Đắp lá chân rết trị mụn nhọt, vết cắn: Lợi ích và rủi ro viêm da

Thói quen đắp lá chữa mụn nhọt và vết cắn

Trong dân gian, nhiều người vẫn giữ thói quen hái các loại lá cây quanh nhà để giã nát rồi đắp lên vùng da bị tổn thương. Khi xuất hiện các nốt mụn nhọt sưng đỏ, vết côn trùng đốt hay vết cắn xây xát, lá cây chân rết thường được truyền miệng như một giải pháp làm mát, hút mủ và giảm đau nhanh chóng.

Tuy nhiên, thói quen tự ý đắp thảo dược tươi lên bề mặt da hở tiềm ẩn rất nhiều nguy hiểm mà người dùng không lường trước. Việc đưa một chất chưa qua tinh chế lên nền da đang viêm có thể biến một tổn thương nhẹ thành tình trạng kích ứng nặng hoặc nhiễm trùng lan rộng.

Đắp lá chân rết có thực sự an toàn?

Câu trả lời ngắn gọn: Các bằng chứng khoa học hiện nay chưa chứng minh được tính an toàn và hiệu quả điều trị của việc đắp trực tiếp lá chân rết tươi lên mụn nhọt hoặc vết cắn trên người.

Mặc dù một số nghiên cứu chiết xuất trong phòng thí nghiệm ghi nhận hoạt tính kháng viêm nhất định, nhưng việc đắp lá sống chưa qua xử lý lên vết thương hở lại tiềm ẩn nguy cơ cao gây viêm da tiếp xúc kích ứng, phản ứng dị ứng và bội nhiễm vi khuẩn. Do đó, các chuyên gia y tế không khuyến khích áp dụng phương pháp truyền miệng này tại nhà.

Cơ chế tác động và những phản ứng tiềm ẩn trên da

Cây chân rết (tên khoa học thường gặp trong các nghiên cứu là Pothos scandens) từ lâu đã được y học dân gian sử dụng với mục đích làm giảm sưng nề, làm dịu vết thương, vết phồng rộp hay bong gân ^[1]. Về mặt sinh học thực nghiệm, dịch chiết của cây có chứa các hợp chất tác động lên chuỗi phản ứng viêm của tế bào ^[1].

Dù vậy, khi đắp trực tiếp lá tươi, da tiếp xúc đồng thời với rất nhiều thành phần tạp chất, mủ cây và vi sinh vật bề mặt. Hàng rào bảo vệ da tại các vị trí mụn nhọt hay vết cắn vốn dĩ đã bị tổn thương nghiêm trọng. Khi gặp phải các chất lạ, da rất dễ xảy ra phản ứng viêm da tiếp xúc.

Tình trạng viêm da tiếp xúc thường được chia làm hai nhóm chính: viêm da tiếp xúc kích ứng và viêm da tiếp xúc dị ứng [2, 5]. Theo y văn tổng quan về chăm sóc vết thương, viêm da tiếp xúc kích ứng chiếm khoảng 80% trường hợp, trong khi viêm da tiếp xúc dị ứng chiếm khoảng 20% ^[2]. Khi hàng rào da suy giảm, nguy cơ mẫn cảm hóa với các dị nguyên tiếp xúc tăng cao rõ rệt ^[2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về cây chân rết?

Cho đến nay, các nghiên cứu tập trung vào cây chân rết (Pothos scandens) chủ yếu dừng lại ở mức độ tế bào trong phòng thí nghiệm chứ chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người sống.

Cụ thể, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2017 đã đánh giá tiềm năng kháng viêm của chiết xuất ethanol từ cây chân rết (Pothos scandens ethanol extract - PSE) trên dòng tế bào đại thực bào chuột RAW 264.7 bị kích thích bởi lipopolysaccharide ^[1]. Kết quả phân tích cho thấy chiết xuất PSE làm giảm biểu hiện mRNA của inducible nitric oxide synthase (iNOS) và cyclooxygenase-2 (COX-2) ^[1].

Kéo theo đó, sự sản sinh chất trung gian gây viêm nitric oxide (NO) và prostaglandin E2 (PGE2) cũng suy giảm ^[1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận chiết xuất từ cây này ức chế sự tiết các cytokine tiền viêm bao gồm interleukin-6 (IL-6) và interleukin-1beta (IL-1beta) ^[1]. Trên phương diện cơ chế phân tử thông qua kỹ thuật immunoblotting, chiết xuất thực vật ức chế quá trình phosphoryl hóa protein ERK và STAT3, dù không làm thay đổi sự phosphoryl hóa của IkappaBalpha, JNK và p38 MAPK ^[1].

Mặc dù nhóm tác giả kết luận dịch chiết có hoạt tính kháng viêm và có thể hữu ích cho việc phát triển các tác nhân chống viêm sau này, nghiên cứu này có giới hạn rất lớn: đây chỉ là thử nghiệm in vitro (trong ống nghiệm) trên tế bào đại thực bào của chuột ^[1]. Kết quả trên đĩa nuôi cấy không đồng nghĩa với việc đắp lá cây thô mộc lên cơ thể người sẽ mang lại kết quả chữa lành tương tự.

Rủi ro viêm da tiếp xúc và cản trở lành thương

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại. Trên thực tế, các chiết xuất từ thực vật nói chung và việc bôi đắp tại chỗ nói riêng đều có thể kích hoạt các phản ứng viêm da dị ứng nặng nề [5, 7]. Ví dụ, một báo cáo công bố năm 1980 về các loài thực vật có đặc tính tương tự đã ghi nhận 4 bệnh nhân bị viêm da tiếp xúc dị ứng được xác định qua thử nghiệm áp da (patch test) với lá, thân và dịch chiết ether của các loài cây thuộc họ thực vật này, biểu hiện viêm da tập trung ở tay, cánh tay và mặt ^[3].

Khi xảy ra viêm da tiếp xúc dị ứng hoặc kích ứng tại vùng da đang bị thương, quá trình biểu mô hóa tự nhiên sẽ bị đình trệ [2, 3]. Tình trạng viêm da dị ứng góp phần làm chậm lành vết thương rõ rệt [2, 3]. Thậm chí, một báo cáo lâm sàng năm 2018 mô tả trường hợp viêm da tiếp xúc dị ứng làm vết thương mãn tính liên tục xấu đi dù được điều trị tối ưu; điều đáng nói là tổn thương có thể không biểu hiện triệu chứng viêm đỏ cổ điển ở vùng da xung quanh mà vẫn âm thầm cản trở quá trình phục hồi ^[4].

Khi người bệnh tự ý giã lá chân rết đắp lên vết mụn hoặc vết cắn, lớp lá ẩm ướt chưa qua tiệt trùng tạo môi trường lý tưởng cho vi khuẩn kỵ khí và tụ cầu phát triển. Tạp khuẩn xâm nhập qua vết rách da dẫn tới nhiễm trùng thứ phát, biến một ổ mụn mủ đơn thuần thành áp xe sâu, viêm mô tế bào hoặc loét hoại tử khó hồi phục.

Những hiểu lầm thường gặp khi xử lý vết thương ngoài da

Một hiểu lầm rất phổ biến là vết thương nào cũng cần bôi thuốc mỡ kháng sinh liều cao hoặc đắp thảo dược thật dày thì mới nhanh khỏi. Thực tế lâm sàng da liễu hiện đại lại chỉ ra điều ngược lại.

Việc lạm dụng các loại thuốc mỡ kháng sinh bôi ngoài da không những làm gia tăng tình trạng vi khuẩn kháng thuốc mà còn làm tăng nguy cơ viêm da tiếp xúc kích ứng và dị ứng [1, 4, 5]. Nghiên cứu so sánh công bố năm 2011 trên 30 người bệnh thực hiện thủ thuật da liễu cho thấy thuốc mỡ petrolatum bảo vệ da đơn thuần mang lại hiệu quả lành thương tương đương thuốc mỡ chứa kháng sinh, trong khi nhóm dùng kháng sinh ghi nhận cảm giác châm chích nóng rát cao hơn ở tuần đầu tiên và có trường hợp bị viêm da tiếp xúc dị ứng ^[5].

Tương tự, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2021 trên 231 bệnh nhân phẫu thuật da liễu (bao gồm phẫu thuật Mohs) chỉ ra rằng việc sử dụng băng tạo màng không chứa kháng sinh giúp giảm tỷ lệ viêm da tiếp xúc xuống 0% so với mức 15,9% ở nhóm dùng mỡ ba kháng sinh, trong khi tỷ lệ nhiễm trùng giữa hai nhóm không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ^[6]. Điều này khẳng định môi trường sạch sẽ, duy trì ẩm chuẩn y tế mới là yếu tố cốt lõi để mô hạt phục hồi, chứ không phải việc tùy tiện đắp các hoạt chất lạ hay kháng sinh bừa bãi [1, 4].

Ai tuyệt đối không nên tự ý đắp lá?

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng và tuyệt đối tránh xa các biện pháp đắp lá truyền miệng:

• Người có cơ địa dị ứng, viêm da cơ địa hoặc tiền sử mẫn cảm với các loại hóa chất, mỹ phẩm, thảo mộc [5, 7].
• Người có vết thương mãn tính, loét chân hoặc tuần hoàn kém, bởi đây là nhóm đối tượng có tỷ lệ nhạy cảm và viêm da dị ứng tiếp xúc rất cao, dễ làm vết loét diễn tiến xấu nghiêm trọng [2, 3, 5].
• Bệnh nhân đái tháo đường, người suy giảm miễn dịch: nguy cơ nhiễm trùng thứ phát từ tạp khuẩn trên lá cây có thể dẫn đến nhiễm trùng huyết hoặc hoại tử lan rộng.
• Vùng tổn thương xuất hiện ở các vị trí nhạy cảm như vùng mặt, mắt, bộ phận sinh dục hoặc các vết cắn sâu nghi ngờ có độc/động vật dại cắn.

Cách chăm sóc mụn nhọt và vết cắn an toàn

Thay vì tìm kiếm các loại lá cây chưa rõ nguồn gốc để đắp, việc xử lý các nốt mụn nhọt và vết cắn cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa chuẩn mực:

• Làm sạch tổn thương: Rửa nhẹ nhàng vùng da bị tổn thương bằng nước sạch hoặc dung dịch muối sinh lý. Không cố gắng cào gãi, nặn mủ non hay chà xát mạnh làm rách hàng rào bảo vệ da.
• Sát khuẩn nhẹ nhàng: Đối với vết côn trùng cắn hoặc nốt mụn sưng, có thể dùng các dung dịch sát khuẩn dịu nhẹ theo hướng dẫn y tế để loại bỏ bớt vi khuẩn bề mặt.
• Giữ ẩm và bảo vệ: Áp dụng các biện pháp băng phủ vô khuẩn hoặc sử dụng các dạng mỡ dưỡng ẩm bảo vệ da đơn thuần đã được chứng minh hiệu quả lành thương, hạn chế tối đa nguy cơ gây viêm da kích ứng [1, 4].
• Đến cơ sở y tế kịp thời: Nếu nốt mụn sưng to, đau nhức tăng dần, xuất hiện quầng đỏ lan rộng xung quanh, chảy dịch mủ hôi hoặc kèm sốt, người bệnh cần tới ngay bác sĩ chuyên khoa Da liễu để được thăm khám và rạch dẫn lưu mủ hoặc kê đơn thuốc phù hợp, tuyệt đối không tự điều trị tại nhà.

Chăm sóc da thương tổn đòi hỏi sự cẩn trọng và căn cứ khoa học rõ ràng. Mặc dù thảo dược như cây chân rết có thể chứa đựng những hoạt tính sinh học đầy hứa hẹn trong nghiên cứu tương lai, nhưng việc tự ý dùng lá tươi đắp lên da ở thời điểm hiện tại mang lại nhiều rủi ro kích ứng và nhiễm trùng hơn là lợi ích thực tế. Hãy luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế để bảo vệ làn da một cách an toàn nhất.