Khi bị rắn độc cắn, không ít người ở khu vực nông thôn vẫn truyền tai nhau cách hái một nắm lá kim vàng, nhai nát lấy nước uống rồi lấy bã đắp chặt vào vết thương. Nhiều người tin rằng thứ cây cảnh quen thuộc quanh bờ rào này có thể "hút" hết độc tố và cứu sống nạn nhân trong gang tấc.
Tuy nhiên, đây là một quan niệm dân gian hoàn toàn sai lầm và có thể phải trả giá bằng cả tính mạng. Việc tự ý nhai đắp lá kim vàng không thể thay thế huyết thanh kháng nọc, thậm chí còn đẩy nạn nhân vào tình trạng nhiễm trùng nặng, hoại tử chi và đánh mất khoảng thời gian cấp cứu quý giá nhất.
Sai lầm 1: Nghĩ rằng lá cây trung hòa được nọc độc thay huyết thanh
Nhiều người lầm tưởng rằng các loại lá thảo dược như kim vàng có khả năng hóa giải nọc độc tương tự như thuốc giải độc đặc hiệu. Trên thực tế, nọc rắn độc là một hỗn hợp phức tạp gồm nhiều loại enzym, độc tố thần kinh, độc tố hoại tử và độc tố tim mạch xâm nhập trực tiếp vào hệ tuần hoàn.
Trong y học thực nghiệm, các nhà khoa học đã tìm thấy một số phân tử tự nhiên từ thực vật có khả năng tương tác với các thụ thể và enzym nhằm ức chế độc tính của nọc rắn [1]. Một số nghiên cứu tổng quan cũng ghi nhận chiết xuất từ một số loài thực vật và huyết thanh động vật có thể ức chế sự phá hủy của độc tố nọc rắn [2]. Tuy nhiên, các dữ liệu này đều xuất phát từ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm hoặc trên động vật với các loài cây cụ thể khác, chưa hề có nghiên cứu khoa học nào chứng minh lá kim vàng có khả năng hóa giải nọc rắn trên cơ thể người.
Các nghiên cứu khoa học chỉ ra rằng để vô hiệu hóa độc tố rắn một cách an toàn và triệt để, phương pháp chính thống duy nhất hiện nay là sử dụng huyết thanh kháng nọc [3]. Việc đặt niềm tin mù quáng vào một nắm lá đắp ngoài da để trung hòa các chuỗi độc tố phức tạp đã ngấm sâu vào dòng máu là điều không tưởng và phản khoa học.
Sai lầm 2: Đắp bã lá trực tiếp gây nhiễm khuẩn và hoại tử mô
Hành vi nhai nát lá kim vàng rồi đắp trực tiếp lên vết cắn tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập vào vết thương hở. Khoang miệng của con người chứa hàng trăm loại vi khuẩn khác nhau, khi nhai lá và đắp lên mô tổn thương, lượng vi khuẩn này sẽ trực tiếp cấy vào vết cắn đang rách toạc.
Bản thân nọc của nhiều loài rắn độc vốn dĩ đã chứa các độc tố gây viêm, xuất huyết và hoại tử cơ địa phương [4]. Đơn cử như độc tố phospholipase A2 (PLA2) thường có trong nọc rắn độc có khả năng phá hủy màng tế bào, gây phù nề và hoại tử tế bào nghiêm trọng [5]. Khi một vết thương đang bị nọc độc tàn phá lại bị bọc kín bởi bã lá cây nhiễm bẩn, nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn yếm khí và uốn ván sẽ tăng lên gấp nhiều lần.
Rất nhiều trường hợp nhập viện cấp cứu không chỉ vì ngộ độc nọc rắn mà còn vì vết thương đắp lá đã biến chứng viêm mô tế bào lan tỏa, nhiễm trùng huyết hoặc hoại tử đen toàn bộ bàn tay, bàn chân. Những trường hợp này khiến các bác sĩ gặp vô vàn khó khăn trong điều trị, thậm chí nạn nhân buộc phải cắt cụt chi để bảo toàn tính mạng dù đã được tiêm huyết thanh giải độc.
Sai lầm 3: Trì hoãn "thời gian vàng" đưa nạn nhân đến viện
Sai lầm nghiêm trọng nhất khi dùng lá kim vàng là khiến người nhà và nạn nhân có cảm giác an tâm giả tạo. Thay vì gọi cấp cứu hoặc tìm cách chuyển nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức, người nhà lại mất hàng chục phút để tìm kiếm, hái lá, giã nát và chờ đợi nọc độc "tiêu tan".
Độc lực của nọc rắn phát tác với tốc độ rất nhanh trong cơ thể sinh vật. Một nghiên cứu tiến hành năm 2017 trên phôi gà cho thấy độc tố của rắn Daboia russelii đơn độc có thể làm chết phôi chỉ trong vòng 10 phút [6]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng việc can thiệp bằng chế phẩm thảo dược hoặc huyết thanh bị chậm trễ từ 5 đến 7 phút chỉ giúp kéo dài thời gian sống của phôi thêm một khoảng rất ngắn từ 20 đến 25 phút [6].
Ở cơ thể người, nọc độc sau khi vào mạch máu và hạch bạch huyết sẽ nhanh chóng lan rộng khắp cơ thể chỉ sau vài chục phút đến vài giờ. Nếu bị rắn hổ cắn, nọc độc thần kinh có thể gây liệt cơ hô hấp, suy hô hấp và ngừng thở dẫn đến tử vong nhanh chóng [4]. Sự chậm trễ do mải mê đắp lá kim vàng chính là nguyên nhân cướp đi cơ hội được tiêm huyết thanh kháng nọc trong "thời gian vàng".
Nghiên cứu khoa học nói gì về khả năng kháng nọc của thực vật?
Trong nỗ lực tìm kiếm các giải pháp hỗ trợ điều trị rắn cắn, giới khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm đối với các hợp chất tự nhiên. Các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng một số vi phân tử tự nhiên từ thực vật có cơ chế bắt chước các đại phân tử nội sinh để trung hòa tác động gây chết của nọc rắn Bothrops jararaca [1]. Hoạt chất tự nhiên trong cây cỏ mở ra tiềm năng phát triển các liệu pháp sinh học mới hỗ trợ điều trị tai nạn do rắn cắn [2].
Chẳng hạn, một nghiên cứu công bố năm 2006 đã phân lập được hợp chất lupeol acetate từ rễ cây Hemidesmus indicus [4]. Trong thí nghiệm trên động vật, lupeol acetate đã trung hòa đáng kể tình trạng xuất huyết, giảm fibrinogen, phù nề và hoạt tính men PLA2 do nọc rắn Daboia russellii gây ra [4]. Hợp chất này cũng ức chế độc tính thần kinh, độc tính tim mạch và các rối loạn hô hấp do nọc rắn Naja kaouthia gây nên trên động vật thí nghiệm, đồng thời làm tăng tác dụng bảo vệ của huyết thanh kháng nọc [4].
Năm 2004, một nghiên cứu khác về dịch chiết hạt cây Strychnos nux vomica cho thấy hợp chất tinh khiết SNVNF có khả năng ức chế các hoạt tính gây chết, gây xuất huyết và giảm đông máu của nọc rắn trên động vật [5]. Hợp chất này cũng phối hợp hiệu quả để tăng cường tác dụng của huyết thanh đa giá [5]. Nghiên cứu năm 2003 trên dịch chiết rễ cây Vitex negundo và Emblica officinalis cũng chứng minh khả năng đối kháng độc tính gây chết và rối loạn đông máu của nọc rắn trong ống nghiệm và trên sinh vật sống [7].
Tuy nhiên, người dân cần hiểu rõ rằng tất cả các phát hiện khoa học nói trên đều được thực hiện với các dịch chiết tinh khiết của những loài thực vật chuyên biệt trong phòng thí nghiệm, hoàn toàn không phải lá kim vàng đắp ngoài da. Hơn nữa, các thử nghiệm này mới dừng lại ở động vật như chuột nhắt hoặc phôi trứng, chưa từng được kiểm chứng lâm sàng để thay thế thuốc đặc hiệu ở người.
Huyết thanh kháng nọc: Vũ khí đặc hiệu duy nhất
Cho đến thời điểm hiện tại, huyết thanh kháng nọc rắn được sản xuất từ huyết thanh động vật qua tinh chế kháng thể vẫn là phương pháp điều trị duy nhất được y học thế giới công nhận. Kháng thể trong huyết thanh sẽ liên kết đặc hiệu với các phân tử độc tố, vô hiệu hóa tác động phá hủy tế bào của chúng.
Hiệu quả của huyết thanh kháng độc phụ thuộc rất lớn vào tính đặc hiệu loài và nguồn gốc địa lý của nọc rắn. Nghiên cứu năm 2014 về huyết thanh kháng nọc Bothrops alternatus tại Argentina cho thấy dù có phản ứng chéo giữa các vùng, khả năng trung hòa xuất huyết và đông máu vẫn có sự biến thiên giữa các mẫu nọc khác nhau [3]. Đôi khi huyết thanh được điều chế từ nọc ở vùng này lại có khả năng trung hòa chéo vượt trội đối với độc tố của rắn ở vùng khác [3].
Tương tự, nghiên cứu năm 2002 đánh giá huyết thanh đa giá VACSERA của Ai Cập cho thấy sản phẩm này vô hiệu hóa rất tốt nọc của nhiều loài rắn hổ Naja và rắn lục Cerastes ở châu Phi và Trung Đông [8]. Thế nhưng, huyết thanh này chỉ có hiệu quả vừa phải đối với rắn Echis carinatus và hoàn toàn mất tác dụng trước nọc của rắn Naja nivea [8]. Thậm chí sự khác biệt địa lý của nọc rắn Daboia russellii cũng khiến huyết thanh thương mại ở một số khu vực không đạt hiệu quả tối ưu [6]. Điều này chứng minh rằng việc trung hòa nọc rắn vô cùng phức tạp, đòi hỏi chế phẩm miễn dịch tinh vi chứ không thể trông chờ vào các bài thuốc đắp dân gian thô sơ.
Ai cần đặc biệt thận trọng khi bị rắn cắn?
Bất kỳ ai bị rắn cắn cũng đều đối mặt với rủi ro đe dọa tính mạng nếu là rắn có nọc độc. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng sẽ diễn tiến suy sụp nhanh hơn rất nhiều khi trúng độc và tuyệt đối không được chậm trễ cấp cứu:
- Trẻ em: Do khối lượng cơ thể nhỏ, nồng độ nọc độc trên mỗi kilôgam cân nặng của trẻ sẽ cao hơn nhiều so với người lớn, khiến độc tính phát tác dữ dội và nhanh chóng làm ngừng thở hoặc suy đa tạng.
- Người cao tuổi và người có bệnh nền: Những người mắc bệnh lý tim mạch, suy giảm chức năng gan, thận hoặc rối loạn đông máu có nguy cơ tử vong rất cao khi bị nọc độc tấn công vào hệ tuần hoàn.
- Nông dân, người đi rừng, làm vườn: Đây là nhóm thường xuyên tiếp xúc với môi trường sống của rắn và cũng là nhóm dễ áp dụng các bài thuốc truyền miệng như đắp lá kim vàng do khoảng cách xa các cơ sở y tế.
Dù nạn nhân thuộc độ tuổi nào hay nghi ngờ rắn độc hay rắn lành cắn, nguyên tắc bất di bất dịch vẫn là đưa ngay người bệnh đến cơ sở y tế có đủ điều kiện cấp cứu và huyết thanh kháng nọc.
Các bước sơ cứu đúng cách khi bị rắn cắn
Khi bị rắn cắn hoặc chứng kiến người khác gặp nạn, việc nắm vững các bước sơ cứu ban đầu sẽ giúp hạn chế tối đa lượng nọc độc lan nhanh vào cơ thể mà không gây thêm thương tổn:
Đầu tiên, hãy giữ cho nạn nhân thật bình tĩnh và hạn chế cử động. Việc hoảng sợ, la hét hay chạy nhảy sẽ làm tim đập nhanh hơn, khiến nọc độc lan truyền qua hệ tuần hoàn với tốc độ chóng mặt. Đặt chi bị cắn ở vị trí thấp hơn hoặc ngang bằng với tim của nạn nhân.
Thứ hai, rửa sạch nhẹ nhàng vết thương bằng nước sạch hoặc nước muối sinh lý để loại bỏ bớt phần nọc độc còn bám ngoài da. Tháo bỏ ngay các loại nhẫn, vòng tay, đồng hồ hoặc cởi bớt quần áo bó sát ở chi bị cắn trước khi khu vực này bắt đầu sưng nề.
Thứ ba, nẹp cố định chi bị cắn bằng thanh nẹp hoặc cành cây tương tự như khi sơ cứu gãy xương để hạn chế tối đa cử động của cơ. Tuyệt đối không rạch rạch da, không hút nọc bằng miệng, không garô quá chặt làm tắc nghẽn mạch máu và tuyệt đối không nhai đắp bất kỳ loại lá cây nào lên vết thương.
Cuối cùng, khẩn trương chuyển nạn nhân đến bệnh viện hoặc trung tâm y tế gần nhất bằng xe cấp cứu hoặc phương tiện vận chuyển an toàn. Nếu có thể, hãy chụp lại ảnh con rắn từ khoảng cách an toàn để giúp bác sĩ dễ dàng nhận diện loài rắn và lựa chọn đúng loại huyết thanh kháng nọc phù hợp.
Đắp lá kim vàng chữa rắn cắn là hủ tục nguy hiểm cần phải được loại bỏ hoàn toàn trong cộng đồng. Khoa học đã khẳng định không có loại lá cây thần kỳ nào có thể thay thế huyết thanh kháng nọc tại bệnh viện. Tỉnh táo sơ cứu đúng cách và chạy đua với thời gian để đến cơ sở y tế chính là con đường duy nhất cứu sống nạn nhân khi không may bị rắn độc tấn công.
