Nhiều người mắc đái tháo đường type 2 thường băn khoăn liệu việc chuyển từ chế độ ăn thịt cá thông thường sang ăn chay có trứng và sữa (lacto-ovo vegetarian) có thực sự giúp ổn định chỉ số đường huyết tốt hơn hay không. Đây là thắc mắc rất phổ biến khi xu hướng dinh dưỡng thực vật ngày càng được quan tâm để cải thiện sức khỏe chuyển hóa.
Các dữ liệu nghiên cứu cho thấy chế độ ăn chay, bao gồm ăn chay trứng sữa, có liên quan rõ rệt đến việc giảm tỷ lệ mắc bệnh cũng như hỗ trợ cải thiện chuyển hóa glucose và độ nhạy insulin tốt hơn so với chế độ ăn mặn [1] [2] [3]. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế phụ thuộc lớn vào việc lựa chọn thực phẩm lành mạnh thay vì chỉ đơn thuần loại bỏ thịt động vật.
Hiểu đúng về chế độ ăn chay trứng sữa
Chế độ ăn chay trứng sữa là mô hình ăn uống loại trừ hoàn toàn các loại thịt động vật, gia cầm và hải sản, nhưng vẫn giữ lại trứng cùng các sản phẩm từ sữa [2]. Đây là dạng ăn chay phổ biến, dễ tiếp cận hơn so với chế độ thuần chay (loại bỏ hoàn toàn mọi chế phẩm từ động vật) [2].
Theo Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA), nhiều mô hình ăn uống khác nhau có thể được chấp nhận trong việc quản lý bệnh đái tháo đường [2]. Các chế độ ăn dựa trên thực vật bao gồm nhiều biến thể như bán ăn chay (semi-vegetarian), ăn chay có cá (pesco-vegetarian), ăn chay chỉ dùng sữa (lacto-vegetarian), ăn chay chỉ dùng trứng (ovo-vegetarian), ăn chay trứng sữa và thuần chay hoàn toàn [2].
Cơ chế tác động đến chuyển hóa và insulin
Chế độ ăn chay hỗ trợ giảm nguy cơ mắc đái tháo đường type 2 nhờ vào việc cải thiện chỉ số cân nặng, cung cấp hàm lượng chất xơ dồi dào, đồng thời loại bỏ protein động vật và sắt heme vốn có nhiều trong thịt [2]. Sắt heme trong thịt được xem là một yếu tố trung gian tiềm tàng dẫn đến đái tháo đường do tình trạng quá tải sắt gây ra [4].
Bên cạnh đó, việc áp dụng chế độ ăn dựa trên thực vật giúp cải thiện chỉ số kháng insulin và giảm nồng độ insulin lúc đói [3]. Sự thay đổi tích cực về các chỉ số phụ như giảm cân nặng, cải thiện mỡ máu và huyết áp cũng góp phần tối ưu hóa khả năng kiểm soát đường huyết tổng thể [2]. Chế độ ăn này cũng liên quan đến việc tiêu thụ tỷ lệ năng lượng từ carbohydrate cao hơn nhưng chất béo và protein thấp hơn, đồng thời nạp nhiều protein thực vật, chất xơ và magiê hơn [4].
Nghiên cứu dịch tễ về nguy cơ đái tháo đường
Một nghiên cứu quy mô lớn thuộc Nghiên cứu Sức khỏe Adventist-2 (AHS-2) tại Bắc Mỹ thực hiện từ năm 2002 đến 2006 trên 22.434 nam giới và 38.469 phụ nữ là thành viên nhà thờ [1]. Kết quả chỉ ra chỉ số khối cơ thể (BMI) trung bình tăng dần từ nhóm thuần chay (23,6 kg/m2), ăn chay trứng sữa (25,7 kg/m2), ăn chay có cá (26,3 kg/m2), bán ăn chay (27,3 kg/m2) đến nhóm ăn mặn (28,8 kg/m2) [1]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố lối sống và nhân khẩu học, nhóm ăn chay trứng sữa và thuần chay có mức độ bảo vệ mạnh nhất trước nguy cơ mắc bệnh [1]. Điểm hạn chế là đoàn hệ nghiên cứu chỉ gồm những người đi nhà thờ nên không mang tính đại diện hoàn toàn cho dân số chung [1].
Phân tích theo dõi dọc từ nghiên cứu AHS-2 công bố năm 2014 tiếp tục xác nhận chế độ ăn chay trứng sữa giúp giảm đáng kể tỷ lệ mới mắc đái tháo đường (OR: 0,618; khoảng tin cậy 95%: 0,503-0,760) sau khi điều chỉnh tuổi, BMI và lối sống [5]. Hiệu quả bảo vệ của ăn chay trứng sữa được ghi nhận ở cả người da đen (OR: 0,472; KTC 95%: 0,270-0,825) và người không phải da đen (OR: 0,684; KTC 95%: 0,542-0,862) [5].
Dữ liệu khảo sát cắt ngang tại Ấn Độ năm 2014 trên 156.317 người trưởng thành (20-49 tuổi) thuộc Khảo sát Sức khỏe Gia đình Quốc gia lần thứ 3 (2005-2006) cũng cho kết quả tương tự [6]. Tỷ lệ đái tháo đường ở nhóm ăn chay trứng sữa là 0,9% (KTC 95%: 0,6-1,3) [6]. Phân tích đa biến cho thấy ăn chay trứng sữa liên quan đến khả năng mắc đái tháo đường thấp hơn so với ăn mặn (OR: 0,70; KTC 95%: 0,51-0,96; p = 0,03) [6]. Hạn chế của nghiên cứu là thiết kế cắt ngang và tình trạng bệnh dựa trên tự báo cáo [6].
Tại Đài Loan, nghiên cứu năm 2014 so sánh người ăn chay (chủ yếu là ăn chay trứng sữa với lượng tiêu thụ trứng sữa thấp) và người ăn mặn cho thấy người ăn chay có BMI thấp hơn dù lượng năng lượng nạp vào tương đương hoặc cao hơn [4]. Ngoài ra, một nghiên cứu hồi cứu tại Bệnh viện Từ Tế Đài Bắc thực hiện từ năm 2005 đến năm 2016 trên 2.797 bệnh nhân đái tháo đường (HbA1c > 6,5% hoặc tiền sử bệnh trên 40 tuổi) ghi nhận tỷ lệ mắc bệnh thận mạn ở nhóm ăn chay trứng sữa thấp hơn nhóm ăn mặn (28,5% so với 36,6%) [7]. Nhóm ăn chay trứng sữa có nguy cơ mắc bệnh thận mạn thấp hơn nhóm ăn mặn (OR: 0,68; KTC 95%: 0,57-0,82) sau khi điều chỉnh tuổi và giới tính [7].
Bằng chứng từ thử nghiệm lâm sàng can thiệp
Các nghiên cứu can thiệp cho thấy chế độ ăn chay, đặc biệt là chế độ thuần chay, là công cụ hiệu quả trong việc kiểm soát đường huyết và giúp kiểm soát glucose huyết tương tốt hơn các chế độ ăn đối chứng, bao gồm cả các chế độ ăn truyền thống dành cho người đái tháo đường như đếm carbohydrate [2].
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2024 khảo sát các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) kéo dài từ 14 ngày trở lên trên người trưởng thành thừa cân/béo phì (BMI >= 25 kg/m2), tiền đái tháo đường hoặc đái tháo đường type 2 [3]. Tổng cộng 8 nghiên cứu RCT với 716 người tham gia được phân tích [3]. Kết quả cho thấy chế độ ăn dựa trên thực vật giúp cải thiện chỉ số đánh giá kháng insulin HOMA-IR (-0,97; KTC 95%: -1,67 đến -0,27; p = 0,007) và giảm insulin lúc đói (-4,13 microU/mL; KTC 95%: -7,22 đến -1,04; p = 0,009) ở người thừa cân/béo phì [3].
Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người đã mắc bệnh còn hạn chế: một nghiên cứu trên người tiền đái tháo đường so sánh giữa ăn thuần chay và ăn chay không ghi nhận sự khác biệt về HOMA-IR hay insulin lúc đói [3]. Tương tự, một nghiên cứu trên bệnh nhân đái tháo đường type 2 cho thấy không có sự khác biệt về lượng insulin phản ứng miễn dịch và tốc độ thanh thải glucose chuyển hóa khi so với chế độ ăn đái tháo đường thông thường [3]. Báo cáo nhấn mạnh vẫn cần thêm các thử nghiệm RCT dài hạn để khẳng định tác dụng cải thiện độ nhạy insulin lâu dài ở người đái tháo đường type 2 [3].
Hiểu lầm thường gặp khi ăn chay trứng sữa
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần cắt bỏ thịt và ăn chay là đường huyết sẽ tự động hạ ổn định. Trên thực tế, nếu chế độ ăn chay trứng sữa lạm dụng carbohydrate tinh chế, đồ ngọt, hoặc sử dụng quá nhiều chất béo bão hòa từ các sản phẩm bơ sữa nguyên kem thì vẫn có thể gây cản trở kiểm soát cân nặng và đường huyết.
Nghiên cứu trên 2.397 phụ nữ tiền mãn kinh và 1.154 phụ nữ sau mãn kinh cho thấy nhóm ăn chay có những biến động nhất định về mỡ máu: cả phụ nữ tiền mãn kinh ăn thuần chay và ăn chay trứng sữa đều có nồng độ HDL-C (cholesterol tốt) thấp hơn đáng kể so với người ăn mặn [8]. Phụ nữ tiền mãn kinh ăn thuần chay thậm chí còn có nồng độ triglyceride huyết thanh cao hơn và tỷ lệ mỡ máu TC/HDL-C, TG/HDL-C, LDL-C/HDL-C cao hơn nhóm ăn mặn [8]. Do đó, chế độ ăn chay không đồng nghĩa với việc mỡ máu hay chuyển hóa sẽ tự nhiên tối ưu nếu thành phần thực phẩm thiếu cân đối.
Ai nên thận trọng khi áp dụng?
Người mắc đái tháo đường type 2 đang sử dụng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin cần đặc biệt cẩn trọng khi chuyển sang ăn chay trứng sữa. Việc giảm năng lượng đột ngột và tăng chất xơ có thể làm hạ đường huyết nhanh chóng, đòi hỏi phải theo dõi chỉ số đường huyết mao mạch thường xuyên và điều chỉnh liều thuốc dưới sự hướng dẫn của bác sĩ điều trị.
Những người có tiền sử rối loạn mỡ máu hoặc bệnh lý tim mạch đi kèm cũng cần theo dõi chặt chẽ lượng chất béo nạp vào từ lòng đỏ trứng và sữa, do nghiên cứu cho thấy nguy cơ suy giảm nồng độ HDL-C ở người ăn chay [8]. Ngoài ra, bệnh nhân đái tháo đường có biến chứng thận cần tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để kiểm soát hàm lượng protein và vi chất đưa vào cơ thể một cách hợp lý [7].
Gợi ý áp dụng chế độ ăn vào thực tế
Để chế độ ăn chay trứng sữa phát huy hiệu quả hỗ trợ kiểm soát đường huyết, người bệnh nên ưu tiên các nguồn thực phẩm toàn phần giàu chất xơ, vitamin và khoáng chất như rau xanh, các loại đậu đỗ và ngũ cốc nguyên cám [2] [4].
Khi sử dụng trứng và sữa, nên dùng với lượng vừa phải, ưu tiên các sản phẩm sữa ít béo hoặc không đường để tránh nạp thừa năng lượng và chất béo bão hòa. Chế biến món ăn bằng phương pháp luộc, hấp, hạn chế chiên xào nhiều dầu mỡ và không sử dụng các chất tạo ngọt hấp thu nhanh. Người bệnh nên duy trì việc tái khám định kỳ và thảo luận với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để thiết kế thực đơn phù hợp với thể trạng cá nhân.
Chế độ ăn chay trứng sữa mang lại nhiều lợi ích cho việc giảm nguy cơ tiến triển bệnh và cải thiện độ nhạy insulin so với ăn mặn thông thường. Dẫu vậy, mô hình ăn uống này không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa mà đóng vai trò như một giải pháp dinh dưỡng hỗ trợ cần được cá nhân hóa một cách khoa học.
