Nhầm lẫn phổ biến từ hai vị thuốc họ mẫu đơn
Nhiều người tìm đến các bài thuốc y học cổ truyền thường nghe nhắc đến hai cái tên quen thuộc là đan bì và xích thược. Cùng có nguồn gốc từ chi thực vật Paeonia (mẫu đơn), hai dược liệu này rất dễ bị nhầm lẫn là có thể thay thế hoàn toàn cho nhau trong các đơn thuốc thanh nhiệt, hoạt huyết.
Thực tế, dù mang nhiều nét tương đồng về họ thực vật và một số hoạt chất sinh học, đan bì và xích thược lại được thu hái từ các bộ phận dùng khác nhau và sở hữu hàm lượng hoạt chất đặc trưng riêng biệt. Việc hiểu rõ bản chất cấu trúc và sự phân bổ hoạt chất giữa hai vị thuốc sẽ giúp người dùng tránh được những sai lệch đáng tiếc trong chăm sóc sức khỏe.
Bản chất bộ phận dùng: Vỏ rễ đối đầu rễ củ
Về nguồn gốc thực vật, đan bì (Moutan Cortex) chính là phần vỏ rễ đã phơi hoặc sấy khô của cây mẫu đơn bì (Paeonia suffruticosa) [1], [2]. Bộ phận thu hoạch quý giá nhất của cây này là lớp vỏ bao bọc bên ngoài rễ, nơi tích tụ các hợp chất phenol bay hơi và các glycoside đặc thù.
Trong khi đó, xích thược (Radix Paeoniae Rubra) lại là toàn bộ phần rễ khô của loài Paeonia lactiflora hoặc Paeonia veitchii [3], [2]. Cả hai vị thuốc đều được y học cổ truyền sử dụng từ lâu đời để xử lý các hội chứng huyết nhiệt và huyết ứ [3]. Tuy nhiên, sự khác biệt căn bản giữa vỏ rễ (đan bì) và rễ củ (xích thược) quyết định trực tiếp tới tỷ lệ các nhóm chất hóa học bên trong từng dược liệu [4].
Khác biệt cốt lõi: Tương quan paeonol và paeoniflorin
Các nghiên cứu hóa học hiện đại đã làm sáng tỏ cấu trúc thành phần của hai vị thuốc này. Dù cùng chứa các monoterpene glycoside (MPG) - nhóm hợp chất sinh học chủ chốt của chi Paeonia gồm 32 hợp chất như paeoniflorin, albiflorin, oxypaeoniflorin, 6'-O-galloylpaeoniflorin [5] - nhưng tỷ lệ phân bổ của chúng lại rất khác nhau.
Đan bì nổi bật với hàm lượng cao paeonol, một hợp chất phenolic tạo mùi thơm đặc trưng, cùng với các chất chống oxy hóa mạnh như 1,2,3,4,6-penta-O-galloyl-beta-D-glucose (PGG) và galloylpaeoniflorin [1]. Tinh thể hữu cơ gốc paeonol và các alkaloid liên quan tạo nên đặc trưng nhiễu xạ tia X riêng của đan bì [6]. Trong các phân tích tác dụng giảm tổn thương phổi cấp do độc tố lipopolysaccharide, nhóm nghiên cứu nhận thấy paeonol cùng acid gallic, paeoniflorin và galloylpaeoniflorin đóng vai trò là bốn thành phần chủ lực tạo nên hiệu quả của đan bì [7].
Ngược lại, xích thược lại tích lũy chủ yếu các glycoside nhóm monoterpene, tiêu biểu là paeoniflorin mà hàm lượng paeonol tự do thường rất thấp hoặc chiếm tỷ lệ khác hẳn [4]. Một nghiên cứu năm 2016 phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC-DAD) trên 13 lô đan bì, 14 lô xích thược và 10 lô bạch thược đã chứng minh sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tỷ lệ và khối lượng của các thành phần glycoside và acid phenolic chính giữa các vị thuốc này [4]. Sự phân tầng tỷ lệ hoạt chất này chính là căn cứ khoa học cho thấy vì sao công năng của vỏ rễ và thân rễ không thể đánh đồng hoàn toàn [4].
Bằng chứng khoa học về tác dụng dược lý
Mỗi loại dược liệu thể hiện thế mạnh sinh học riêng qua nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng:
Đối với đan bì: Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm năm 2000 cho thấy dịch chiết đan bì và hoạt chất paeonol có khả năng ngăn chặn hiện tượng đứt gãy DNA do quá trình oxy hóa gây ra bởi hợp chất phenylhydroquinone (PHQ) và tert-butylhydroquinone (TBHQ), đồng thời quét sạch các gốc tự do superoxide và hydroxyl [1]. Khả năng dọn dẹp gốc tự do này được bổ trợ đắc lực bởi galloylpaeoniflorin và PGG [1]. Ngoài ra, trong mô hình tổn thương phổi cấp do vi khuẩn trên động vật, đan bì thể hiện hoạt tính kháng viêm rõ nét thông qua việc giảm lượng protein rò rỉ và yếu tố hoại tử khối u [7].
Đối với xích thược: Thử nghiệm công bố năm 2016 trên chuột mắc khối u bàng quang cho thấy liệu pháp bơm dịch chiết xích thược vào bàng quang giúp giảm kích thước khối u mà không gây xáo trộn các chỉ số sinh hóa máu của chuột [3]. Ở cấp độ tế bào, xích thược ức chế sự sống của tế bào ung thư bàng quang với nồng độ ức chế một nửa (IC50) từ 1-3 mg/ml thông qua việc giữ tế bào ở pha G1, tăng quần thể sub-G, nhưng lại ít gây độc cho tế bào biểu mô bàng quang bình thường [3]. Thử nghiệm so sánh còn ghi nhận xích thược có triển vọng ngăn khối u bề mặt bàng quang tốt hơn đan bì trong mô hình này [3]. Về khả năng kháng viêm, một nghiên cứu chuyển hóa năm 2011 trên chuột bị phù chân do carrageenan cho thấy xích thược ức chế hiện tượng sưng phù kéo dài từ 0,5 đến 3 giờ, tác động trực tiếp vào các chỉ dấu chuyển hóa như prostaglandin F2alpha (PGF2alpha) và PGE3 [8].
Khi kết hợp hai vị thuốc: Một nghiên cứu năm 2017 trên chuột béo phì do ăn nhiều chất béo cho thấy việc cho uống phối hợp đan bì và xích thược liên tục trong 6 tuần đã giúp cải thiện tình trạng kháng insulin, tăng hấp thu glucose ở gan và cơ, đồng thời hạ biểu hiện gen SREBP [2]. Đáng chú ý, cặp dược liệu này còn điều hòa hệ vi sinh đường ruột của chuột béo phì phục hồi tương tự như nhóm chuột ăn uống bình thường [2].
Hiểu lầm thường gặp trong đời sống
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ là thảo mộc từ hoa mẫu đơn thì dùng phần nào cũng như nhau. Điều này dẫn đến thói quen tự ý lấy vỏ rễ đan bì thay thế cho rễ xích thược khi sắc uống. Như các dữ liệu phân tích hóa học đã chỉ ra, cấu trúc thành phần và hàm lượng các glycoside khác biệt rất lớn [4]. Việc thay đổi tùy tiện có thể làm suy giảm hiệu quả điều trị của bài thuốc.
Thêm vào đó, việc chế biến qua đun nấu cũng làm biến đổi tính chất lý hóa của dược liệu. Nghiên cứu nhiễu xạ tia X bột (PXRD) năm 2019 ghi nhận cả đan bì và xích thược đều chứa tinh thể calci oxalat ngậm một phân tử nước (COM), và các đỉnh nhiễu xạ của tinh thể này tăng lên rõ rệt sau khi trải qua quá trình đun sôi trong nước [6]. Điều này khẳng định quá trình sắc thuốc bằng nhiệt độ ảnh hưởng trực tiếp đến trạng thái vật lý của các hợp chất trong dược liệu [6].
Ngoài ra, không ít người tin rằng các hoạt chất tự nhiên từ chi mẫu đơn luôn phát huy tác dụng đa năng ở người. Cần lưu ý rằng phần lớn các đánh giá phân tử, kháng khối u hay kiểm soát chuyển hóa nêu trên mới dừng lại ở mô hình chuột hoặc tế bào trong phòng thí nghiệm [3], [2], [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Hiện tại, chưa có đầy đủ nghiên cứu lâm sàng trên phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ đối với hai dược liệu này; các dữ liệu hiện có chủ yếu được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột cống, chuột nhắt) và tế bào nuôi cấy [3], [2], [8]. Nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không được tự ý dùng các bài thuốc chứa đan bì hay xích thược khi chưa có chỉ định từ bác sĩ y học cổ truyền.
Người đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng các thuốc điều trị rối loạn đông máu cũng cần thận trọng do cả hai vị thuốc đều có hoạt tính tác động lên tuần hoàn huyết dịch [3]. Những bệnh nhân có bệnh nền về chuyển hóa hoặc đang dùng thuốc tây y cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng phối hợp, tránh các tương tác dược lý ngoài ý muốn [2].
Cách ứng dụng an toàn và hợp lý
Để phát huy tối đa lợi ích của hai dược liệu từ cây mẫu đơn mà không gây nguy hại cho cơ thể, người dùng cần lưu ý một số nguyên tắc:
- Đúng nguồn gốc: Cần mua dược liệu tại các cơ sở đông dược uy tín có chứng nhận chất lượng, phân biệt rõ vỏ rễ đan bì khô và rễ xích thược thái lát, tránh mua nhầm hàng trôi nổi kém hoạt chất [4].
- Tuân thủ liều lượng: Vì các nghiên cứu trên người còn hạn chế và không có liều lượng chung cố định cho mọi thể trạng, người dùng chỉ nên dùng lượng vừa phải theo đúng đơn kê của bác sĩ y học cổ truyền, không tự ý tăng liều.
- Sắc thuốc đúng quy chuẩn: Quá trình đun sôi làm thay đổi trạng thái các tinh thể và chiết xuất các hợp chất phân tử chứa vòng benzen cùng glycoside [6]. Do đó cần đun đủ thời gian theo hướng dẫn chế biến thang thuốc để hoạt chất tan đều vào dung dịch sắc [6].
- Phối hợp khoa học: Không tự ý kết hợp ngẫu hứng; việc dùng chung đan bì và xích thược cần theo đúng cấu trúc bài thuốc cổ phương đã được kiểm nghiệm, nhằm phát huy tác động điều hòa chuyển hóa và kháng viêm hiệp đồng [2].
Lời kết
Đan bì và xích thược dù là "anh em" cùng thuộc chi hoa mẫu đơn nhưng đại diện cho hai bộ phận dùng riêng biệt với tỷ lệ hoạt chất paeonol và paeoniflorin khác nhau. Hiểu đúng bản chất của vỏ rễ và rễ củ giúp người dùng khai thác trọn vẹn giá trị trị liệu của từng vị thuốc. Trước khi sử dụng cho bất kỳ mục đích hỗ trợ sức khỏe nào, việc thăm khám và nhận tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa luôn là bước đi an toàn và cần thiết nhất.
