Cỏ xước từ lâu đã là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, thường được người dân thu hái để đun nước uống nhằm hỗ trợ giảm đau nhức xương khớp. Tuy nhiên, nhiều người vẫn băn khoăn nên dùng toàn bộ cây, dùng rễ hay dùng thân lá để thu được lượng hoạt chất cao nhất.
Xét về mặt khoa học, rễ cỏ xước là bộ phận chứa hàm lượng saponin dồi dào và được ứng dụng làm thuốc chủ đạo trong các dược điển [1]. Dù saponin cũng xuất hiện ở lá [2] và hạt [3], các mô rễ vẫn là nguồn tích lũy chính yếu mang lại giá trị trị liệu vượt trội [2, 4].
Rễ cỏ xước chứa nhiều saponin nhất ở vị trí nào?
Nghiên cứu phân tích chuyên sâu về mô thực vật năm 2017 đã so sánh hai loài cỏ xước gồm Achyranthes bidentata và Achyranthes aspera [4]. Bằng kỹ thuật vi phẫu laser kết hợp sắc ký lỏng khối phổ (UHPLC-QTOF MS), các nhà khoa học đã bóc tách từng lớp mô của rễ để xác định nồng độ hoạt chất [4].
Kết quả cho thấy các mô vỏ rễ (cortex) và tia tủy (medullary ray) là nơi tập trung lượng saponin và steroid phong phú nhất [4]. Những hợp chất tiêu biểu được tìm thấy bao gồm (25S)-inokosterone-20,22-acetonide, ginsenoside Ro, bidentatoside II và achyranthoside B [4]. Như vậy, không chỉ toàn bộ phần rễ mà cụ thể là lớp vỏ ngoài và tia tủy của rễ mới là "kho chứa" saponin chính [4].
Dược điển Nhật Bản cũng quy định rễ của cây Achyranthes fauriei hoặc Achyranthes bidentata là nguồn dược liệu chuẩn [1]. Hoạt chất chính đại diện cho vị thuốc này chính là nhóm triterpene saponin có gắn gốc axit dicarboxylic đặc trưng của axit oleanolic [1].
Hoạt chất saponin phân bố thế nào ở thân, lá và hạt?
Mặc dù rễ là bộ phận tập trung saponin phong phú nhất về mặt trị liệu xương khớp, các bộ phận khác của cây cỏ xước cũng chứa loại hợp chất này với mục đích bảo vệ tự nhiên. Năm 2008, một nghiên cứu đã phân lập được saponin từ chiết xuất lá của cây Achyranthes aspera [2]. Lượng saponin chiết từ lá bằng dung môi ethyl acetate này cho thấy độc tính diệt ấu trùng muỗi Aedes aegypti (LC50 = 18,20 ppm) và Culex quinquefasciatus (LC50 = 27,24 ppm) sau 24 giờ thử nghiệm [2].
Bên cạnh đó, hạt của cây cỏ xước cũng chứa saponin có hoạt tính sinh học đáng chú ý [3]. Nghiên cứu năm 2015 trên chuột bạch tạng ăn chế độ nhiều cholesterol cho thấy saponin chiết xuất từ hạt Achyranthes aspera mang lại tác dụng hỗ trợ hạ mỡ máu và chống oxy hóa mạnh mẽ [3].
Đối với phần thân, các phân tích hóa thực vật năm 2012 ghi nhận thân cây chứa hỗn hợp saponin, flavonoid, alkaloid, tannin và triterpenoid [5]. Khi thử nghiệm hoạt tính kháng ký sinh trùng sốt rét Plasmodium falciparum trong ống nghiệm, chiết xuất cồn từ thân A. aspera đạt giá trị IC50 trong khoảng 50 đến 100 microg/mL [5]. Ngoài ra, chiết xuất từ thân và rễ của cỏ xước cũng cho thấy khả năng ức chế vi khuẩn đường miệng Streptococcus mutans trên đĩa thạch trong 24 giờ nuôi cấy ở 37 độ C [6].
Saponin từ rễ tác động ra sao đến viêm khớp?
Tác dụng sinh học nổi bật nhất của saponin từ rễ cỏ xước là khả năng kháng viêm và điều hòa miễn dịch trong viêm khớp [1, 2]. Nghiên cứu năm 2016 đã tiến hành phân lập toàn bộ saponin từ rễ Achyranthes aspera để điều trị cho chuột bị gây viêm khớp bằng collagen (mô hình CIA) [7].
Phân tích hóa thực vật trong rễ đã định danh các hợp chất chủ chốt gồm methyl caffeate, 25-S-inokosterone, và các dạng liên kết glucopyranosyl của oleanolate [7]. Khi đưa nhóm saponin này vào cơ thể chuột bị bệnh, kết quả ghi nhận tình trạng sưng phù bàn chân giảm rõ rệt, sự tăng sinh của các tế bào viêm bị ức chế và mức độ thoái hóa xương giảm mạnh [7].
Phân tích protein chuyên sâu (proteomics) trên mô màng hoạt dịch khớp của chuột còn chỉ ra rằng, liệu pháp saponin giúp giảm nồng độ các protein gây viêm như fibrinogen, procollagen, PDIA3 và apolipoprotein A-I [7]. Đồng thời, các yếu tố chống oxy hóa và bảo vệ như alpha-1-antiproteinase và manganese superoxide dismutase tăng lên [7]. Các nhà nghiên cứu kết luận saponin toàn phần chính là thành phần mang hoạt tính giúp ngăn ngừa tiến triển viêm khớp [7].
Bằng chứng từ rễ, thân và lá nói lên điều gì?
Các bằng chứng khoa học hiện có cho thấy sự phân hóa công dụng rất rõ giữa các bộ phận của cây cỏ xước. Phần rễ được chứng minh là nguồn cung cấp triterpene saponin và steroid dồi dào nhất, phù hợp cho mục đích chống viêm khớp, bảo vệ xương khớp và làm dược liệu bổ, thông huyết ứ [1, 2, 4].
Trong khi đó, saponin từ hạt chủ yếu mới được chứng minh tác dụng trên chuyển hóa lipid máu ở động vật thí nghiệm [3]. Cụ thể, khi cho chuột uống saponin từ hạt cỏ xước trong 4 tuần, nồng độ cholesterol toàn phần, triglyceride và LDL-C giảm đáng kể (p < 0,05), đồng thời HDL-C tăng lên và cải thiện chống oxy hóa huyết thanh mà không gây hại cho men gan [3].
Các nghiên cứu trên lá và thân hiện tại chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm để diệt bọ gậy muỗi [2], ức chế vi khuẩn Streptococcus mutans [6], hoặc thử nghiệm kháng ký sinh trùng sốt rét [5]. Hiện tại chưa có nghiên cứu so sánh đối đầu định lượng trực tiếp nồng độ mg saponin trên mỗi gam nguyên liệu tươi giữa rễ, thân và lá trong cùng một điều kiện nuôi trồng.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cỏ xước
Một hiểu lầm phổ biến là người dùng thường nghĩ băm nhỏ toàn bộ thân, cành và lá để nấu uống sẽ cho tác dụng trị đau nhức xương khớp tốt tương đương với dùng củ hoặc rễ. Dữ liệu thực tế cho thấy các hợp chất oleanolic saponin đặc hiệu cho điều trị xương khớp và tuần hoàn ứ trệ tập trung chủ yếu ở phần rễ [1, 2, 4]. Thân và cành có tỷ lệ xơ cao và hàm lượng saponin hoạt tính chuyên biệt thấp hơn nhiều [4].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì an toàn cho mọi đối tượng. Thảo dược chứa saponin có thể tác động mạnh lên niêm mạc ruột hoặc hệ tuần hoàn nếu lạm dụng, và đặc biệt cỏ xước từ lâu đã được ghi nhận trong y học dân gian về tính chất phá huyết, ảnh hưởng đến khả năng sinh sản [2, 7].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng có thể dùng cỏ xước tươi thay thế hoàn toàn các thuốc chữa viêm khớp hoặc hạ mỡ máu do bác sĩ kê đơn. Các kết quả hạ mỡ máu [3] hay kháng viêm khớp [7] hiện chỉ mới được xác nhận trên mô hình động vật thí nghiệm (chuột) với các dịch chiết saponin tinh chế, chưa thể xem là phương thuốc chữa khỏi bệnh hoàn toàn ở người.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng cỏ xước?
Phụ nữ mang thai hoặc đang có ý định mang thai là nhóm đối tượng tuyệt đối không được tự ý dùng cỏ xước, đặc biệt là các chế phẩm từ lá [8]. Một nghiên cứu độc tính phát triển năm 2021 tiến hành cho chuột cống mang thai uống chiết xuất cồn từ lá cỏ xước ở các mức liều 250 mg/kg, 500 mg/kg và 1000 mg/kg từ ngày thứ 6 đến ngày thứ 12 của thai kỳ [8].
Kết quả cho thấy ở liều cao 1000 mg/kg, số lượng vị trí làm tổ và số đốt phôi giảm đáng kể (số vị trí làm tổ ở nhóm chứng là 11,2 so với 8,34 ở nhóm dùng thuốc) [8]. Chiết xuất lá gây chậm phát triển chi trước, chi sau, hệ thống mắt, khứu giác, đồng thời làm tăng tỷ lệ tiêu phôi (1,45) và phôi chết (0,81) [8]. Trong y học Ayurveda truyền thống, cây này cũng từng được ghi nhận có đặc tính làm sảy thai và chống thụ thai [4]. Hiện chưa có nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai ở người, do đó nhóm đối tượng này cần tránh xa.
Những người đang mắc bệnh lý mạn tính, bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật hoặc người đang dùng thuốc chống đông máu cũng cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng, do dược liệu từ rễ có tác dụng trị huyết ứ và tác động lên các protein đông máu như fibrinogen [1, 4].
Cách ứng dụng và tối ưu hóa việc dùng dược liệu
Để tối ưu hóa hàm lượng hoạt chất saponin khi dùng cỏ xước, người dân nên ưu tiên sử dụng bộ phận rễ đã được thu hái, rửa sạch và chế biến đạt tiêu chuẩn dược liệu [2, 4]. Nếu mục đích là hỗ trợ các chứng đau nhức xương khớp, rễ cỏ xước là lựa chọn phù hợp nhất theo cả kinh nghiệm y học cổ truyền lẫn dữ liệu chiết xuất hiện đại [1, 4].
Thân và lá nếu được dùng thì chỉ nên xem như thành phần phụ trong các bài thuốc phối ngũ dân gian, không nên thay thế phần rễ. Khi chế biến rễ cỏ xước, các phương pháp chiết xuất truyền thống như sắc nước với lượng vừa phải cần tuân thủ thời gian đun đủ để hoạt chất saponin tan vào dịch chiết [1].
Người dùng không nên tự ý thu hái cây mọc hoang dại ở những khu vực ô nhiễm môi trường hoặc phun thuốc trừ sâu. Liều lượng cụ thể cần tham khảo trực tiếp bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế, không tự ý dùng liều cao kéo dài để tránh các tác dụng không mong muốn trên đường tiêu hóa.
Cỏ xước là nguồn dược liệu quý chứa saponin dồi dào, trong đó phần rễ và lớp vỏ rễ là nơi tập trung hoạt chất cao nhất mang lại hiệu quả chống viêm khớp và thông huyết [1, 2, 4]. Người dân khi có nhu cầu sử dụng nên chọn phần rễ từ nguồn chuẩn hóa, dùng với lượng vừa phải và luôn hỏi ý kiến bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn cho sức khỏe.