Nhiều người mắc bệnh đái tháo đường thường có tâm lý tìm kiếm các loại cây cỏ dân gian để nấu nước uống hàng ngày với hy vọng ổn định đường huyết nhanh hơn. Trong số đó, lá sương sâm hay còn gọi là dây xanh (Tiliacora triandra) là loại thảo mộc rất quen thuộc trong đời sống, thường được chế biến thành thạch giải nhiệt hoặc bài thuốc kinh nghiệm dân gian. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp thảo dược này trong khi vẫn đang uống thuốc hạ đường huyết theo đơn có an toàn hay không lại là điều ít người lường trước.
Thực tế, người đang sử dụng thuốc điều trị đái tháo đường cần hết sức thận trọng khi dùng lá dây xanh thường xuyên hoặc dùng dạng chiết xuất đậm đặc. Hoạt tính hạ đường huyết tự nhiên của loại lá này có thể tạo ra tác động cộng gộp hoặc hiệp đồng với thuốc tây, từ đó làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức gây nguy hiểm cho người bệnh.
Nguy cơ tiềm ẩn khi thảo dược gặp thuốc điều trị
Bệnh đái tháo đường týp 2 đặc trưng bởi tình trạng tăng đường huyết, đề kháng insulin và sự sản xuất glucose quá mức tại gan [1]. Để kiểm soát bệnh, y học hiện đại sử dụng nhiều nhóm thuốc như metformin giúp giảm tạo đường ở gan, hoặc sulfonylurea giúp kích thích tế bào beta đảo tụy tiết thêm insulin [2]. Khi người bệnh tự ý uống thêm thảo dược có cùng tác dụng, hiện tượng tương tác giữa thảo dược và thuốc rất dễ xảy ra [3].
Tương tác dược lực học xuất hiện khi thảo dược gây ra tác động đối kháng, cộng gộp hoặc hiệp đồng với thuốc thông thường [2]. Nhiều loại thảo dược sở hữu hoạt tính chống oxy hóa và hạ đường huyết tự nhiên, khi kết hợp cùng thuốc điều trị có thể khiến hiệu quả hạ đường bị đẩy lên quá mức [2]. Điều này đẩy cơ thể vào trạng thái tụt đường huyết đột ngột, gây hoa mắt, chóng mặt, vã mồ hôi, thậm chí hôn mê nếu không xử trí kịp thời.
Cơ chế tác động của lá dây xanh lên đường huyết
Các nghiên cứu thực nghiệm đã làm sáng tỏ cơ chế sinh học mà lá dây xanh can thiệp vào quá trình chuyển hóa glucose trong cơ thể. Khi thử nghiệm trên dòng tế bào ung thư biểu mô tế bào gan (HepG2), cao chiết nước từ lá dây xanh (Tiliacora triandra) cùng hai thành phần chính của nó là epicatechin và quercetin đã cho thấy khả năng ức chế trực tiếp quá trình sản xuất glucose tại gan [1].
Cụ thể, chiết xuất lá dây xanh làm giảm hoạt động tạo đường ở gan thông qua việc ức chế biểu hiện gen phosphoenolpyruvate carboxykinase (PEPCK) và glucose-6-phosphatase (G6Pase) [1]. Đồng thời, chiết xuất này kích hoạt quá trình phosphoryl hóa protein kinase B và AMPK, gia tăng hoạt động của các gen chống oxy hóa như superoxide dismutase, glutathione peroxidase và catalase [1]. Cơ chế giảm tạo đường tại gan này có nét tương đồng trực tiếp với cơ chế tác động của thuốc metformin [1].
Dữ liệu từ các nghiên cứu thực nghiệm
Hiệu quả của lá dây xanh trên động vật thí nghiệm đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu khoa học cụ thể. Trong nghiên cứu công bố năm 2021, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm trên chuột mắc đái tháo đường týp 2 trong thời gian 12 tuần [1]. Chuột được chia nhóm để bổ sung chiết xuất nước lá dây xanh liều 1000 mg/kg thể trọng/ngày, hoặc metformin liều 30 mg/kg thể trọng/ngày, hoặc kết hợp cả hai [1].
Kết quả cho thấy chiết xuất lá dây xanh thể hiện tác động chống tăng đường huyết, giảm mỡ máu triglyceride, cải thiện tình trạng đề kháng insulin và tăng hoạt tính chống oxy hóa [1]. Sự rối loạn tân tạo glucose ở gan của chuột mắc bệnh đã được phục hồi sau cả liệu trình dùng đơn lẻ lẫn liệu trình kết hợp nhờ giảm các gen PEPCK và G6Pase [1]. Kết quả này tương đương giữa nhóm dùng thảo dược, nhóm dùng thuốc metformin và nhóm điều trị kết hợp [1].
Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2020 cũng đánh giá tác dụng của chiết xuất ethanol từ lá dây xanh trên chuột bị gây đái tháo đường bằng chế độ ăn nhiều chất béo kết hợp tiêm streptozotocin (35 mg/kg) [4]. Khi cho chuột uống chiết xuất với liều 100 mg/kg và 400 mg/kg mỗi ngày trong 30 ngày, lá dây xanh đã làm giảm đáng kể mức đường huyết, tăng tiết insulin và cải thiện cân nặng [4]. Đồng thời, chiết xuất này còn làm giảm tình trạng rối loạn mỡ máu và cải thiện chức năng gan, thận ở chuột bệnh [4].
Cảnh báo nguy cơ hiệp đồng hạ đường huyết
Mặc dù chiết xuất lá dây xanh cho thấy tiềm năng trong việc kiểm soát đường huyết, nhưng chính tác dụng sinh học mạnh mẽ này lại là con dao hai lưỡi khi phối hợp cùng thuốc tây [1]. Rất nhiều bệnh nhân đái tháo đường có thói quen dùng song song các loại thảo dược hạ đường huyết cùng với thuốc điều trị mà không báo cho bác sĩ [3].
Sự tương tác giữa thảo dược và thuốc tân dược có thể khuếch đại hoạt tính hạ đường ngoài tầm kiểm soát [3]. Tình trạng này đã được ghi nhận ở nhiều mô hình thực nghiệm khác nhau khi thảo dược dùng chung với thuốc hạ đường huyết như metformin hay glimepiride làm giảm mạnh đường huyết và insulin máu so với khi dùng đơn lẻ [3]. Sự hiệp đồng này nếu diễn ra không kiểm soát sẽ chuyển từ mục tiêu hỗ trợ điều trị sang nguy cơ gây tụt đường huyết cấp tính.
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay
Người bệnh cần nhìn nhận khách quan về mức độ tin cậy của các dữ liệu hiện có về lá dây xanh. Cho đến nay, các dữ liệu về tác dụng giảm tạo đường, kích thích tiết insulin và cải thiện chuyển hóa của lá dây xanh mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên tế bào gan và mô hình chuột đái tháo đường thực nghiệm [1], [4].
Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn nào được thực hiện trực tiếp trên người bệnh đái tháo đường để xác định mức liều an toàn cũng như kiểm chứng nguy cơ tương tác thuốc trên người. Chuột thí nghiệm được dùng dịch chiết đậm đặc với liều lượng tính toán chuẩn xác theo cân nặng (như 100 mg/kg, 400 mg/kg hay 1000 mg/kg) [1], [4], điều này hoàn toàn khác biệt với việc người bệnh tự vò lá sương sâm tươi hoặc nấu nước uống tùy hứng tại nhà.
Những hiểu lầm thường gặp của người bệnh
Một sai lầm rất phổ biến là suy nghĩ "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, dùng càng nhiều càng nhanh hạ đường huyết". Trên thực tế, các hoạt chất sinh học tự nhiên có tác động dược lý rất rõ rệt lên các enzym và thụ thể trong cơ thể, không khác gì các tiền chất dược phẩm [1], [2].
Sai lầm nguy hiểm hơn là việc tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa của bác sĩ để chuyển hẳn sang uống nước lá dây xanh, hoặc uống dồn dập thảo dược này sát giờ uống thuốc tây. Việc này làm xáo trộn hoàn toàn phác đồ kiểm soát đường huyết, khiến chỉ số đường huyết dao động thất thường, lúc tăng vọt mất kiểm soát, lúc lại tụt dốc nguy hiểm. Thảo dược tuyệt đối không thể thay thế cho thuốc điều trị chuẩn hóa.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Nhóm đối tượng cần thận trọng hàng đầu là những bệnh nhân đái tháo đường đang được điều trị bằng các thuốc hạ đường huyết như metformin, sulfonylurea hoặc tiêm insulin. Việc cơ thể tiếp nhận cùng lúc cả thuốc lẫn thảo dược có chung cơ chế ức chế sản xuất glucose sẽ khiến nguy cơ quá liều hiệp đồng tăng cao [1], [2].
Ngoài ra, những người có chức năng gan, thận suy giảm, người cao tuổi có thể trạng yếu, hoặc người có tiền sử thường xuyên bị hạ đường huyết lúc đói tuyệt đối không nên tự ý dùng các loại nước sắc thảo mộc cô đặc từ lá dây xanh. Phụ nữ mang thai và phụ nữ cho con bú mắc đái tháo đường thai kỳ cũng cần tránh sử dụng do chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào trên nhóm đối tượng này.
Áp dụng thực tế sao cho an toàn
Nếu chỉ sử dụng lá sương sâm như một món thạch tráng miệng dân dã với lượng vừa phải, thanh nhiệt thông thường và không thêm đường ngọt, món ăn này ít có khả năng gây ra các biến cố nguy hiểm. Tuy nhiên, người bệnh không nên chế biến thành các dạng nước sắc đậm đặc để uống thay nước lọc suốt ngày dài.
Nếu người bệnh đang điều trị đái tháo đường và muốn sử dụng các sản phẩm bổ trợ từ lá dây xanh, điều bắt buộc là phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Khi được sự đồng ý, người bệnh cần tự theo dõi sát sao chỉ số đường huyết mao mạch tại nhà bằng máy đo cá nhân, đặc biệt chú ý nhận biết các dấu hiệu sớm của hạ đường huyết như run tay, cồn cào, tim đập nhanh và chóng mặt để xử trí kịp thời.
Việc tận dụng các loại thảo dược bản địa như lá dây xanh trong hỗ trợ sức khỏe là hướng đi giàu tiềm năng [1], [4]. Tuy nhiên, nguyên tắc an toàn cao nhất trong điều trị đái tháo đường vẫn là tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ dùng thuốc của bác sĩ. Người bệnh cần giữ cái nhìn khoa học, không tự ý phối hợp bừa bãi giữa thảo mộc tự nhiên và tân dược để bảo vệ sức khỏe tim mạch và chuyển hóa một cách bền vững.
