Đảm phàn gây nôn: Tại sao y học hiện đại không còn khuyến cáo dùng?

Tập tục dùng đảm phàn trục đờm và góc nhìn hiện đại

Trong dân gian và y học cổ truyền trước đây, đảm phàn (đồng sunfat hay còn gọi là phèn xanh) từng được xem là một vị thuốc có tác dụng trục đờm, gây nôn để tống chất độc hoặc đờm dãi ứ trệ ra ngoài. Nhiều người lầm tưởng rằng việc nôn thốc nôn tháo sau khi uống một ngụm nước phèn xanh là phản xạ tự nhiên giúp cơ thể làm sạch đường tiêu hóa và đường thở. Tuy nhiên, đằng sau phản xạ nôn mửa dữ dội đó là một quá trình tổn thương tế bào nghiêm trọng và nguy cơ ngộ độc kim loại nặng cấp tính.

Y học hiện đại ngày nay đã hoàn toàn loại bỏ phương pháp gây nôn bằng đồng sunfat ra khỏi phác đồ điều trị và thực hành lâm sàng. Khoa học đã chứng minh rằng việc dùng đảm phàn làm chất gây nôn tiềm ẩn mối nguy hiểm khôn lường đối với tính mạng con người. Bản chất hóa học của chất này khi đi vào cơ thể là một chất độc có tính ăn mòn mạnh, dễ dàng vượt qua hàng rào bảo vệ để tàn phá các cơ quan nội tạng.

Mức độ rủi ro khi đưa muối đồng trực tiếp vào đường tiêu hóa vượt xa bất kỳ lợi ích tống xuất dị vật hay đờm dãi nào. Việc phân tích cơ chế tác động và những ca bệnh thực tế được ghi nhận trong y văn quốc tế sẽ làm rõ lý do tại sao phương pháp này lại bị cấm chỉ định một cách tuyệt đối.

Cơ chế gây nôn: Kích thích dây thần kinh phế vị và thụ thể 5-HT3

Phản xạ gây nôn của đồng sunfat không đơn thuần là sự khó chịu thông thường ở dạ dày mà liên quan đến kích thích thần kinh sâu. Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật đã làm sáng tỏ đường dẫn truyền tín hiệu gây nôn do hợp chất này kích hoạt ^[1].

Cụ thể, một nghiên cứu thực hiện năm 1993 trên khỉ cynomolgus đã tiến hành khảo sát tác dụng gây nôn của đồng sunfat qua cả đường uống và đường tiêm tĩnh mạch ^[1]. Trong thử nghiệm này, các nhà khoa học đã cho khỉ uống đồng sunfat với liều 100 mg/kg hoặc tiêm tĩnh mạch với liều 20 mg/kg, và kết quả đều gây ra phản xạ buồn nôn, nôn mửa dữ dội ^[1].

Khi các nhà nghiên cứu tiến hành cắt dây thần kinh phế vị vùng bụng, phản ứng nôn và buồn nôn do đồng sunfat cả đường uống lẫn đường tiêm tĩnh mạch đều bị ức chế rõ rệt ^[1]. Thêm vào đó, việc sử dụng chất đối vận thụ thể 5-HT3 là ICS 205-930 qua đường tĩnh mạch với liều 0,1 mg/kg cũng ngăn chặn mạnh mẽ phản ứng nôn do uống đồng sunfat ^[1].

Thử nghiệm đối chứng cùng với cisplatin (3 mg/kg tiêm tĩnh mạch) trong nghiên cứu trên cũng cho thấy cơ chế tương tự, khi phản ứng nôn bị ức chế bởi thủ thuật cắt dây thần kinh phế vị hoặc dùng chất ức chế thụ thể 5-HT3 ^[1]. Kết quả này chỉ ra rằng đầu tận cùng sợi thần kinh phế vị hướng tâm và thụ thể 5-HT3 đóng vai trò then chốt trong phản xạ nôn do đồng sunfat gây ra ^[1]. Đồng sunfat đóng vai trò như một chất kích thích cực mạnh lên hệ thần kinh phó giao cảm và niêm mạc ruột để tạo ra xung đột ép cơ thể nôn tháo.

Độc tính ăn mòn và nguy cơ tử vong do ngộ độc đồng cấp tính

Đảm phàn trong tự nhiên tồn tại dưới dạng các tinh thể màu xanh lam lớn, thường được gọi là phèn xanh hoặc "blue vitriol", "blue stone" ^[2]. Đây là một chất oxy hóa rất mạnh và gây tổn thương ăn mòn trực tiếp lên các màng nhầy của đường tiêu hóa ^[2]. Khi uống vào, thay vì chỉ trục xuất dịch tiêu hóa, nó nhanh chóng phá hủy lớp niêm mạc thực quản, dạ dày và ruột non.

Hậu quả nghiêm trọng nhất của việc sử dụng chất này làm chất gây nôn đã được ghi nhận trong nhiều báo cáo y khoa. Điển hình là báo cáo năm 2001 về trường hợp một phụ nữ 25 tuổi uống khoảng 20 viên diazepam 2,5 mg với mục đích tự sát ^[3]. Bệnh nhân này sau đó đã được chỉ định dùng 2,5 g đồng sunfat hòa tan trong 1750 mL nước để làm chất gây nôn ^[3]. Đáng tiếc, người bệnh đã tử vong 3 ngày sau đó do ngộ độc đồng cấp tính ^[3].

Kết quả khám nghiệm tử thi của trường hợp trên cho thấy nguyên nhân tử vong là do tan máu cấp tính và suy thận cấp tính bắt nguồn từ việc ngộ độc đồng ^[3]. Các xét nghiệm độc chất ghi nhận nồng độ đồng tăng vọt và tích tụ khắp các cơ quan trong cơ thể: 5,31 microg/mL trong máu toàn phần, 19,0 microg/g ở gan, 8,9 microg/g ở thận, 1,1 microg/L ở não ^[3]. Tại đường tiêu hóa, nồng độ đồng được ghi nhận là 1,1 microg/g ở thành dạ dày, 1,5 microg/g ở thành hỗng tràng, 0,3 microg/g ở thành đại tràng, 4,6 microg/g trong chất chứa dạ dày và 12,6 microg/g trong dịch ruột ^[3].

Báo cáo lâm sàng này cùng với 10 trường hợp khác được trích lục từ y văn y học Trung Quốc đã đưa ra bằng chứng xác đáng khẳng định đồng sunfat là chất độc ăn mòn và chống chỉ định hoàn toàn trong vai trò làm thuốc gây nôn ^[3]. Việc sử dụng một liều lượng tưởng chừng chỉ để gây nôn đã dẫn đến hậu quả hấp thu toàn thân và phá hủy mô tạng.

Phá hủy tế bào máu, suy thận cấp và tổn thương đa cơ quan

Khi muối đồng xâm nhập vào dòng máu, đặc tính oxy hóa mạnh của nó sẽ gây ra một chuỗi phản ứng hủy hoại tế bào máu trên diện rộng. Đồng sunfat gây ra tình trạng tan máu nội mạch đe dọa trực tiếp đến tính mạng người dùng [5, 6]. Tan máu nội mạch dẫn đến thiếu máu trầm trọng, vàng da và suy thận cấp ^[2].

Nghiên cứu lâm sàng năm 2023 báo cáo về một nữ bệnh nhân trẻ tuổi uống đồng sunfat dẫn tới ngộ độc cấp tính nặng ^[2]. Quá trình tiến triển lâm sàng của ngộ độc phèn xanh là một chất độc có khả năng gây tử vong cao, gây tổn thương ăn mòn niêm mạc, dẫn đến tan máu nội mạch, methemoglobinemia và suy thận cấp ^[2]. Trường hợp này may mắn được cứu sống nhờ việc chẩn đoán kịp thời, sử dụng thuốc gắp đồng (d-Penicillamine) kết hợp các biện pháp hồi sức nâng đỡ ^[2].

Ở các giai đoạn muộn của ngộ độc đồng sunfat, các biểu hiện độc tính toàn thân trở nên vô cùng trầm trọng, bao gồm tan máu nội mạch, suy thận thiểu niệu, co giật và sụp đổ tuần hoàn ^[4]. Tác dụng làm tan màng tế bào trực tiếp của đồng sunfat có thể dẫn tới những tổn thương đa cơ quan qua trung gian miễn dịch rất phức tạp ^[4]. Khi các tế bào hồng cầu bị vỡ hàng loạt, lượng huyết sắc tố tự do giải phóng ra sẽ gây tắc nghẽn và hoại tử các ống thận, đẩy bệnh nhân vào tình trạng suy thận vô niệu nhanh chóng.

Biến chứng miễn dịch hiếm gặp: Hội chứng thực bào tế bào máu

Không dừng lại ở việc gây độc cho thận và gan, đồng sunfat còn có thể kích hoạt những rối loạn miễn dịch đe dọa tính mạng mà trước đây y học ít ngờ tới. Một báo cáo lâm sàng xuất bản năm 2024 đã mô tả trường hợp đầu tiên về hội chứng thực bào tế bào máu lympho (HLH) liên quan đến ngộ độc đồng sunfat ^[4].

Bệnh nhân là một nam giới 45 tuổi, nhập viện sau khi vô tình uống phải đồng sunfat ^[4]. Kết quả đánh giá xét nghiệm ban đầu cho thấy tình trạng tăng bạch cầu, tan máu nội mạch, tổn thương gan cấp, tổn thương thận cấp, toan chuyển hóa nghiêm trọng và tăng kali máu ^[4]. Bệnh nhân lập tức được chuyển vào Khoa Hồi sức tích cực (ICU) và bắt đầu lọc máu chu kỳ ^[4].

Đến ngày thứ 9, bệnh nhân xuất hiện sốt cao kèm rét run, ban đầu nghi ngờ nhiễm trùng huyết liên quan đến đường truyền trung tâm và được dùng kháng sinh ^[4]. Tuy nhiên, đến ngày thứ 19, tình trạng sốt cao tái phát và xét nghiệm huyết học cho thấy giảm tế bào máu ở cả ba dòng ^[4]. Nồng độ ferritin tăng rất cao, và sinh thiết chọc hút tủy xương cho thấy hình ảnh tủy phản ứng với hội chứng thực bào tế bào máu lympho ^[4].

Sau khi được điều trị bằng liệu pháp corticosteroid, tình trạng triệu chứng và các chỉ số xét nghiệm của bệnh nhân mới bắt đầu hồi phục ^[4]. Ca bệnh này cho thấy độc tính của đồng sunfat có thể phá vỡ hệ thống kiểm soát miễn dịch thông qua tác động phân giải màng tế bào, gây tổn thương cơ quan trung gian miễn dịch cực kỳ nguy hiểm bên cạnh các biến chứng suy gan, suy thận thông thường ^[4].

Tác động hấp thu và sự vượt trội của các biện pháp cấp cứu hiện đại

Trong lịch sử điều trị ngộ độc, đồng sunfat từng được thử nghiệm để giảm sự hấp thu của các chất độc khác thông qua phản xạ nôn. Một nghiên cứu công bố năm 1976 trên 10 người tình nguyện khỏe mạnh đã ghi nhận rằng đồng sunfat khi cho uống ở liều gây nôn có làm giảm sự hấp thu qua đường ruột của axit acetylsalicylic hoặc lithium carbonate ở liều điều trị ^[5]. Mức độ giảm hấp thu này thậm chí còn nhiều hơn mức kỳ vọng dựa trên lượng axit salicylic thu hồi lại được trong chất nôn ^[5].

Mặc dù có khả năng làm giảm hấp thu một số hoạt chất nhất định trong đường tiêu hóa, cái giá phải trả về mặt độc tính là quá đắt [1, 2]. Bản thân việc giữ đồng sunfat lại trong lòng ruột nếu bệnh nhân không nôn được sẽ khiến lượng ion đồng ngấm vào máu với tốc độ chóng mặt, gây ngộ độc thứ phát nghiêm trọng hơn cả chất độc ban đầu ^[3].

Khoa học dược lý cũng từng ghi nhận các thử nghiệm trên động vật nhỏ vào năm 1988 cho thấy đồng sunfat dùng qua đường uống có tác dụng ức chế sự phát triển của khối u đặc cấy ghép và có đặc tính giải độc đối với thuốc hóa trị cisplatin ở liều từ 10 đến 120 mg/kg ^[6]. Đồng sunfat ở liều đơn 10 mg/kg dùng trước 24 giờ đã giúp làm giảm độc tính cấp, độc tính trên thận và máu của cisplatin mà không làm thay đổi hiệu quả chống u của cisplatin trên động vật ^[6].

Tuy nhiên, những dữ liệu thực nghiệm trên động vật hoàn toàn không thể làm cơ sở để biện minh cho việc dùng đảm phàn trực tiếp cho con người nhằm mục đích tống đờm hay chữa bệnh thông thường. Mức độ độc tính tế bào và nguy cơ suy đa tạng ở người đã được y văn khẳng định bằng những ca tử vong thực tế [1, 5, 6]. Hiện nay, y học cấp cứu đã có các phương pháp rửa dạ dày an toàn, than hoạt tính và các thuốc long đờm chuẩn hóa, loại bỏ hoàn toàn việc sử dụng hóa chất ăn mòn này.

Ai cần tuyệt đối tránh xa và khuyến cáo an toàn từ chuyên gia

Mọi đối tượng trong cộng đồng, từ trẻ nhỏ, người trưởng thành đến người cao tuổi, tuyệt đối không được sử dụng đảm phàn để uống với mục đích trục đờm, gây nôn giải độc hay tự chữa bệnh tại nhà. Đây là một chất độc có tính ăn mòn và đã bị chống chỉ định y khoa ^[3].

Đặc biệt, những nhóm đối tượng sau càng phải tránh xa:

• Người có tiền sử bệnh lý về dạ dày, đường ruột: Tác tính ăn mòn của đồng sunfat có thể gây thủng niêm mạc, xuất huyết ồ ạt ^[2].
• Người mắc bệnh thận hoặc suy giảm chức năng gan: Sự tích tụ ion đồng sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng suy thận cấp và hoại tử tế bào gan [1, 5].
• Trẻ em và người thể trạng yếu: Nguy cơ tan máu nội mạch, toan chuyển hóa và trụy mạch xảy ra nhanh và dữ dội hơn rất nhiều [5, 6].

Trong đời sống thường ngày, phèn xanh có thể vẫn được lưu hành trong nông nghiệp hoặc một số ngành kỹ thuật. Cần bảo quản hóa chất này trong các vật chứa có nhãn mác cảnh báo rõ ràng, để xa tầm tay trẻ em để tránh sự cố nuốt nhầm ^[4].

Nếu trong gia đình có người bị ứ tắc đờm dãi, khó thở do bệnh lý hô hấp, cần áp dụng các biện pháp vỗ rung lồng ngực, uống đủ nước ấm để làm loãng đờm tự nhiên hoặc đưa đến cơ sở y tế để được hút đờm bằng máy chuyên dụng. Khi nghi ngờ có tình trạng ngộ độc hoặc đã lỡ uống phải đồng sunfat, người nhà cần lập tức đưa bệnh nhân đến bệnh viện cấp cứu để được lọc máu hoặc dùng thuốc giải độc đặc hiệu như d-Penicillamine kịp thời, không tự ý can thiệp tại nhà [5, 6].

Kết luận

Tập tục dùng đảm phàn để trục đờm hay gây nôn là một phương pháp phản khoa học và chứa đựng rủi ro chết người. Bằng chứng từ y học hiện đại đã chỉ rõ tính chất ăn mòn, khả năng gây tan máu nội mạch, suy gan, suy thận cấp tính và hội chứng thực bào máu của hợp chất này [1, 5, 6].

Người dân cần tuyệt đối cảnh giác, loại bỏ hoàn toàn việc truyền miệng các bài thuốc chứa đồng sunfat đường uống. Sức khỏe và tính mạng cần được bảo vệ bằng các phương pháp điều trị khoa học, có căn cứ kiểm chứng rõ ràng từ cơ quan y tế có thẩm quyền.