại tổn thương tế bào gan khoảng 30% ^[7]. Việc tự nấu nước uống hằng ngày rất dễ biến thảo dược thành gánh nặng độc chất cho gan, dẫn đến tình trạng suy giảm chức năng gan do thảo dược.

Những ai tuyệt đối cần thận trọng?

Do chưa có dữ liệu kiểm chứng an toàn trên cơ thể người, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh tự ý sử dụng nước chành rành:

• Người có bệnh lý nền về gan: Những người bị viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, xơ gan tuyệt đối không nên dùng chành rành với mục đích giải độc. Tế bào gan đang tổn thương sẽ càng suy yếu hơn khi phải gánh thêm các thành phần hóa thực vật phức tạp ^[7].
• Bệnh nhân suy thận: Thận là cơ quan đào thải dịch và các sản phẩm chuyển hóa. Nồng độ khoáng chất và hoạt chất đậm đặc từ nước sắc thảo mộc có thể làm tăng gánh nặng lọc của cầu thận.
• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Cây chành rành chứa các chất có hoạt tính kháng khuẩn, ức chế vận động cơ trơn và nhiều hợp chất chưa rõ tác động đến thai nhi hoặc sữa mẹ ^[1], ^[3].
• Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Các hoạt chất trong cây có thể tương tác với các enzym chuyển hóa thuốc tại gan, làm biến đổi nồng độ thuốc điều trị bệnh tiểu đường, huyết áp hoặc tim mạch trong máu.

Lời khuyên áp dụng và chăm sóc gan khoa học

Nếu gia đình có sẵn cây chành rành, người dân chỉ nên tham khảo sử dụng trong các bài thuốc bôi ngoài da hoặc dùng theo chỉ định chặt chẽ của bác sĩ y học cổ truyền được cấp phép, không tự ý phơi khô nấu nước uống thay trà.

Thay vì tìm kiếm các loại lá cây để "giải độc", người dân nên bảo vệ lá gan bằng các biện pháp khoa học và đã được chứng minh hiệu quả:

• Duy trì lối sống lành mạnh: Uống đủ 1,5 - 2 lít nước lọc mỗi ngày để hỗ trợ thận và gan bài tiết chất thải tự nhiên.
• Hạn chế tối đa các yếu tố phá hủy gan: Giảm thiểu bia rượu, không hút thuốc lá, hạn chế ăn thực phẩm chế biến sẵn nhiều dầu mỡ và đường công nghiệp.
• Chế độ ăn uống cân bằng: Bổ sung đa dạng rau củ, trái cây giàu chất chống oxy hóa tự nhiên, ngũ cốc nguyên hạt và protein nạc.
• Thăm khám sức khỏe định kỳ: Xét nghiệm men gan và siêu âm gan định kỳ 6 tháng một lần. Khi nghi ngờ có dấu hiệu bệnh gan như vàng da, mệt mỏi, nước tiểu sẫm màu, cần đến cơ sở y tế chuyên khoa thăm khám thay vì tự ý sắc thuốc nam uống tại nhà.

Chành rành là loài cây chứa nhiều hợp chất sinh học có giá trị nghiên cứu y dược trong tương lai. Tuy nhiên, việc tự ý nấu nước uống hằng ngày để giải độc gan là hành động tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây hại cho tế bào gan, hoàn toàn không có cơ sở khoa học để khuyến cáo sử dụng.