Đang uống thuốc huyết áp: Vì sao cần cẩn trọng khi dùng hạt chia hằng ngày?

Nhiều người có thói quen thêm hạt chia vào khẩu phần ăn sáng hoặc sinh tố mỗi ngày vì tin đây là siêu thực phẩm toàn diện. Đối với bệnh nhân tim mạch, loại hạt này thường được truyền tai như liệu pháp hỗ trợ huyết áp tự nhiên. Tuy nhiên, nếu bạn đang dùng thuốc hạ áp theo đơn, việc sử dụng hạt chia đều đặn mỗi ngày có thể mang lại những ảnh hưởng bất ngờ.

Thực tế, hạt chia chứa các hoạt chất sinh học có tác dụng hạ huyết áp tự nhiên ở mức độ nhẹ đến vừa. Khi kết hợp cùng thuốc điều trị, hiện tượng cộng gộp tác dụng có thể xảy ra, khiến huyết áp tụt xuống mức quá thấp dẫn đến hoa mắt, chóng mặt. Hiểu rõ bản chất khoa học của thực phẩm này là điều cần thiết để bảo vệ sức khỏe tim mạch an toàn.

Tác dụng hạ áp từ cơ chế ức chế men chuyển

Khả năng hỗ trợ hạ huyết áp của hạt chia bắt nguồn từ cấu trúc protein độc đáo của nó. Các nhà nghiên cứu phát hiện các sản phẩm thủy phân protein từ hạt chia có hoạt tính ức chế men chuyển angiotensin (ACE) ^[1]. Men chuyển angiotensin là enzyme chủ chốt trong cơ thể làm co mạch máu, góp phần làm tăng chỉ số huyết áp.

Khi các phân đoạn protein của hạt chia được tiêu hóa, chúng tương tác trực tiếp với vị trí xúc tác của men chuyển angiotensin để cản trở hoạt động của nó ^[2]. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy peptide thủy phân từ hạt chia bằng enzyme pepsin có khả năng ức chế men này với giá trị IC50 đạt 0,128 mg/mL, trong đó chuỗi peptide LIVSPLAGRL thể hiện lực liên kết dự đoán mạnh ^[2]. Cơ chế này tương tự như cách thức hoạt động của một số nhóm thuốc huyết áp thông dụng hiện nay.

Ngoài ra, các thử nghiệm chỉ ra rằng hoạt tính ức chế enzyme chuyển phụ thuộc lớn vào thời gian thủy phân ^[3]. Trong các phân đoạn protein được phân tích như albumin, globulin, prolamin và glutelin, khả năng ức chế men chuyển mạnh nhất ghi nhận ở globulin và albumin ^[3]. Tác động này giúp thành mạch thư giãn, gián tiếp đưa áp lực lòng mạch xuống thấp hơn.

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về hạt chia?

Nhiều can thiệp trên người đã ghi nhận tác động hạ huyết áp thực tế của hạt chia qua các chỉ số đo đạc cụ thể. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2024 trên 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với 372 người tham gia cho thấy hạt chia giúp giảm huyết áp tâm trương trung bình 7,49 mmHg và giảm huyết áp tâm thu 5,61 mmHg ^[4]. Đồng thời, vòng eo của người tham gia cũng giảm trung bình 1,46 cm, dù chỉ số khối cơ thể (BMI) và cân nặng chưa đổi khác biệt ^[4].

Tại Bệnh viện St. Michael (Canada), thử nghiệm trên bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 dùng liều 15 g hạt chia cho mỗi 1000 kcal khẩu phần hàng ngày trong 12 tuần ghi nhận mức giảm huyết áp tâm thu trung bình 6,3 mmHg ^[1]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận protein phản ứng C độ nhạy cao (hs-CRP) giảm 40% và yếu tố von Willebrand tham gia đông máu giảm 21% ^[1]. Tuy nhiên, các chỉ số đường huyết hay mỡ máu trong nhóm này không biến đổi đáng kể ^[1].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2021 tiến hành trên 42 người trưởng thành mắc đái tháo đường tuýp 2 trong 12 tuần ^[5]. Nhóm can thiệp tiêu thụ 40 g hạt chia mỗi ngày trong khi vẫn duy trì chế độ ăn, tập luyện và thuốc điều trị thường quy ^[5]. Kết quả cho thấy nhóm dùng hạt chia giảm huyết áp tâm thu đáng kể so với nhóm đối chứng không bổ sung ^[5].

Tác dụng trên huyết áp tâm trương cũng được khẳng định trong nghiên cứu năm 2024 trên các bệnh nhân tăng triglyceride máu ^[6]. Can thiệp bằng chế độ ăn giảm calo kết hợp 30 g hạt chia mỗi ngày trong 8 tuần giúp giảm huyết áp tâm trương trung bình 8,4 mmHg, cao hơn so với can thiệp bằng dầu cá ^[6]. Bên cạnh đó, một thử nghiệm trên 12 tình nguyện viên khỏe mạnh dùng 50 g hạt chia mỗi ngày trong một tháng ghi nhận huyết áp tâm trương giảm từ 66,1 xuống 61,5 mmHg ^[3].

Bằng chứng từ dầu hạt chia và thử nghiệm tiền lâm sàng

Không chỉ dạng hạt nguyên bản, dầu ép lạnh từ hạt chia cũng được xem xét về khả năng tác động lên áp lực mạch máu. Một nghiên cứu năm 2023 trên 32 con thỏ đực chia thành 4 nhóm theo dõi trong 6 tuần can thiệp chế độ ăn bổ sung 10% dầu chia ^[7]. Kết quả cho thấy can thiệp dầu chia giúp kiểm soát tình trạng tăng huyết áp động mạch trung bình do chế độ ăn nhiều cholesterol gây ra, đồng thời cải thiện hình thái hồng cầu và giảm tỷ lệ omega-6/omega-3 ^[7].

Ở một nghiên cứu khác trên động vật năm 2017, chuột con phơi nhiễm chế độ ăn nhiều đường sucrose từ trong bụng mẹ đến tuổi trưởng thành được cho ăn hạt chia thay thế dầu ngô sau cai sữa ^[8]. Đến ngày thứ 150, chế độ ăn bổ sung hạt chia đã ngăn ngừa sự tiến triển của tình trạng tăng huyết áp, gan nhiễm mỡ và rối loạn mỡ máu ^[8]. Tuy vậy, các kết quả từ dầu ép hay trên động vật chỉ mang tính tiền đề và không thể suy diễn nguyên vẹn sang người đang uống thuốc.

Lợi ích tim mạch đi kèm giới hạn nghiên cứu

Hạt chia là nguồn cung cấp dồi dào chất xơ, khoáng chất và axit béo omega-3 thực vật. Can thiệp kéo dài 7 tuần trên phụ nữ sau mãn kinh dùng 25 g hạt chia xay mỗi ngày giúp nồng độ axit alpha-linolenic trong máu tăng 138% và axit eicosapentaenoic tăng 30% ^[3]. Chế độ ăn giàu chất xơ từ loại hạt này cũng được ghi nhận giúp làm giảm mức đường huyết sau ăn tùy theo liều dùng ^[1].

Dù vậy, bằng chứng khoa học về hạt chia vẫn tồn tại những kết quả trái chiều. Nghiên cứu của Nieman và cộng sự trên phụ nữ và nam giới béo phì tiêu thụ 50 g hạt chia mỗi ngày suốt 12 tuần lại không ghi nhận bất kỳ thay đổi nào lên huyết áp động mạch hay mỡ máu ^[3]. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng hiện có đều có quy mô mẫu khá nhỏ, thời gian can thiệp ngắn dưới 3 tháng và chưa đánh giá sâu tương tác dược động học khi dùng chung với từng nhóm thuốc hạ áp riêng biệt ^[4].

Hiểu lầm thường gặp về hạt chia và bệnh huyết áp

Sai lầm phổ biến nhất là coi hạt chia như một loại "thuốc tự nhiên" có thể thay thế hoàn toàn đơn thuốc bác sĩ kê. Người bệnh tự ý bỏ thuốc và chỉ uống nước hạt chia mỗi ngày có nguy cơ đối mặt với những cơn tăng huyết áp kịch phát đe dọa tính mạng. Hạt chia bản chất là thực phẩm bổ trợ dinh dưỡng, tác dụng hạ áp nhẹ và không đủ để đảo ngược bệnh lý tim mạch mạn tính.

Một hiểu lầm khác là càng ăn nhiều hạt chia thì mạch máu càng sạch và huyết áp càng ổn định. Các phản ứng sinh học trong cơ thể luôn có ngưỡng tiếp nhận nhất định. Lạm dụng quá nhiều hạt chia không làm tăng gấp đôi lợi ích mà còn có thể gây rối loạn tiêu hóa do lượng chất xơ dồi dào, thậm chí làm tăng nguy cơ hạ huyết áp tư thế ở người nhạy cảm.

Nguy cơ tụt huyết áp và nhóm cần thận trọng

Mối nguy lớn nhất khi dùng hạt chia hằng ngày xuất hiện ở người đang dùng thuốc hạ áp theo toa, chẳng hạn như thuốc ức chế men chuyển hay chẹn thụ thể. Tác dụng ức chế men chuyển tự nhiên và khả năng làm giảm chỉ số huyết áp của hạt chia khi kết hợp với thuốc điều trị có thể tạo ra tác động cộng gộp [1, 7]. Huyết áp có thể giảm sâu hơn dự kiến, gây ra các triệu chứng hạ huyết áp quá mức như hoa mắt, mệt lả, chóng mặt khi đứng dậy đột ngột hoặc ngất xỉu.

Những bệnh nhân có tiền sử huyết áp dao động thất thường, người cao tuổi hoặc người đang dùng đồng thời nhiều loại thuốc tim mạch cần hết sức cảnh giác. Phụ nữ mang thai, người có rối loạn đông máu cũng cần lưu ý vì nghiên cứu cho thấy hạt chia làm giảm 21% yếu tố von Willebrand tham gia vào quá trình đông máu ^[1]. Nhóm đối tượng này không nên tự ý bổ sung lượng lớn hạt chia hằng ngày nếu chưa có sự đồng ý của bác sĩ điều trị.

Áp dụng thực tế an toàn cho người dùng thuốc huyết áp

Nếu bạn đang điều trị huyết áp cao nhưng vẫn muốn thêm hạt chia vào khẩu phần, việc kiểm soát cách dùng và theo dõi cơ thể là nguyên tắc sống còn. Các nghiên cứu lâm sàng thường can thiệp ở các mức liều từ 15 g đến 40 g mỗi ngày [1, 6]. Tuy nhiên, với người đang uống thuốc, việc bắt đầu chỉ nên dừng ở lượng vừa phải và chia nhỏ trong tuần thay vì dùng dồn dập.

Trước khi ăn, cần ngâm hạt chia nở hoàn toàn trong nước lọc, sữa chua hoặc nước trái cây ấm để giải phóng dưỡng chất và tránh nguy cơ tắc nghẽn thực quản. Thời điểm sử dụng hạt chia nên cách xa thời điểm uống thuốc huyết áp ít nhất 2 đến 3 giờ nhằm hạn chế các tương tác hấp thu có thể xảy ra. Quan trọng nhất, người bệnh cần tự đo huyết áp tại nhà đều đặn vào các thời điểm cố định để phát hiện sớm dấu hiệu huyết áp tụt thấp bất thường.

Hạt chia là một nguồn dinh dưỡng quý giá hỗ trợ sức khỏe chuyển hóa và tim mạch nếu dùng đúng cách. Tuy nhiên, ranh giới giữa lợi ích hỗ trợ và nguy cơ tụt huyết áp quá mức khá mong manh khi dùng chung với thuốc điều trị. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tim mạch trước khi tạo dựng thói quen dùng hạt chia mỗi ngày để xây dựng lộ trình an toàn nhất.