Nhiều người có thói quen hái lá tươi giã nát đắp lên vùng da nổi mụn, sưng đỏ nhằm mục đích hút mủ và làm tan vết sưng. Liệu thói quen đắp lá ngũ trảo ngoài da trị mụn nhọt có thực sự đúng về mặt khoa học hay tiềm ẩn nguy cơ gây hại?

Câu trả lời ngắn gọn: Chỉ nên xem xét dùng trên nền da lành lặn, sưng đỏ nhẹ; tuyệt đối không đắp lên mụn đã vỡ hoặc vết thương hở. Việc tự ý đắp thảo dược tươi chưa qua kiểm soát độ tinh khiết có thể dẫn tới viêm da tiếp xúc và nhiễm trùng mô mềm nghiêm trọng.

Cơ chế tác động sinh học của chiết xuất ngũ trảo

Cây ngũ trảo (tên khoa học thường gặp trong các nghiên cứu dược liệu là Cayratia japonica) từ lâu đã được y học dân gian sử dụng ngoài da để kháng viêm và hỗ trợ phục hồi tổn thương mô [1]. Các thành phần có hoạt tính cao nhất trong loài cây này chủ yếu là nhóm hợp chất flavonoid [2].

Khi tiếp xúc với bề mặt da, các flavonoid này hoạt động như các chất chống oxy hóa tự nhiên và điều hòa miễn dịch tại chỗ [2]. Về mặt sinh học tế bào, chiết xuất từ cây ngũ trảo can thiệp vào quá trình truyền tín hiệu tế bào, ức chế giải phóng các chất trung gian gây viêm, đồng thời kích thích các tế bào sừng và nguyên bào sợi di chuyển để tái tạo mô tổn thương [1]. Nhờ đó, dược liệu hỗ trợ làm giảm cảm giác sưng phù và căng tức tại các mô viêm nông.

Nghiên cứu khoa học nói gì về khả năng làm lành tổn thương?

Bằng chứng dược lý hiện đại ghi nhận khả năng thúc đẩy lành thương của chiết xuất ngũ trảo qua các mô hình thử nghiệm chuyên sâu.

Nghiên cứu công bố năm 2023 tập trung phân tích khả năng thẩm thấu qua da của thuốc mỡ bào chế từ Cayratia japonica [2]. Nghiên cứu sử dụng hệ thống buồng khuếch tán Franz cải tiến trên mẫu da bụng của chuột cống trắng, kết hợp phương pháp sắc ký lỏng siêu hiệu năng khối phổ (UPLC-Q-TOF-MS/MS) [2]. Kết quả phát hiện 7 hợp chất flavonoid (gồm schaftoside, luteolin-7-O-glucuronide, luteolin-7-O-glucoside, apigenin-7-O-glucuronide, luteolin, apigenin, chrysin) và 1 phân tử coumarin (esculetin) có thể thấm và/hoặc lưu giữ tại các lớp biểu bì [2]. Nhóm flavonoid biểu hiện ái lực gắn kết rất mạnh với các thụ thể mục tiêu trong giai đoạn viêm và giai đoạn tăng sinh mô [2]. Tuy vậy, thử nghiệm này chỉ thực hiện trong phòng thí nghiệm trên mô da chuột, chưa phản ánh toàn diện tương tác miễn dịch phức tạp trên cơ thể người sống [2].

Tiếp đó, một nghiên cứu công bố năm 2025 làm rõ cơ chế phân tử của chiết xuất cây ngũ trảo (Cayratia japonica) [1]. Phân tích khối phổ HPLC-MS/MS đã xác định 15 hoạt chất chính liên kết với 102 đích sinh học liên quan đến lành vết thương [1]. Thử nghiệm in vivo trên động vật được chia thành nhóm đối chứng, nhóm dùng chiết xuất ngũ trảo ở các liều 1,5 đến 6 mg/cm² và nhóm đối chứng dương dùng bFGF ở liều 150 IU/cm² [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất ngũ trảo ở mức liều 1,5 - 6 mg/cm² thúc đẩy lành thương đáng kể thông qua ức chế phản ứng viêm, tăng sinh mạch máu mới và điều hòa quá trình lắng đọng collagen [1].

Ở mức độ tế bào (in vitro), hoạt chất luteolin-7-O-glucoside chiết xuất từ cây ngũ trảo thúc đẩy mạnh mẽ sự phân chia và di chuyển của dòng tế bào sừng HaCaT và nguyên bào sợi HSF [1]. Cơ chế này được chứng minh hoạt động qua con đường truyền tín hiệu AMPK/CTHRC1/TGF-beta1 [1]. Dù kết quả rất khả quan, đây vẫn là các dữ liệu từ mô hình tế bào và động vật gặm nhấm với chế phẩm chiết xuất tinh khiết, không đồng nhất với việc dùng cành lá thô chưa qua xử lý [1].

Bằng chứng hiện có: Lợi ích và giới hạn

Các nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh dịch chiết chuẩn hóa của ngũ trảo có khả năng giảm sưng viêm tại chỗ và thúc đẩy phục hồi cấu trúc biểu bì [2], [1]. Dược liệu này cung cấp nguồn chất chống viêm tự nhiên có tiềm năng ứng dụng cao trong y học hiện đại [1].

Tuy nhiên, ranh giới giữa nghiên cứu phòng thí nghiệm và thực tế sử dụng ngoài cộng đồng là rất lớn. Các nghiên cứu đều sử dụng dạng chiết tách chuẩn hóa hoặc dạng thuốc mỡ đã loại bỏ tạp chất [2], [1]. Hoàn toàn chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người bệnh bị mụn nhọt ngoài da. Do đó, việc tự ý suy diễn rằng giã lá tươi đắp lên da cũng mang lại hiệu quả tương tự thuốc bôi chuẩn hóa là thiếu cơ sở khoa học.

Hiểu lầm thường gặp: "Cứ mụn nhọt là đắp lá tươi"

Nhiều người tin rằng thảo dược thiên nhiên lành tính, đắp càng dày và càng lâu thì nhọt càng nhanh xẹp và nhanh "hút mủ". Đây là quan niệm sai lầm rất nguy hiểm trong chăm sóc da liễu.

Mụn nhọt hình thành do nang lông bị bít tắc và nhiễm khuẩn sâu dưới da. Khi ổ mụn đang sưng to, mưng mủ hoặc có vết nặn trầy xước, bề mặt da bị rách hoàn toàn. Lúc này, hàng rào bảo vệ tự nhiên mất đi, các loại nấm mốc, vi khuẩn bám trên bề mặt lá tươi sẽ xâm nhập thẳng vào tuần hoàn máu và mô dưới da, gây viêm mô tế bào hoặc nhiễm trùng huyết. Hơn nữa, dịch nhựa tươi của thực vật chứa nồng độ tinh dầu và các chất kích ứng chưa pha loãng, rất dễ gây bỏng rát tại chỗ.

Những ai cần thận trọng hoặc không nên áp dụng?

Các đối tượng có vùng da bị rách, mụn nhọt đã vỡ mủ hoặc có trầy xước nông tuyệt đối không đắp thảo dược tươi trực tiếp lên tổn thương.

Người có cơ địa viêm da dị ứng, da quá nhạy cảm cần tránh xa thói quen này vì nguy cơ khởi phát viêm da tiếp xúc kích ứng rất cao. Những bệnh nhân mắc đái tháo đường, suy giảm miễn dịch hoặc người cao tuổi khi bị nhọt sưng đau cần đến bệnh viện khám ngay, không tự chữa trị tại nhà do vết loét rất khó lành và dễ biến chứng lan rộng. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ chưa có dữ liệu an toàn rõ ràng về việc sử dụng thảo dược này trên da.

Hướng dẫn áp dụng an toàn trong thực tế

Nếu có ý định dùng lá ngũ trảo để hỗ trợ làm dịu các vùng da sưng nề nhẹ không trầy xước, người dùng phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc vệ sinh:

Trước hết, chỉ áp dụng khi bề mặt da hoàn toàn nguyên vẹn, không có vết nứt nẻ hay mụn mủ hở miệng [2]. Lá ngũ trảo tươi phải được rửa sạch từng lá dưới vòi nước chảy, ngâm nước muối loãng để loại bỏ bớt tạp chất, bụi bẩn và vi sinh vật gây hại, sau đó để ráo hoàn toàn.

Thao tác an toàn nhất là hơ ấm nhẹ lá rồi chườm cách một lớp gạc mỏng lên vùng sưng kín, tuyệt đối không giã nát rồi đắp trực tiếp dịch nước chưa tiệt trùng lên da. Thời gian tiếp xúc ngoài da chỉ nên duy trì trong khoảng 10 - 15 phút, sau đó phải rửa sạch lại bằng nước ấm. Trong y học, các nhà khoa học đã ứng dụng dạng bào chế thuốc mỡ hoặc dịch chiết tinh sạch với liều kiểm soát từ 1,5 - 6 mg/cm² trên thực nghiệm để giảm viêm [1], do đó người dùng không nên lạm dụng đắp lượng lá quá dày hoặc để qua đêm.

Đắp lá ngũ trảo chỉ có tác dụng hỗ trợ sinh học nhất định trong điều kiện chiết xuất chuẩn hóa và trên da lành lặn [2], [1]. Người bệnh không nên tự ý đắp lá thô lên mụn nhọt đang viêm mủ hay vết thương hở. Khi xuất hiện các nốt nhọt to, đau nhức nhiều hoặc sốt, việc thăm khám bác sĩ chuyên khoa da liễu là giải pháp đúng đắn và an toàn nhất.