Cỏ tai hùm trị viêm khớp: lời đồn dân gian hay có cơ sở khoa học?

Đau nhức xương khớp là nỗi ám ảnh dai dẳng với nhiều người, đặc biệt khi thời tiết chuyển mùa. Thay vì kiên trì tuân thủ phác đồ y khoa, không ít người bệnh tìm đến các bài thuốc truyền miệng với mong muốn trị dứt điểm căn bệnh này. Trong số đó, cây cỏ tai hùm thường được đồn thổi như một phương thuốc dân gian chữa viêm khớp hiệu quả.

Thực tế, cỏ tai hùm có thực sự đẩy lùi bệnh viêm khớp hay chỉ là lời đồn thổi chưa được kiểm chứng? Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, các chiết xuất từ loài cây này bước đầu bộc lộ một số hoạt tính sinh học trong phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, hiệu quả và độ an toàn trên người bệnh viêm khớp vẫn là dấu hỏi lớn do thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng.

Bối cảnh và lời đồn dân gian về cỏ tai hùm

Cỏ tai hùm (tên khoa học là Conyza canadensis, thuộc họ Cúc) là loài cây mọc hoang dã rất phổ biến ở nhiều vùng nông thôn và bãi đất trống. Trong y học dân gian ở nhiều khu vực trên thế giới, bao gồm miền nam châu Phi, loài cây này từ lâu đã được người dân thu hái để chữa trị các chứng đau nhức mãn tính và bệnh lý liên quan đến viêm nhiễm ^[1]. Phương pháp truyền thống thường là sắc nước uống hoặc giã nát đắp lên vùng khớp sưng đau.

Chính nhờ nguồn gốc thảo mộc tự nhiên dễ kiếm, nhiều người tin rằng dùng cỏ tai hùm vừa rẻ tiền vừa lành tính, không lo tác dụng phụ như thuốc Tây. Những lời truyền miệng này khiến không ít bệnh nhân viêm khớp tự ý dùng cây tươi sắc uống dài ngày. Dù vậy, việc ứng dụng dân gian chủ yếu dựa trên cảm tính và kinh nghiệm tích lũy qua các thế hệ mà chưa qua quy trình kiểm soát độc tính chặt chẽ.

Thực tế điều trị hiện nay đòi hỏi mọi liệu pháp hỗ trợ đều phải dựa trên các bằng chứng nghiên cứu xác thực. Một loại thảo dược dùng theo thói quen cộng đồng không đồng nghĩa với việc nó đã an toàn hoặc có hiệu quả điều trị thực sự đối với bệnh lý xương khớp phức tạp.

Chiết xuất Conyza canadensis ức chế phản ứng viêm thế nào?

Phản ứng viêm tại khớp thường đi kèm với sự giải phóng ồ ạt của các chất trung gian hóa học gây viêm và các gốc tự do làm tổn thương mô. Trong cơ thể, nitric oxide (NO) là một phân tử tín hiệu quan trọng; khi được sản sinh quá mức tại các ổ viêm, NO sẽ thúc đẩy tình trạng sưng tấy và phá hủy sụn khớp. Khả năng ức chế NO do đó được xem là chỉ số quan trọng để đánh giá tiềm năng kháng viêm của một hoạt chất thảo mộc ^[1].

Bên cạnh đó, các chất oxy hóa mạnh như peroxynitrite (ONOO-) có thể làm biến đổi cấu trúc protein thông qua quá trình carbonyl hóa và nitrat hóa gốc tyrosine, làm suy giảm chức năng tế bào ^[2]. Sự gia tăng gốc tự do superoxide (O2•-) cũng kích hoạt phản ứng ngưng tập tiểu cầu và thúc đẩy chuỗi viêm nhiễm kéo dài trong hệ tuần hoàn và mô liên kết ^[2].

Các nhà nghiên cứu nhận định rằng nếu một chiết xuất thảo mộc có thể vừa ức chế sự sinh tổng hợp NO, vừa dọn dẹp các gốc tự do và ngăn chặn sự biến tính của protein, nó có thể hỗ trợ làm chậm tiến trình viêm ^[1], ^[2]. Đây chính là cơ sở lý thuyết khiến cỏ tai hùm thu hút sự chú ý của các nhà dược học.

Nghiên cứu thực nghiệm: Hiệu quả kháng viêm trên động vật và ống nghiệm

Các bằng chứng khoa học hiện có về hoạt tính kháng viêm của cây cỏ tai hùm đều dừng lại ở mức thử nghiệm phòng thí nghiệm (in vitro) và trên mô hình động vật (in vivo).

Một nghiên cứu công bố năm 1986 đã tiến hành đánh giá tác dụng kháng viêm của dịch chiết từ phần trên mặt đất của Conyza canadensis trên chuột cống trắng bị gây phù chân thực nghiệm bằng carrageenin và formalin ^[3]. Kết quả ghi nhận phân đoạn chiết bằng ether dầu hỏa và ethanol thể hiện tác dụng kháng viêm rõ rệt, giúp giảm sưng phù thực nghiệm ở chuột ^[3]. Phân tích sâu hơn, các nhà khoa học đã phân lập được 8 hydrocacbon nhóm sesquiterpenic có hoạt tính kháng viêm cao nhất trong phân đoạn ether dầu hỏa, bao gồm beta-santalene, beta-himachalene, cuparene, alpha-curcumene, gamma-cadinene cùng 3 chất chưa xác định khác ^[3]. Trong số này, hoạt chất beta-himachalene đã được kiểm tra chuyên sâu và chứng minh rõ đặc tính chống viêm trên mô hình động vật ^[3].

Đến năm 2006, một nghiên cứu in vitro khác tập trung làm rõ tác động bảo vệ của chiết xuất polysaccharide từ Conyza canadensis đối với tiểu cầu máu người chịu tác động của chất oxy hóa cực mạnh peroxynitrite (ONOO-) ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất này làm giảm rõ rệt hiện tượng oxy hóa và nitrat hóa protein trong tiểu cầu tiếp xúc với ONOO- nồng độ 0,1 mM, đồng thời ức chế tạo gốc tự do O2•- và ngăn chặn quá trình ngưng tập tiểu cầu do chất ADP kích hoạt ^[2]. Các tác giả nhận định chiết xuất polysaccharide tự nhiên này có tiềm năng hỗ trợ phòng ngừa các bệnh lý liên quan đến peroxynitrite như bệnh lý mạch máu hoặc viêm nhiễm ^[2].

Năm 2019, một nghiên cứu đánh giá hoạt tính kháng viêm và chống oxy hóa của cỏ tai hùm đã đo lường khả năng ức chế sinh NO trên dòng tế bào động vật có vú ^[1]. Ở nồng độ 100 microgam/mL, dịch chiết cloroform và n-hexane của C. canadensis thể hiện tỷ lệ ức chế NO rất cao, lần lượt đạt 98,53% và 99,2%, với giá trị IC50 là 17,69 microgam/mL ^[1]. Ngoài ra, phân đoạn chiết bằng ethyl acetate cũng cho thấy khả năng ức chế NO đầy triển vọng với tỷ lệ 96,33% ^[1].

Nguy cơ tiềm ẩn: Độc tính tế bào và cảnh báo an toàn

Mặc dù các tỷ lệ ức chế phản ứng viêm trong nghiên cứu năm 2019 rất ấn tượng, các nhà khoa học lại phát hiện một sự thật đáng lo ngại về độ an toàn tế bào của thảo dược này ^[1]. Khi đánh giá khả năng sống sót của tế bào động vật có vú nuôi cấy, tỷ lệ tế bào sống khi tiếp xúc với dịch chiết cloroform, n-hexane và ethyl acetate chỉ đạt lần lượt là 5,31%, 5,7% và 5,89% ^[1].

Điều này chứng minh rằng hiện tượng ức chế NO thực chất không hoàn toàn đến từ cơ chế điều hòa miễn dịch mà bắt nguồn từ việc chiết xuất có độc tính cao làm chết tế bào thử nghiệm ^[1]. Không những vậy, dịch chiết acetone của C. canadensis ở nồng độ 30 microgam/mL cũng thể hiện độc tính tế bào rất mạnh với tỷ lệ sống sót chỉ từ 6,07% đến 6,67% (trong khi dịch chiết acetone từ cây Plantago lanceolata trong cùng thử nghiệm cho tỷ lệ tế bào sống lên tới 99,57%) ^[1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng cần hết sức thận trọng khi sử dụng cỏ tai hùm, đặc biệt là khi dùng qua đường uống do nguy cơ độc tế bào tiềm tàng ^[1].

Bên cạnh nguy cơ độc tính tế bào nội tại, đặc tính sinh học của cây cỏ tai hùm ngoài tự nhiên cũng tiềm ẩn nhiều mối nguy khác. Trong một nghiên cứu về môi trường công bố năm 2021, Conyza canadensis được ghi nhận là loài thực vật có khả năng tích lũy các kim loại nặng độc hại như chì (Pb) và cadimi (Cd) từ đất bị ô nhiễm ^[4]. Việc người dân tự ý thu hái cây mọc hoang ven đường, bãi rác hay khu vực canh tác nông nghiệp có thể dẫn tới nguy cơ ngộ độc kim loại nặng tích tụ lâu ngày trong cơ thể.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị viêm khớp

Hiểu lầm phổ biến nhất của bệnh nhân là đánh đồng kết quả trong phòng thí nghiệm với tác dụng chữa bệnh thực tế ở người. Cần lưu ý rằng các kết quả ức chế sưng phù hay chống oxy hóa nêu trên mới chỉ được thực hiện trên chuột cống hoặc ống nghiệm ^[3], ^[2]. Hiện tại, hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được công bố để kiểm chứng hiệu quả cũng như độ an toàn của cỏ tai hùm trên người bệnh viêm khớp.

Nhiều người bệnh còn lầm tưởng rằng cây cỏ mọc hoang luôn lành tính, cứ sắc uống nước đặc là sẽ nhanh khỏi đau khớp. Tuy nhiên, dữ liệu cho thấy một số dung môi chiết xuất từ cỏ tai hùm gây độc tế bào nặng nề ^[1], và việc tự ý sắc uống lượng lớn không kiểm soát có thể gây hại cho các cơ quan nội tạng.

Một sai lầm nguy hiểm khác là việc tự ý bỏ thuốc điều trị chuyên khoa do bác sĩ kê đơn để chuyển hẳn sang dùng cây cỏ truyền miệng. Viêm khớp, bao gồm viêm khớp dạng thấp hay thoái hóa khớp, là các bệnh lý tiến triển mạn tính đòi hỏi kiểm soát lâu dài. Ngưng thuốc điều trị chuẩn có thể khiến khớp bị viêm nặng hơn, dẫn tới biến dạng khớp và mất khả năng vận động.

Ai nên thận trọng và tuyệt đối không tự ý sử dụng?

Do dữ liệu nghiên cứu trực tiếp trên người còn thiếu hụt và cảnh báo về độc tính tế bào đã được đưa ra, nhiều đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng trước các bài thuốc từ cỏ tai hùm ^[1]:

• Phụ nữ mang thai và bà mẹ đang cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào khẳng định độ an toàn của thảo dược này đối với thai nhi và trẻ sơ sinh; nguy cơ từ độc tính tế bào là rất khó lường ^[1].
• Người có bệnh lý suy gan, suy thận: Gan và thận là các cơ quan chuyển hóa và đào thải độc chất; việc tiếp nhận thêm các chất có độc tính tế bào hoặc nguy cơ nhiễm kim loại nặng từ thảo mộc hoang dã có thể khiến suy giảm chức năng nghiêm trọng hơn ^[1], ^[4].
• Trẻ em và người cao tuổi có nhiều bệnh nền: Nhóm đối tượng này có hệ miễn dịch và khả năng thanh lọc chất độc nhạy cảm, dễ gặp biến chứng khó kiểm soát.
• Người đang dùng các thuốc điều trị đặc hiệu: Các hợp chất trong thảo mộc có thể tương tác bất lợi với các thuốc chống đông, thuốc tim mạch hoặc thuốc ức chế miễn dịch.

Bất kỳ người bệnh nào khi muốn sử dụng thêm bất cứ loại thảo dược bổ trợ nào cũng bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế trước khi thực hiện.

Khuyến nghị áp dụng thực tế cho người bệnh khớp

Với tình trạng khoa học hiện tại, người dân không nên tự ý tìm hái cỏ tai hùm tươi để sắc uống thay thuốc trị viêm khớp. Thay vào đó, người mắc bệnh lý cơ xương khớp cần chủ động thăm khám tại các cơ sở y tế có chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân và nhận phác đồ điều trị phù hợp.

Để giảm bớt các cơn đau nhức và duy trì sự linh hoạt của khớp gối, người bệnh nên duy trì chế độ sinh hoạt điều độ, cân bằng. Việc duy trì cân nặng hợp lý giúp giảm tải áp lực cơ học lên các khớp chịu lực như khớp háng và khớp gối. Uống đủ nước hàng ngày và thực hiện chế độ ăn uống lành mạnh, đa dạng dưỡng chất cũng hỗ trợ tích cực cho sức khỏe tổng thể.

Bên cạnh đó, các bài tập vận động nhẹ nhàng, không gây áp lực lớn lên khớp như bơi lội, đạp xe chậm hoặc tập dưỡng sinh nên được duy trì đều đặn. Nếu cảm thấy đau nhức tăng lên, cần tái khám sớm thay vì tự ý áp dụng các phương pháp dân gian chưa có kiểm chứng khoa học vững chắc.

Cỏ tai hùm (Conyza canadensis) bước đầu cho thấy tiềm năng kháng viêm trong ống nghiệm và mô hình động vật ^[1], ^[3]. Tuy nhiên, các cảnh báo về độc tính tế bào cùng sự thiếu vắng hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng trên người cho thấy thảo dược này chưa thể xem là giải pháp an toàn hay thuốc trị bệnh viêm khớp ^[1]. Người bệnh cần tỉnh táo trước các tin đồn truyền miệng, lắng nghe hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ khớp và sức khỏe lâu dài.