Nhiều người mắc bệnh gút thường có tâm lý kiêng khem quá mức, loại bỏ hoàn toàn các sản phẩm từ sữa ra khỏi bữa ăn hằng ngày vì lo ngại đạm sẽ làm bùng phát cơn đau khớp. Sự e ngại này khiến người bệnh bỏ lỡ nguồn dinh dưỡng quý giá hỗ trợ đào thải axit uric tự nhiên.

Thực tế, người bị gút hoàn toàn có thể uống sữa, thậm chí sữa và các chế phẩm từ sữa ít béo hoặc tách béo còn đem lại nhiều lợi ích thiết thực cho việc kiểm soát nồng độ axit uric trong máu. Việc lựa chọn đúng loại sữa ít béo giúp cơ thể nhận được các dưỡng chất có lợi mà không gây thêm gánh nặng cho hệ tim mạch và chuyển hóa.

Cơ chế tác động của protein sữa đối với nồng độ axit uric

Axit uric là sản phẩm thoái hóa cuối cùng của purine trong cơ thể [1]. Mặc dù phần lớn axit uric sinh ra từ chuyển hóa purine nội sinh, việc dung nạp các thực phẩm giàu purine cũng đóng góp đáng kể vào tổng lượng axit uric lưu hành [1]. Khi nồng độ axit uric trong huyết tương tăng cao kéo dài, tinh thể urat sẽ lắng đọng tại khớp và mô mềm, dẫn đến các đợt viêm khớp gút cấp tính, hình thành hạt tophi hoặc gây sỏi thận [1].

Protein từ sữa đã được ghi nhận có khả năng làm giảm axit uric trong huyết tương mà không làm tăng tốc độ lọc cầu thận [2]. Sữa không béo và sữa chua ít béo mang lại nhiều giá trị sức khỏe, đồng thời các sản phẩm từ sữa có thể tạo ra tác dụng hạ axit uric máu có ý nghĩa lâm sàng rõ rệt [1].

Bên cạnh đó, việc sử dụng sữa thay thế cho các đồ uống có hại cũng tạo ra tác động kép. Chẳng hạn, chuyển hóa đường fructose từ đồ uống ngọt làm gia tăng sản xuất axit uric và nồng độ chất này trong huyết thanh thường tăng vọt khi tiêu thụ nhiều đường [3]. Khi thay thế đồ uống ngọt có ga bằng sữa giảm béo, nồng độ axit uric trong huyết thanh và huyết áp tâm thu đều giảm đi rõ rệt [3].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về sữa và axit uric?

Mối liên hệ giữa việc sử dụng các sản phẩm sữa và chỉ số axit uric huyết tương đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu can thiệp cụ thể trên người:

Nghiên cứu can thiệp dinh dưỡng năm 1995: Thử nghiệm thực hiện trên 158 nữ tu Công giáo sau mãn kinh tại Montreal được phân ngẫu nhiên vào hai nhóm ăn trong 4 tuần [2]. Nhóm can thiệp gồm 81 người tiêu thụ khoảng 30 gram đạm sữa mỗi ngày, trong khi nhóm đối chứng gồm 77 người áp dụng chế độ ăn hoàn toàn không có sữa [2]. Kết quả cho thấy nhóm tiêu thụ sữa giữ được mức axit uric huyết tương ổn định, trong khi nhóm kiêng sữa hoàn toàn bị tăng chỉ số axit uric thêm 7,8 mumol/l (p = 0,03) [2]. Ngoài ra, huyết áp tâm trương ở nhóm dùng sữa cũng giảm nhờ lượng canxi nạp vào (p = 0,02) [2]. Tuy vậy, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên nhóm phụ nữ sau mãn kinh sống trong môi trường dòng tu khép kín, chưa đánh giá trực tiếp trên nam giới hay bệnh nhân đang có cơn gút cấp [2].

Thử nghiệm thay thế đồ uống năm 2020: Một nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên trên nhóm thanh thiếu niên nam có thói quen uống nước ngọt có ga cho thấy, khi thay thế nước ngọt bằng sữa giảm béo với lượng 671 gram mỗi ngày, cả huyết áp tâm thu và nồng độ axit uric đều giảm rõ rệt [3]. Nghiên cứu này ghi nhận vai trò của việc cắt giảm đường fructose song song với việc dung nạp sữa giúp giảm tải gánh nặng axit uric [3]. Điểm giới hạn là đối tượng nghiên cứu là thanh thiếu niên nam uống nhiều nước ngọt, cần thêm dữ liệu dài hạn trên người trưởng thành mắc bệnh gút mạn tính [3].

Bên cạnh các thử nghiệm trực tiếp, một tổng quan y khoa năm 2005 nhấn mạnh rằng sữa không béo và sữa chua ít béo mang lại nhiều lợi ích sức khỏe và các sản phẩm từ sữa nói chung có thể sở hữu tác dụng chống tăng axit uric máu có ý nghĩa lâm sàng [1]. Đồng thời, các chế độ ăn giảm chất béo và thịt đỏ như DASH hoặc Địa Trung Hải cũng chứng minh khả năng hạ axit uric máu rất tốt ở những người có nồng độ axit uric nền cao hoặc nam giới trên 50 tuổi ít vận động [4].

Vì sao người bệnh gút nên ưu tiên sữa ít béo hoặc tách béo?

Axit béo bão hòa chiếm tới 95% thành phần lipid trong sữa nguyên kem, bao gồm các axit béo chuỗi ngắn, chuỗi trung bình và chuỗi dài [5]. Các axit béo chuỗi trung bình và chuỗi dài như lauric, myristic và palmitic làm tăng cholesterol lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL) trong huyết thanh và kích thích hình thành mảng xơ vữa [5]. Mảng xơ vữa phát triển dẫn đến rối loạn chức năng tế bào nội mô mạch máu, tăng sức cản ngoại biên và gây tăng huyết áp [5].

Chất béo trong sữa rất giàu axit béo bão hòa như axit palmitic nhưng lại nghèo axit linoleic [6]. Ngược lại, axit béo bão hòa từ thực vật và axit béo không bão hòa đa (PUFA) thường thấp hơn ở nhóm người có axit uric cao so với nhóm bình thường [4].

Tình trạng tăng axit uric máu mạn tính có mối liên hệ chặt chẽ với hội chứng kháng insulin, béo bụng, rối loạn mỡ máu và tăng huyết áp [1]. Nồng độ axit uric tăng cao làm suy giảm chức năng nội mô, giảm độ đàn hồi của mạch máu và làm tăng nguy cơ mắc bệnh tăng huyết áp từ 1,5 đến 2 lần [3].

Các nghiên cứu đoàn hệ lớn giai đoạn 2004-2009 cho thấy tiêu thụ sữa ít béo giúp giảm 54% tỷ lệ mắc mới tăng huyết áp trong nghiên cứu SUN, và xu hướng giảm nguy cơ tương tự cũng xuất hiện trong các nghiên cứu Women's Health Study, PREDIMED và CARDIA [5]. Một phân tích tổng hợp liều - đáp ứng từ các nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu cho thấy cứ mỗi 200 gram sữa tiêu thụ mỗi ngày giúp giảm 4% tỷ lệ mắc tăng huyết áp, trong khi sữa béo không đem lại mối liên quan này [3].

Một thử nghiệm can thiệp kéo dài 8 tuần trên 35 người thừa cân, béo phì (BMI > 27 kg/m2) tiêu thụ 500 ml sữa ít béo và 150 g sữa chua ít béo mỗi ngày ghi nhận huyết áp tâm thu giảm 2,9 mm Hg (p = 0,027) so với nhóm dùng đối chứng giàu carbohydrate [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng chỉ ra việc dùng sữa ít béo làm giảm nhẹ nồng độ HDL-cholesterol khoảng 0,04 mmol/l (p = 0,021) và không làm thay đổi các chỉ số mỡ máu khác như LDL hay triglyceride [7].

Dù vậy, một hội thảo chuyên gia dinh dưỡng quốc tế năm 2024 chỉ ra rằng các bằng chứng mới nhất từ các nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng vẫn chưa thấy sự khác biệt rõ rệt giữa sữa nguyên béo và sữa ít béo lên các yếu tố nguy cơ tim mạch chuyển hóa nói chung [8]. Tuy nhiên, đối với người có rối loạn axit uric đi kèm thừa cân hoặc nguy cơ chuyển hóa, việc giảm bớt chất béo bão hòa và năng lượng dư thừa vẫn là hướng tiếp cận an toàn hơn [5], [1], [4].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng sữa ở người bị gút

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng mọi loại thực phẩm giàu đạm đều làm tăng axit uric và khởi phát cơn gút. Sự thật là protein từ sữa có tính chất hạ axit uric máu chứ không làm tăng như protein từ thịt đỏ hay hải sản [2], [1].

Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng sữa hạt công nghiệp nhiều đường hoặc đồ uống ngọt đóng hộp với sữa tự nhiên. Tiêu thụ đường, đặc biệt là đường fructose trong nước ngọt, trực tiếp kích thích sản sinh axit uric trong cơ thể [3]. Sữa thật sự phát huy lợi ích khi là loại không đường, ít béo hoặc tách béo thay vì các loại sữa đặc có đường hay đồ uống ngọt hương sữa [3].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng uống sữa béo hoàn toàn vô hại với người bị gút. Mặc dù sữa béo không nhất thiết làm tăng purine, nhưng lượng lớn chất béo bão hòa chuỗi dài trong chất béo sữa có thể tác động tiêu cực đến chức năng nội mô và xơ vữa mạch máu [5], điều rất nguy hiểm cho người bệnh gút vốn đã có nguy cơ tim mạch cao [2], [1], [3].

Ai nên thận trọng khi lựa chọn và sử dụng sữa?

Người bị bệnh thận mạn tính (CKD): Rối loạn axit uric máu thường đi đôi với tình trạng suy giảm mức lọc cầu thận eGFR [4]. Do đó, bệnh nhân gút có tổn thương thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để cân đối tổng lượng đạm từ sữa và khẩu phần hằng ngày, tránh gây quá tải cho thận.

Người có hội chứng kháng insulin và béo phì: Nhóm đối tượng này cần đặc biệt kiểm soát khẩu phần và năng lượng [1]. Bổ sung sữa ít béo cần được tính toán trong tổng thể chế độ ăn giảm cân có kiểm soát nhằm đạt mục tiêu hạ axit uric [1].

Người đang mắc các rối loạn mỡ máu hoặc xơ vữa động mạch: Axit béo bão hòa chuỗi dài trong sữa nguyên béo có thể làm tăng LDL-cholesterol [5], vì vậy những người này bắt buộc phải chọn sản phẩm sữa tách béo hoặc hàm lượng béo rất thấp để bảo vệ lòng mạch [5].

Hướng dẫn áp dụng thực tế cho người bệnh gút

Để việc uống sữa mang lại hiệu quả tốt nhất cho sức khỏe khớp và hệ tim mạch, người bệnh có thể áp dụng các bước thực hành sau:

Lựa chọn sản phẩm: Ưu tiên chọn sữa tươi tách béo (skim milk), sữa ít béo (low-fat milk) hoặc sữa chua ít béo không đường [1], [7]. Tuyệt đối tránh xa các sản phẩm sữa pha thêm nhiều đường ngọt nhân tạo hoặc si-rô ngô giàu fructose [3].

Liều lượng và thời điểm: Nghiên cứu trên người trưởng thành ghi nhận việc bổ sung khoảng 500 ml sữa ít béo kết hợp 150 g sữa chua ít béo mỗi ngày mang lại hiệu quả hạ huyết áp tâm thu sau 8 tuần [7]. Một nghiên cứu khác cho thấy việc bổ sung khoảng 30 gram đạm sữa mỗi ngày trong 4 tuần giúp ổn định axit uric máu [2]. Người bệnh có thể chia lượng sữa này uống vào bữa phụ buổi sáng hoặc bữa xế chiều để duy trì dinh dưỡng ổn định.

Kết hợp chế độ ăn: Uống sữa nên đi kèm với chế độ ăn kiểm soát cân nặng, hạn chế rượu bia, giảm tiêu thụ thịt và hải sản vừa phải [1]. Tăng cường các nguồn chất béo chưa bão hòa từ thực vật, ăn nhiều đạm thực vật và hoa quả như quả anh đào (cherry) cũng là giải pháp hỗ trợ hạ axit uric máu tự nhiên [1], [4].

Lời khuyên cho người bệnh

Sữa ít béo và sữa tách béo không phải là nguyên nhân gây bùng phát cơn gút mà ngược lại, còn là nguồn dinh dưỡng an toàn giúp hỗ trợ kiểm soát axit uric và ổn định huyết áp [2], [1], [3]. Việc loại bỏ hoàn toàn sữa ra khỏi thực đơn do kiêng khem mù quáng là điều không cần thiết.

Tuy nhiên, sữa chỉ là một phần của chế độ dinh dưỡng hỗ trợ chứ không thể thay thế phác đồ hạ axit uric hoặc thuốc điều trị của bác sĩ [1]. Người bệnh cần duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, tập thể dục đều đặn và tham vấn ý kiến chuyên gia y tế trước khi thực hiện những thay đổi lớn trong chế độ ăn uống hằng ngày.