Nhiều người có thói quen hái lá cây quanh vườn giã nát rồi đắp trực tiếp lên các nốt mụn nhọt, sưng tấy nhằm "hút mủ" và làm mát da. Trong số đó, các cây thuộc họ Cẩm quỳ như hoàng manh (Malva sylvestris hay Malvastrum) thường được truyền miệng là phương thuốc tự nhiên chữa lành tổn thương da nhanh chóng. Tuy nhiên, việc tự ý đắp thảo mộc tươi lên các vết mụn nhọt hở liệu có thực sự đem lại hiệu quả hay tiềm ẩn hiểm họa khôn lường?
Câu trả lời ngắn gọn từ góc độ y khoa: Chưa có bằng chứng khoa học nào ủng hộ việc đắp trực tiếp lá hoàng manh tươi lên nốt mụn nhọt. Ngược lại, hành động này có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, bội nhiễm vi khuẩn và khiến tổn thương viêm lan rộng hơn. Dù các chiết xuất từ cây họ Cẩm quỳ đã được tinh chế trong phòng thí nghiệm cho thấy một số đặc tính kháng viêm, việc đưa cây cỏ tự nhiên chưa khử trùng lên da lại hoàn toàn trái ngược.
Cơ chế tác động: Giữa chiết xuất chuẩn hóa và chiếc lá tươi
Trong các nghiên cứu phân lập, chiết xuất từ lá thảo mộc họ Cẩm quỳ (Malva sylvestris) thể hiện hoạt tính kháng viêm và kháng khuẩn [1]. Các nhà khoa học xác định tác dụng kháng viêm này có được nhờ sự hiện diện của hợp chất malvidin 3-glucoside trong lá cây [1]. Ngoài ra, cây còn chứa các thành phần như chất nhầy (mucilage), flavonoid và tannin, vốn được biết đến với đặc tính chống lại các phản ứng viêm [2].
Hoạt tính kháng khuẩn và kháng virus của chiết xuất từ loài cây này đã được ghi nhận đối với nhiều tác nhân gây bệnh trong điều kiện thí nghiệm [1]. Khi được chiết tách dạng cồn-nước hoặc dung dịch chuẩn hóa, hoạt chất có khả năng hỗ trợ làm co vết thương hở và rút ngắn thời gian hồi phục mô liên kết trên động vật [1]. Dù vậy, các chất kháng khuẩn tự nhiên này chỉ phát huy hiệu quả khi được phân tách tinh khiết với nồng độ xác định. Khi giã nát cả chiếc lá tươi, lượng hoạt chất hấp thu qua da là rất thấp, trong khi các tạp chất và mầm bệnh bên ngoài lại dễ dàng xâm nhập vào ổ viêm.
Nghiên cứu nói gì về chiết xuất thảo mộc họ Cẩm quỳ?
Các tác dụng tích cực của cây chỉ được chứng minh qua các nghiên cứu sử dụng dạng bào chế công nghệ cao hoặc chiết xuất tinh khiết, hoàn toàn không phải dạng lá tươi đắp trực tiếp.
Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã chế tạo băng gạc màng sợi nano gốc polyurethane (PU) và carboxymethyl cellulose (CMC) chứa chiết xuất Malva sylvestris để đánh giá quá trình lành vết thương trên chuột mắc tiểu đường [3]. Nghiên cứu sử dụng 20% khối lượng CMC để tạo sợi nano có đường kính trung bình 386,5 nm, giúp giải phóng hợp chất thảo mộc từ từ trong 85 giờ và cho độ hút dịch đạt 412,31% [3]. Kết quả kiểm tra trong phòng thí nghiệm cho thấy mẫu băng gạc chứa 15% khối lượng chiết xuất thể hiện tác dụng kháng khuẩn đạt yêu cầu đối với cả vi khuẩn gram dương Staphylococcus aureus lẫn gram âm Escherichia coli [3].
Thử nghiệm trên cơ thể sống ở vết thương chuột tiểu đường cho thấy vào ngày thứ 14, tỷ lệ lành vết thương của nhóm dùng băng gạc thông thường chỉ đạt 32,1 ± 0,2%, nhóm PU/CMC đạt 51,4 ± 0,4%, trong khi nhóm dùng màng sợi nano chứa chiết xuất với các nồng độ 5%, 10%, 15% và 20% lần lượt đạt 71 ± 0,14%, 87,64 ± 1,02%, 95,05 ± 0,24% và 95,11 ± 0,2% [3]. Băng gạc chứa chiết xuất giúp giảm đáng kể phản ứng viêm cấp tính và mạn tính, đồng thời tăng sinh lắng đọng collagen cũng như tân tạo mạch máu so với nhóm chứng [3]. Dù kết quả rất khả quan, đây là sản phẩm công nghệ nano ứng dụng trên động vật, không thể đánh đồng với việc đắp lá tự nhiên [3].
Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2015 trên 27 chuột đực BALB/c (2,5 tháng tuổi) nhằm đánh giá chiết xuất nước 1% từ Malva sylvestris đối với vết cắt da sâu đến lớp mạc nông [4]. Động vật được chia làm ba nhóm: nhóm bôi chiết xuất nước 1%, nhóm bôi kem bạc sulfadiazine và nhóm dùng kem nền lạnh (đối chứng) [4]. Đánh giá mô bệnh học vào các ngày 4, 7 và 10 cho thấy vào ngày 4 và 7, số lượng tế bào viêm ở nhóm dùng chiết xuất Malva và nhóm bôi bạc sulfadiazine thấp hơn đáng kể so với nhóm chứng, đồng thời quá trình sừng hóa mép vết thương cao hơn rõ rệt [4]. Đến ngày thứ 10, nhóm chuột dùng chiết xuất thảo mộc có dấu hiệu phục hồi tốt hơn, ít xơ hóa và tạo sẹo hơn, ít tổn thương nang lông hơn và lượng tế bào viêm giảm rõ rệt so với đối chứng [4]. Giới hạn ở đây là nghiên cứu chỉ dừng lại trên mô hình chuột bị rạch vết thương cơ học vô trùng, không phản ánh ổ mụn nhọt nhiễm khuẩn phức tạp ở người.
Trái ngược với các mô hình trên, nghiên cứu năm 2014 đánh giá công thức sáp orabase chứa 20% chiết xuất cồn Malva sylvestris trên vết thương niêm mạc vòm miệng kích thước 4 mm của 136 con chuột [2]. Các nhóm chuột được chia ra gồm nhóm chứng, nhóm dùng tá dược orabase, nhóm bôi chlorhexidine 2% và nhóm dùng chiết xuất Malva 20% bôi 2 lần/ngày (tổng liều 50 mg/ngày) [2]. Đánh giá tốc độ tái biểu mô hóa qua hình ảnh và mô học vào các ngày 0, 3, 7, 15 và 21 cho thấy quá trình lành thương tương tự nhau ở tất cả các nhóm (p > 0,05) [2]. Các tác giả kết luận chiết xuất thảo mộc này không mang lại hiệu quả thúc đẩy lành vết thương trên niêm mạc miệng chuột theo phương pháp nghiên cứu [2].
Bằng chứng lâm sàng trên người: Chưa có hiệu quả rõ ràng
Khi bước vào thử nghiệm lâm sàng thực tế trên người, kết quả từ chiết xuất cây họ Cẩm quỳ lại không như mong đợi. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2022 nghiên cứu tác dụng của kem Malva sylvestris trên vết rạch tầng sinh môn sau sinh [1]. Nghiên cứu không ghi nhận bất kỳ tác dụng có ý nghĩa thống kê nào của loại kem thảo mộc này trong việc thúc đẩy lành vết thương hay làm giảm cơn đau cho các sản phụ [1].
Các nhà nghiên cứu lý giải sự thiếu hụt hiệu quả trên người so với các thử nghiệm ở chuột bắt nguồn từ đặc tính vết thương [1]. Ở động vật, các nghiên cứu tập trung trên vết thương hở, trong khi thử nghiệm lâm sàng trên người lại tiến hành sau khi vết rạch đã được khâu kín [1]. Hơn nữa, quá trình lành thương trải qua 4 giai đoạn nghiêm ngặt gồm cầm máu, viêm, tăng sinh và trưởng thành [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng một môi trường ẩm vừa đủ sẽ thúc đẩy tái biểu mô hóa, nhưng độ ẩm quá mức tại nền vết thương sẽ phá vỡ tiến trình lành tự nhiên và biến tổn thương thành mạn tính [1]. Dịch ứ đọng ngấm vào vùng da xung quanh sẽ gây hiện tượng úng da (maceration), cản trở phục hồi, làm vết thương mở rộng kích thước và gia tăng mức độ đau đớn [1].
Nguy cơ bội nhiễm và tác hại khi đắp lá tươi
Việc tự ý lấy lá cây tươi giã đắp lên nốt mụn nhọt đi ngược lại toàn bộ các nguyên tắc chăm sóc vết thương đã được khoa học ghi nhận. Mụn nhọt bản chất là một ổ nhiễm trùng tại nang lông hoặc mô dưới da. Khi đắp lá tươi lên một vùng da đang tổn thương, lượng bã và nước từ lá đắp kín phía trên sẽ tích tụ dịch ẩm dư thừa. Hiện tượng tích tụ dịch này trực tiếp gây úng mô xung quanh, làm mất tính toàn vẹn của da lành và tạo điều kiện cho vi khuẩn lan rộng, làm vết thương thêm trầm trọng [1].
Mặt khác, các loài cây hoàng manh (Malvastrum coromandelianum) trong tự nhiên là vật chủ mang nhiều loại mầm bệnh thực vật chưa từng được kiểm soát. Các nghiên cứu đã phân lập được nhiều loài virus thực vật cùng các phân tử ADN vệ sinh trên cây hoàng manh tự nhiên tại Campuchia và Trung Quốc, chẳng hạn như begomovirus gây bệnh vàng gân lá [5], [6], [7]. Bản thân cây cỏ ngoài đồng ruộng, vườn nhà còn chứa đầy bụi bẩn, ký sinh trùng, nấm mốc và các vi khuẩn nguy hiểm từ đất. Khi giã nát và đắp trực tiếp lên ổ mụn đang sưng tấy hoặc rỉ dịch, người bệnh vô tình đưa thêm một lượng lớn mầm bệnh ngoại lai vào sâu trong biểu bì, dẫn đến nguy cơ bội nhiễm, viêm mô tế bào hoặc nhiễm trùng huyết.
Hiểu lầm thường gặp về mẹo dân gian trị mụn nhọt
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì lành tính, không có tác dụng phụ". Nhiều người tin rằng lá cây có chất nhựa dính sẽ giúp hút sạch mủ từ chân nốt mụn ra ngoài. Thực tế, dịch nhầy và độ bết dính của lá thảo mộc chỉ bám trên bề mặt chứ không thể tạo áp lực hút mủ từ sâu bên dưới nang lông. Ngược lại, lớp bã nhầy này bít kín miệng vết thương, ngăn chặn quá trình thoát dịch tự nhiên và làm tổn thương thêm bưng bít.
Một sai lầm khác là đánh đồng kết quả trong phòng thí nghiệm với công dụng ngoài đời thực. Đúng là chiết xuất từ lá thảo mộc có chứa hoạt chất kháng khuẩn trên đĩa petri [1], [3]. Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả diệt khuẩn, các nhà khoa học phải chiết xuất ở nồng độ cao và tinh chế vô trùng bằng hệ dung môi chuyên biệt [3]. Chiếc lá tươi rửa bằng nước sinh hoạt không thể tạo ra nồng độ hoạt chất đủ để tiêu diệt vi khuẩn, trong khi nguy cơ đưa vi khuẩn lạ vào nốt mụn nhọt lại hiện hữu rõ ràng.
Ai cần tuyệt đối thận trọng?
Mọi đối tượng đều không nên tự ý áp dụng mẹo đắp lá hoàng manh tươi lên tổn thương da, nhưng các nhóm sau đây đối mặt với nguy cơ biến chứng đặc biệt nghiêm trọng:
Người mắc bệnh tiểu đường: Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy vết thương ở chuột tiểu đường đòi hỏi cơ chế chăm sóc kháng khuẩn và kiểm soát dịch rất nghiêm ngặt thông qua màng sợi công nghệ cao [3]. Bệnh nhân đái tháo đường vốn có hệ miễn dịch suy giảm và khả năng lành thương kém, việc đắp lá bẩn dễ dẫn đến loét hoại tử không hồi phục.
Người có mụn nhọt ở vùng "tam giác chết" trên mặt: Mụn nhọt sưng to vùng mũi, môi trên, cằm tuyệt đối không được tác động cơ học hay đắp lá. Nhiễm trùng từ khu vực này có thể lan ngược dòng vào xoang tĩnh mạch nội sọ, gây nguy hiểm đến tính mạng.
Trẻ nhỏ và người có cơ địa suy giảm miễn dịch: Da trẻ em mỏng manh, dễ bị úng da và kích ứng khi tiếp xúc với dịch thảo mộc lạ, tạo cơ hội cho vi khuẩn tụ cầu xâm nhập sâu hơn vào dòng máu.
Chăm sóc mụn nhọt đúng cách và an toàn
Thay vì tìm kiếm các loại lá thuốc dân gian chưa được kiểm chứng, người bệnh nên tuân thủ các bước chăm sóc cơ bản và khoa học khi xuất hiện mụn nhọt:
Giữ vệ sinh vùng da tổn thương: Rửa sạch nốt mụn nhẹ nhàng bằng nước muối sinh lý hoặc dung dịch sát khuẩn dịu nhẹ. Tuyệt đối không tự ý nặn bóp, chọc hút dịch hay giã bất kỳ loại lá cây tươi nào để đắp lên miệng vết thương.
Chườm ấm vừa phải: Dùng gạc sạch ngâm nước ấm vắt ráo rồi chườm nhẹ lên vùng da sưng đỏ vài lần mỗi ngày để tăng tuần hoàn máu tại chỗ, hỗ trợ cơ thể gom cồi mủ tự nhiên mà không gây đọng dịch hay úng mô.
Thăm khám y tế: Nếu nốt mụn nhọt có kích thước lớn, sưng đau dữ dội, không thuyên giảm sau vài ngày hoặc kèm theo các dấu hiệu toàn thân như sốt, ớn lạnh, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế. Bác sĩ chuyên khoa da liễu sẽ chỉ định kháng sinh uống, bôi hoặc can thiệp trích rạch dẫn lưu mủ trong điều kiện vô khuẩn tuyệt đối.
Tóm lại, những đặc tính kháng viêm hay kháng khuẩn tiềm năng của chiết xuất thảo mộc hoàng manh mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm mô hình và chưa có bằng chứng xác đáng trên lâm sàng ở người [1], [3]. Việc đắp lá tươi tự hái lên mụn nhọt không giúp trị bệnh mà còn tiềm ẩn nguy cơ bội nhiễm và hoại tử da do ứ đọng dịch [1]. Hãy luôn bảo vệ làn da bằng các phương pháp chăm sóc y khoa chuẩn mực và tham khảo ý kiến bác sĩ khi có bất kỳ dấu hiệu nhiễm trùng nào.
