Hiểu lầm tai hại từ mẹo dân gian truyền miệng

Nhiều người khi bị đau họng rát buốt hoặc nhức răng thường tìm kiếm các mẹo dân gian truyền miệng để nhanh chóng dứt cơn khó chịu. Trong số các phương pháp truyền tai, việc dùng đảm phàn (tên dân gian của phèn xanh, muối đồng sulfat) để ngậm trực tiếp hoặc chấm vào chỗ đau được không ít người truyền miệng như một cách "diệt khuẩn tức thì".

Tuy nhiên, đây là một quan niệm sai lầm và vô cùng nguy hiểm đối với sức khỏe. Đảm phàn thực chất là hợp chất đồng sulfat, có tính acid, tính ăn mòn hóa học cao và độc tính toàn thân rõ rệt. Việc đưa chất này vào khoang miệng không giúp trị bệnh mà trực tiếp gây tổn thương bỏng mô, loét niêm mạc miệng, thậm chí hoại tử thực quản và dạ dày nếu nuốt phải [1].

Tại các phòng cấp cứu, tai nạn do các hóa chất ăn mòn dạng acid hay kiềm vẫn là một vấn đề sức khỏe nghiêm trọng [2]. Trẻ em dưới 5 tuổi là đối tượng dễ gặp tai nạn nuốt phải chất ăn mòn nhất do khả năng nhận biết đồ vật nguy hại chưa hoàn thiện [3]. Khi người lớn tự ý dùng các chất có tính ăn mòn cao như đảm phàn để ngậm chữa bệnh, nguy cơ tự gây họa cho cơ thể là khó tránh khỏi [4].

Mọi người cần hiểu rõ bản chất của chất này để không tự biến các vết nhiệt miệng, viêm họng nhẹ thành các tổn thương bỏng hóa chất nặng nề, để lại di chứng sẹo co rút suốt đời [1, 5].

Bản chất của đảm phàn và cơ chế gây bỏng niêm mạc

Đảm phàn trong y học cổ truyền và đời sống là tinh thể đồng sulfat ngậm nước. Khi tiếp xúc với độ ẩm trong khoang miệng, muối đồng giải phóng tính acid mạnh. Các nghiên cứu tổng quan về chất ăn mòn chỉ ra rằng, khi tiếp xúc với niêm mạc, chất acid gây ra cơn đau rát dữ dội tại vùng hầu họng ngay lập tức [5].

Cơ chế gây thương tổn niêm mạc của các chất ăn mòn dạng acid đã được phân tích chi tiết. Chất acid có sức căng bề mặt thấp, khi đi qua niêm mạc có xu hướng trôi nhanh nhưng tàn phá lớp biểu mô bề mặt rất mạnh [5]. Ở cấp độ vi tuần hoàn trên mô hình động vật thí nghiệm, tiếp xúc với acid gây làm mỏng và phá hủy lớp biểu mô [2]. Nghiên cứu trên mạch máu thực quản chuột cho thấy tổn thương hóa chất cấp tính gây co thắt tiểu động mạch, ngưng trệ dòng máu và hình thành huyết khối, dẫn đến thiếu máu cục bộ mô hơn là phản ứng viêm thông thường [2].

Mức độ tổn thương do chất ăn mòn tiếp xúc với niêm mạc được phân loại tương tự như bỏng da theo 3 độ [5]:

  • Độ 1: Tổn thương giới hạn ở bề mặt niêm mạc, biểu hiện bằng phù nề, đỏ lan tỏa hoặc khu trú, chảy máu nhẹ nhưng không tạo sẹo [5].
  • Độ 2: Tổn thương ăn sâu vào lớp niêm mạc và dưới niêm mạc, nội soi thấy dịch tiết hoặc các bọng nước; quá trình lành vết thương sẽ tạo mô hạt, xơ hóa và hình thành sẹo co rút [5].
  • Độ 3: Hóa chất ăn mòn toàn bộ các lớp của thành ống tiêu hóa, đặc trưng bởi vết loét xuyên thấu sâu, đổi màu đen hoại tử hoặc thủng thành ruột [5].

Nếu ngậm phèn xanh, nồng độ muối đồng đậm đặc tác động trực tiếp lên niêm mạc miệng, lưỡi và họng, có thể kích hoạt các tổn thương từ độ 1 đến độ 3 tùy vào thời gian và lượng tiếp xúc [5].

Bằng chứng y khoa: Độc tính của đồng sulfat và chất ăn mòn

Y văn thế giới đã ghi nhận những trường hợp tổn thương nội tạng nghiêm trọng chỉ vì tiếp xúc với đồng sulfat. Một báo cáo y khoa năm 1986 đã mô tả trường hợp bệnh nhân bị ăn mòn và hoại tử toàn bộ thực quản cùng dạ dày sau khi nuốt phải dung dịch chứa đồng sulfat kết hợp dung môi [1]. Để cứu tính mạng người bệnh, các bác sĩ đã phải tiến hành phẫu thuật cắt bỏ toàn bộ thực quản và dạ dày ở giai đoạn đầu, sau đó 4 tháng phải phẫu thuật tái tạo đường tiêu hóa bằng một đoạn đại tràng [1].

Không chỉ gây hại qua đường tiêu hóa, đồng sulfat còn có khả năng hấp thu gây nhiễm độc toàn thân. Một báo cáo năm 2018 tại Hàn Quốc ghi nhận trường hợp nam công nhân 53 tuổi bị trượt chân khiến cẳng chân phải tiếp xúc với dung dịch đồng sulfat nóng [6]. Hóa chất ăn mòn gây bỏng nặng qua da cẳng chân và dẫn đến ngộ độc đồng sulfat cấp tính [6]. Hai ngày sau tai nạn, người bệnh xuất hiện tan máu nội mạch nghiêm trọng, tăng methemoglobin máu, tổn thương thận cấp, nhồi máu não không triệu chứng và xuất huyết tiêu hóa phân đen do nhiều vết loét nông ở dạ dày [6]. Nồng độ đồng trong huyết thanh của bệnh nhân tăng ở mức 153,6 µg/dL (chỉ số tham chiếu bình thường: 64,0 - 134 µg/dL) [6]. Bệnh nhân phải trải qua 13 lần lọc máu ngắt quãng cùng nhiều lần truyền khối hồng cầu mới có thể hồi phục hoàn toàn [6].

Bên cạnh tổn thương tại chỗ, nuốt phải các chất ăn mòn nói chung để lại những hậu quả lâm sàng rất nặng nề. Một nghiên cứu theo dõi 15 năm (công bố năm 2019) tại một trung tâm nhi khoa tuyến cuối trên 34 bệnh nhi bị tổn thương thực quản do nuốt chất ăn mòn cho thấy: 53% bệnh nhi (18 trẻ) bị tổn thương từ độ IIa đến IIIb [3]. Để điều trị biến chứng hẹp lòng thực quản, các bác sĩ phải thực hiện trung bình 15 lần nong thực quản cho mỗi bệnh nhi để đạt được khẩu kính ống tiêu hóa bình thường [3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận 24% trẻ bị chấn thương thanh quản và phải chuyển vào đơn vị chăm sóc tích cực [3].

Nghiên cứu so sánh về tác nhân ăn mòn năm 2014 cũng chỉ ra rằng, người nuốt phải chất acid mạnh có tần suất biến chứng thủng tạng hoặc tử vong cao, mức độ tổn thương niêm mạc nặng nề và tỷ lệ phải nhập vào phòng hồi sức tích cực (ICU) rất cao [5]. Do đó, lượng hóa chất tiếp xúc đóng vai trò sống còn trong việc tiên lượng mức độ tàn phá cơ thể [5].

Những di chứng nặng nề tại khoang miệng

Nhiều người lầm tưởng niêm mạc miệng dày dặn, có nước bọt nên ngậm chất ăn mòn một chút rồi nhổ ra sẽ không sao. Thực tế, chấn thương ăn mòn hóa chất tại khoang miệng có thể để lại những dị tật tàn phế khó phục hồi [1, 5].

Một báo cáo năm 2021 đã mô tả ca bệnh hiếm gặp ở bệnh nhân nữ 66 tuổi nuốt phải hóa chất ăn mòn kiềm, dẫn đến tình trạng dính toàn bộ phần lưỡi vào sàn miệng (ankyloglossia) và hình thành sỏi trong ống tuyến nước bọt dưới hàm do sẹo co rút [4]. Bệnh nhân phải trải qua đại phẫu tạo hình ngách tiền đình miệng, ghép da đùi mỏng, gắp sỏi và tái tạo ống tuyến nước bọt [4]. Y văn ghi nhận các di chứng điển hình của tổn thương ăn mòn tại khoang miệng bao gồm: hẹp miệng (microstomia), ngách tiền đình miệng bị nông, dính lưỡi vào sàn miệng, rối loạn phát âm, mất răng và biến dạng biểu cảm khuôn mặt [1, 5].

Một báo cáo khác năm 2006 cũng ghi nhận trường hợp tổn thương ăn mòn khoang miệng dẫn đến xơ sẹo hẹp ống tuyến dưới hàm hai bên, khiến tuyến nước bọt sưng to bất thường [7]. Bệnh nhân phải cắt bỏ mô sẹo ở sàn miệng, cắt tuyến nước bọt dưới hàm, giải phóng co rút rãnh lợi - má và tái tạo khuyết hổng bằng vạt da vi phẫu từ cẳng tay [7].

Những di chứng biến dạng khoang miệng do bỏng hóa chất đòi hỏi phẫu thuật tái tạo vô cùng phức tạp và ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng ăn nhai, phát âm của người bệnh trong thời gian dài [1, 5].

Hiểu lầm thường gặp về việc ngậm phèn xanh

Hiểu lầm lớn nhất là xem phèn xanh giống như các loại phèn chua thông thường dùng trong nấu nướng. Đảm phàn là muối đồng sulfat chứ không phải muối nhôm, có độc tính sinh học cao và tính ăn mòn mô sâu [2, 4]. Việc ngậm tinh thể đồng sulfat vào vị trí răng đau hay niêm mạc hầu họng đang viêm thực chất là hành vi "châm thêm dầu vào lửa", làm mỏng và hoại tử lớp biểu mô bảo vệ [2].

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng cảm giác tê rát buốt dữ dội khi ngậm phèn là dấu hiệu "thuốc đang phát huy tác dụng diệt khuẩn". Thực tế, chất acid khi tiếp xúc lập tức kích thích đau buốt dữ dội vùng hầu họng [5]. Cơn đau này không phải tác dụng chữa bệnh mà là phản ứng báo động mô tế bào đang bị acid ăn mòn, thiếu máu nuôi và tổn thương hoại tử [3, 8].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng chỉ ngậm rồi nhổ bọt ra ngoài thì không gây ngộ độc. Niêm mạc miệng có hệ thống mạch máu phong phú, vết thương hở do acid ăn mòn tạo điều kiện cho ion kim loại thẩm thấu [3, 8]. Nghiên cứu đã chứng minh chỉ tiếp xúc qua da bị bỏng, đồng sulfat vẫn hấp thu vào máu gây tan máu cấp và tổn thương đa cơ quan [6]. Nếu ngậm trong miệng hoặc vô tình nuốt dịch tiết, nguy cơ thủng tạng và ngộ độc hệ thống là hoàn toàn có thể xảy ra [2, 3].

Ai cần tuyệt đối tránh xa đảm phàn?

Tất cả mọi người đều không được tự ý dùng đảm phàn để ngậm hoặc bôi trong khoang miệng. Đặc biệt, các nhóm đối tượng sau càng phải tuyệt đối tránh xa:

  • Trẻ nhỏ: Đây là nhóm nguy cơ cao nhất đối với các tai nạn bỏng chất ăn mòn đường tiêu hóa [3]. Trẻ em chiếm tới 80% các ca chấn thương do nuốt chất ăn mòn trên toàn cầu, với đỉnh điểm thường gặp ở trẻ 2 tuổi [1, 7]. Hẹp thực quản và biến chứng đường thở ở trẻ em đòi hỏi quá trình can thiệp nong thực quản kéo dài nhiều lần [3].
  • Người đang có tổn thương khoang miệng: Bệnh nhân đang bị viêm họng, viêm loét áp-tơ, viêm nướu, sâu răng nếu tiếp xúc với muối đồng sẽ làm hóa chất ngấm sâu hơn, biến vết loét nông thành tổn thương bỏng sâu độ 2 hoặc độ 3 [5].
  • Người có bệnh lý nền về dạ dày, thận hoặc huyết học: Khi hấp thu vào cơ thể, đồng sulfat làm tăng nguy cơ tan máu, methemoglobin máu, loét dạ dày chảy máu và suy thận cấp phải chạy thận nhân tạo [6].

Hướng dẫn xử trí đúng cách khi bị viêm họng, đau răng

Khi xuất hiện triệu chứng đau họng hoặc nhức răng, người dân cần tuân thủ các biện pháp y khoa an toàn thay vì mạo hiểm với các mẹo dân gian nguy hại:

  • Vệ sinh hầu họng an toàn: Súc họng nhẹ nhàng bằng nước muối sinh lý nồng độ tiêu chuẩn 0,9% bán tại các hiệu thuốc. Dung dịch đẳng trương này giúp làm sạch dịch nhầy mà không gây kích ứng hay bỏng mô.
  • Không tự ý dùng hóa chất lạ: Tuyệt đối không dùng bất kỳ loại phèn xanh, tinh thể khoáng sản hay hóa chất không rõ nguồn gốc để ngậm, đắp vào nướu răng hay họng.
  • Thăm khám chuyên khoa sớm: Nếu đau răng, cần đến nha sĩ để tìm nguyên nhân chính xác như viêm tủy răng, sâu răng hoặc áp xe quanh chóp răng. Đau họng kéo dài sốt cao cần được bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng kiểm tra để kê đơn phù hợp.
  • Xử trí khi lỡ tiếp xúc với chất ăn mòn: Nếu vô tình ngậm hoặc nuốt phải chất ăn mòn như muối đồng, không được tự ý gây nôn vì dịch acid trào ngược sẽ làm tổn thương bỏng rách thêm lần nữa ở thực quản và hầu họng [5]. Cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được kiểm tra và can thiệp nội soi kịp thời [5].

Viêm họng và đau răng là các vấn đề răng miệng phổ biến nhưng cần được giải quyết bằng các phương pháp khoa học đã được kiểm chứng. Việc ngậm đảm phàn hay bất kỳ muối đồng ăn mòn nào không mang lại lợi ích điều trị mà tiềm ẩn nguy cơ tàn phá niêm mạc miệng, hoại tử thực quản và ngộ độc đe dọa tính mạng [2, 4]. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ sức khỏe một cách an toàn nhất.