Nhiều người dân thường có thói quen hái các loại cây cỏ quanh vườn để nấu nước uống giải độc, thanh nhiệt hoặc chữa viêm họng theo lời mách bảo dân gian. Trong số đó, cây thuốc giấu (còn gọi là hồng tước san hô, thuộc chi Đại kích) rất phổ biến nhờ dáng đẹp và sức sống bền bỉ. Tuy nhiên, việc tự ý hái cành lá loài cây này nấu nước uống tiềm ẩn nhiều hiểm họa khôn lường cho đường tiêu hóa.
Câu trả lời dứt khoát từ giới y khoa là: Không nên tự ý sắc nước cây thuốc giấu để uống. Phần lớn các bộ phận của cây chứa nhựa mủ có hoạt tính kích ứng cực mạnh, rất dễ dẫn đến ngộ độc cấp tính với biểu hiện nôn mửa dữ dội và tiêu chảy cấp.
Nhầm lẫn tai hại giữa cây cảnh và dược liệu trị bệnh
Cây thuốc giấu thường được trồng làm bờ rào hoặc cây cảnh trong chậu tại nhiều gia đình Việt Nam. Theo kinh nghiệm truyền miệng, nhiều người tin rằng thân và lá cây có tác dụng làm mát máu, tiêu viêm, thậm chí đắp ngoài da để làm tan mụn nhọt hay chữa vết côn trùng cắn.
Chính vì cái tên "thuốc giấu" gợi cảm giác về một phương thuốc bí truyền thần kỳ, không ít người đã đem toàn bộ thân, cành và lá tươi về sắc nước uống hàng ngày. Sự thiếu hiểu biết về độc tính của các hợp chất trong cây khiến ranh giới giữa việc dùng làm thuốc và đưa chất độc vào người trở nên vô cùng mong manh.
Đặc biệt, việc sắc nước uống tại nhà không thể kiểm soát hàm lượng hoạt chất. Nhựa mủ màu trắng đục có mặt ở khắp các mô của cây thuốc giấu chính là nơi tích tụ nhiều hợp chất gây kích ứng mạnh nhất đối với các mô mềm.
Cơ chế kích ứng đường tiêu hóa gây nôn và tiêu chảy cấp
Độc tính đường tiêu hóa của chi Đại kích (Euphorbia) xuất phát chủ yếu từ các dẫn xuất este diterpenoid và các enzyme kích thích có trong nhựa mủ. Khi người dùng uống nước sắc chiết từ toàn bộ cây chưa qua xử lý chuẩn hóa, các độc chất này lập tức tiếp xúc với niêm mạc miệng, thực quản và dạ dày.
Tại đây, chất kích ứng làm tổn thương các tế bào biểu mô bảo vệ, kích hoạt phản ứng viêm tại chỗ và gây cảm giác bỏng rát dữ dội ở khoang miệng cũng như thực quản. Để tự vệ trước độc chất, cơ thể phản ứng tức thì bằng cách kích thích trung tâm nôn ở não và co bóp mạnh cơ dạ dày, dẫn đến các cơn nôn mửa liên tục nhằm tống xuất dịch độc ra ngoài.
Khi lượng nước sắc này đi xuống ruột non và đại tràng, độc chất tiếp tục gây xung huyết bề mặt biểu mô ruột. Hiện tượng tăng tính thấm thành mạch và rối loạn hấp thu nước xảy ra cấp tính, khiến dịch cơ thể ồ ạt tràn vào lòng ruột, gây ra những cơn đau quặn thắt bụng kèm theo tiêu chảy cấp tính dẫn đến mất nước nhanh chóng.
Nghiên cứu sinh thái và sự phức tạp của chi Euphorbia
Về mặt thực vật học, loài thuốc giấu thông dụng được định danh khoa học là Euphorbia tithymaloides. Đây là một phức hợp loài đặc biệt với nhiều đặc điểm tiến hóa phức tạp cần được hiểu rõ về mặt sinh học.
Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã tiến hành phân tích phát sinh chủng loại dựa trên hai vùng gen nhân của phức hợp loài Euphorbia tithymaloides tại vùng Caribe [1]. Nghiên cứu này chứng minh Euphorbia tithymaloides là trường hợp đầu tiên ở thực vật cấu thành một "loài dạng vòng" (ring species) [1].
Quần thể của loài này có nguồn gốc từ khu vực giáp ranh giữa Mexico và Guatemala, sau đó mở rộng vòng quanh bồn địa Caribe theo hai hướng tiến hóa riêng biệt [1]. Khi hai quần thể cuối gặp nhau ở Quần đảo Virgin, chúng đã trở nên khác biệt rõ rệt về mặt hình thái và sinh thái học [1].
Tiếp nối hướng đi này, một nghiên cứu hình thái công bố năm 2019 khảo sát sự biến thiên hoa và lá trên 95 quần thể trải rộng khắp vùng phân bố của Euphorbia tithymaloides [2]. Các nhà khoa học phát hiện cụm hoa có sự tiến hóa hội tụ, chuyển từ dạng cyathia dài hình chiếc hài ban đầu thành cụm hoa ngắn, đặc chắc hơn tại các quần thể vùng Antilles [2]. Những khác biệt sâu sắc về di truyền và phân bố địa lý này cho thấy các phân loài trong cùng một loài có thể có thành phần hóa học biến thiên rất lớn tùy vào nguồn gốc tự nhiên.
Dữ liệu về độc tính và hoạt tính của các loài cùng chi
Mặc dù một số loài trong chi Euphorbia được y học dân gian sử dụng, sự khác biệt giữa từng loài và từng bộ phận là rất lớn. Việc người dân đánh đồng mọi loài cây thuộc chi này hoặc lấy bộ phận thân lá dùng thay cho rễ củ là hết sức sai lầm.
Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã tiến hành đánh giá tiềm năng bảo vệ gan và độ an toàn của củ cây Euphorbia fusiformis trên động vật [3]. Chiết xuất cồn từ củ cây này ở liều 250 mg/kg dùng đường uống trên chuột cống Wistar albino cho thấy khả năng phục hồi đáng kể các chỉ số men gan SGOT, SGPT, GGTP, phosphatase kiềm (ALP), bilirubin toàn phần và protein toàn phần bị tổn hại do rifampicin [3].
Nghiên cứu này cũng ghi nhận liều gây chết một nửa (LD50) qua đường uống trên chuột nhắt đạt mức 10.000 mg/kg thể trọng [3]. Thử nghiệm độc tính bán trường diễn trên chuột cống ở các liều 125, 250 và 500 mg/kg không ghi nhận biến đổi đáng kể về trọng lượng, hành vi, huyết học hay mô bệnh học gan, thận [3].
Tuy vậy, kết quả này được thực hiện chuyên biệt trên dịch chiết củ của loài Euphorbia fusiformis [3]. Kết quả an toàn của củ loài này hoàn toàn không đồng nghĩa với việc toàn bộ thân và lá chứa nhựa mủ của loài thuốc giấu thông thường (Euphorbia tithymaloides) là vô hại.
Các trích đoạn nghiên cứu hiện có cũng nhắc đến mô hình tổn thương niêm mạc miệng trên động vật Balb/C chiếu xạ [4], khảo sát xây dựng mô hình xơ hóa niêm mạc miệng [5], cũng như độc tính của các chất hóa học như TBTO trên khỉ và chuột [6], [7] hay thuốc chống trầm cảm tifemoxone [8]. Tuy nhiên, các dữ liệu này không đánh giá trực tiếp trên cây thuốc giấu (Euphorbia tithymaloides) [4], [5], [6], [7], [8]. Cho đến nay, vẫn chưa có nghiên cứu lâm sàng nào trên người chứng minh việc tự ý uống nước sắc toàn cây thuốc giấu là an toàn.
Ngộ nhận phổ biến về tính an toàn của cây thuốc giấu
Hiểu lầm tai hại lớn nhất là quan niệm "cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính và không có tác dụng phụ". Rất nhiều loài cây có chứa độc tố tự nhiên mạnh mẽ nhằm chống lại sự tấn công của sâu bọ, động vật ăn cỏ, và chi Đại kích chính là một ví dụ điển hình.
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng đun sôi qua nhiệt độ cao có thể triệt tiêu hoàn toàn độc tính của nhựa mủ cây thuốc giấu. Thực tế, các este diterpenoid gây độc rất bền nhiệt, không dễ bị phân hủy chỉ qua vài chục phút đun sôi trên bếp lửa gia đình.
Ngoài ra, nhiều người nghe kể kinh nghiệm truyền miệng thấy người khác dùng ngoài da để trị vết thương ngoài da thì suy diễn có thể sắc uống được. Việc thoa ngoài lớp biểu bì nguyên vẹn hoàn toàn khác với việc đưa trực tiếp dịch chiết vào niêm mạc dạ dày nhạy cảm.
Những ai cần tuyệt đối tránh xa nước sắc thuốc giấu?
Nhóm đối tượng đầu tiên cần tuyệt đối tránh xa là trẻ nhỏ và người cao tuổi. Hệ tiêu hóa non nớt của trẻ và cơ thể kém thích ứng của người già sẽ nhanh chóng suy kiệt, tụt huyết áp nghiêm trọng khi bị tiêu chảy cấp hoặc nôn ói ồ ạt dẫn đến mất nước và rối loạn điện giải.
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú cũng không bao giờ được chạm vào loại nước sắc này. Độc chất kích thích đường ruột có thể kích hoạt co bóp tử cung gây dọa sảy thai, sinh non hoặc đi vào sữa mẹ ảnh hưởng nguy hại đến em bé.
Những người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược thực quản, hội chứng ruột kích thích hay các bệnh lý mạn tính về đường tiêu hóa cần tránh tiếp xúc. Hoạt chất gây bỏng rát của nhựa mủ sẽ làm ổ viêm loét bùng phát, thậm chí dẫn đến xuất huyết đường tiêu hóa trên diện rộng.
Hướng dẫn xử trí và lời khuyên ứng dụng an toàn
Nếu trong vườn nhà có trồng cây thuốc giấu làm cảnh, hãy coi đây là loài cây trang trí thông thường và luôn đeo găng tay bảo hộ mỗi khi cắt tỉa cành để tránh nhựa cây dính vào mắt hoặc da trầy xước. Khi nhựa vô tình dính vào da hoặc mắt, cần rửa sạch ngay lập tức dưới vòi nước chảy liên tục trong nhiều phút.
Trong trường hợp uống nhầm hoặc tự ý sắc nước uống dẫn đến hiện tượng đau quặn bụng, nôn mửa dữ dội hay tiêu chảy nhiều lần, nạn nhân cần ngừng uống ngay lập tức. Hãy bổ sung nước và các gói dung dịch bù điện giải nếu còn uống được, sau đó đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được nhân viên y tế xử trí kịp thời, không nên tự ý dùng thuốc cầm tiêu chảy tại nhà.
Mọi bài thuốc truyền miệng đều tiềm ẩn rủi ro nếu chưa có bằng chứng khoa học chuẩn hóa về liều lượng và độ tinh khiết. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ loại thảo mộc hoang dại nào vào cơ thể để bảo vệ tính mạng bản thân và gia đình.