Bối cảnh và thói quen đắp lá dân gian

Nhiều người có thói quen hái các loại cây cỏ quanh nhà như rau trai đắng (cỏ thài lài trắng, tên khoa học Commelina communis) giã nát đắp trực tiếp lên da khi xuất hiện mụn nhọt, sưng tấy. Dân gian truyền tai nhau cách này giúp làm mát, "hút mủ", gom cồi mụn nhanh chóng. Tuy nhiên, hành động tưởng chừng vô hại này lại tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn nghiêm trọng khiến tổn thương lan rộng.

Thực tế, rau trai có chứa các hợp chất kháng khuẩn được khoa học ghi nhận [1, 4]. Dẫu vậy, việc đắp thảo mộc tươi tự chế lên vết thương hở mang lại rủi ro bội nhiễm tạp khuẩn lớn hơn rất nhiều so với lợi ích kháng khuẩn chưa qua tinh chế [6, 7].

Rau trai có thật sự diệt được vi khuẩn?

Khoa học ghi nhận rau trai chứa các hoạt chất có khả năng ức chế vi sinh vật gây bệnh [1, 4]. Một nghiên cứu phân lập hoạt chất từ rau trai phát hiện hợp chất acid p-hydroxycinnamic có hoạt tính kháng khuẩn [1]. Ngoài ra, cây còn chứa một số thành phần khác như n-triacontanol, daucosteril và D-mannitol [1].

Tuy nhiên, các bằng chứng này đều xuất phát từ thử nghiệm chiết xuất trong phòng thí nghiệm [1, 4]. Hoạt chất kháng khuẩn dạng phân lập hoàn toàn khác biệt với nước ép lá tươi nguyên bản chứa nhiều tạp chất và nồng độ không đồng nhất.

Cơ chế tác động: Thử nghiệm trong ống nghiệm nói gì?

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đi sâu phân tích dịch chiết pha methanol của cây rau trai (Commelina communis Linn) [2]. Thử nghiệm cho thấy dịch chiết thô đạt tỷ lệ ức chế 58,33% đối với 24 loài vi khuẩn gây bệnh thường gặp [2]. Nhóm tác giả tiếp tục tinh chế dịch chiết bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao điều chế (Prep-HPLC) và thu được 4 phân đoạn đơn lẻ (từ Phân đoạn 1 đến Phân đoạn 4) [2].

Kết quả cho thấy Phân đoạn 1 làm tăng đáng kể tính kỵ nước trên bề mặt tế bào vi khuẩn và tính thấm của màng, đồng thời làm giảm độ lỏng của màng tế bào [2]. Điều này dẫn đến sự phá vỡ cấu trúc toàn vẹn của tế bào cả ở vi khuẩn Gram dương và Gram âm như Bacillus cereus, Enterococcus faecalis, Staphylococcus aureus và Salmonella enterica subsp. so với nhóm đối chứng (p < 0,05) [2].

Phân tích bằng sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS) xác định được 65 hợp chất đã biết chức năng trong Phân đoạn 1, trong đó quercetin-3-o-glucuronide chiếm ưu thế với 19,35% [2]. Phân tích phiên mã so sánh ghi nhận Phân đoạn 1 làm biến đổi nhiều con đường chuyển hóa: ức chế hệ vận chuyển ABC, ribosome, chu trình acid citric và phosphoryl hóa oxy hóa, đồng thời tăng cường chuyển hóa nitơ và chuyển hóa purine, từ đó ức chế sự phát triển và gây chết vi khuẩn (p < 0,05) [2].

Dù kết quả rất hứa hẹn, toàn bộ cơ chế này chỉ mới được chứng minh trong môi trường nuôi cấy nhân tạo [2]. Nghiên cứu chưa được thử nghiệm trên người mang tổn thương mụn nhọt hay nhiễm trùng da thực tế [1, 6].

Rủi ro nhiễm trùng khi đắp lá tươi lên da

Làn da bình thường, khỏe mạnh là hàng rào tự nhiên vững chắc ngăn chặn mầm bệnh xâm nhập [3]. Khi da bị mụn nhọt, trầy xước hoặc viêm nhiễm, hàng rào bảo vệ này đã tổn thương nghiêm trọng [3]. Đắp các loại lá tươi giã nát trực tiếp lên vùng da hở rất dễ đưa thêm vi khuẩn ngoại lai vào vết thương.

Nhiễm trùng thứ phát tại vết thương ngoài da là biến chứng thường gặp, đa số do tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) và liên cầu khuẩn (Streptococcus pyogenes) gây ra [6, 7]. Các tổn thương này có thể mang tính chất đa khuẩn, tiến triển phức tạp [4].

Lá cây tươi mọc sát đất thường bám bụi bẩn, ấu trùng, nấm mốc và các tạp khuẩn đường ruột nguy hiểm. Khi giã nát đắp lên ổ mụn bọc kín, môi trường ẩm ướt tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn sinh sôi, dẫn đến viêm mô tế bào hoặc hoại tử da [6, 7].

Hiểu lầm thường gặp về "kháng sinh tự nhiên"

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên lành tính, không có tác dụng phụ nên đắp càng nhiều càng tốt. Thực tế, nhiều sản phẩm có nguồn gốc thực vật cho thấy hoạt tính chống mầm bệnh ngoài da trong ống nghiệm, nhưng giá trị lâm sàng vẫn chưa được thiết lập qua các thử nghiệm lâm sàng đạt chuẩn chất lượng [3].

Bên cạnh đó, việc bôi đắp các chất thảo mộc lạ có thể gây viêm da tiếp xúc dị ứng, làm tình trạng đỏ rát và sưng tấy trầm trọng thêm [3]. Sự xuất hiện của dị ứng tiếp xúc là yếu tố cản trở lớn đối với nhiều chế phẩm bôi ngoài da [3]. Hơn nữa, dịch lá tươi chứa nồng độ hoạt chất rất thấp, không đủ tiêu chuẩn để tạo ra nồng độ ức chế tối thiểu diệt khuẩn tại chỗ như các thuốc bôi chuẩn y khoa [3, 7].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Những người có hàng rào bảo vệ da suy yếu cần tuyệt đối tránh xa các biện pháp đắp lá truyền miệng [3]. Các đối tượng có chấn thương da dạng trầy xước, vết rách, vết bỏng, vết mổ, hoặc mắc các bệnh da liễu sẵn có rất dễ bị vi khuẩn xâm lấn [3].

Nhóm bệnh nhân suy dinh dưỡng, đái tháo đường, hoặc mắc các hội chứng suy giảm miễn dịch bẩm sinh và mắc phải cũng có nguy cơ cao gặp biến chứng nhiễm trùng da nặng [3]. Đáng chú ý, cây rau trai từng được nghiên cứu chứa một số alkaloid nhóm pyrrolidine và piperidine ức chế alpha-glucosidase hướng đến bệnh đái tháo đường [5], nhưng điều này không đồng nghĩa với việc người bệnh đái tháo đường có thể dùng lá đắp lên da. Khi có mụn nhọt hay loét ngoài da, nhóm bệnh nhân này cần chăm sóc y tế nghiêm ngặt, tránh tự điều trị gây nhiễm trùng cơ hội khó kiểm soát [6, 7].

Chăm sóc mụn nhọt đúng cách theo chuẩn y khoa

Để điều trị mụn nhọt và nhiễm trùng da nông an toàn, người bệnh nên tuân thủ các hướng dẫn y tế được chuẩn hóa thay vì áp dụng mẹo dân gian chưa kiểm chứng [5, 6].

Đầu tiên, giữ vùng da sạch sẽ bằng cách rửa nhẹ nhàng với nước muối sinh lý hoặc dung dịch sát khuẩn phù hợp [6]. Kháng khuẩn tại chỗ thường được dùng cho các bệnh mủ da nông như chốc lở, vết cắt nhẹ, vết bỏng [3]. Đối với mụn trứng cá, benzoyl peroxide là lựa chọn đầu tay đơn độc hoặc kết hợp cùng kháng sinh, retinoid [3].

Trường hợp mụn nhọt sưng to, có mủ hoặc tái phát, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám [4]. Bác sĩ có thể chỉ định các loại kháng sinh bôi ngoài da như mupirocin hay acid fusidic để điều trị mủ da nông và diệt trừ tụ cầu khuẩn [3]. Thuốc bôi tại chỗ mang lại nồng độ kháng sinh cao tại vị trí nhiễm trùng mà tránh được nguy cơ phản ứng dị ứng toàn thân [4]. Nếu tổn thương sâu hoặc toàn thân, bác sĩ sẽ cân nhắc chỉ định kháng sinh uống phù hợp [4]. Không tự ý nặn bóp hay đắp bất kỳ loại lá cây nào lên ổ viêm.

Lời khuyên an toàn cho người bệnh

Dù rau trai chứa một số thành phần có khả năng ức chế vi khuẩn trong phòng thí nghiệm, hiệu quả thực tế trên da người vẫn chưa có bằng chứng lâm sàng rõ ràng [1, 4, 6]. Đắp lá tươi tiềm ẩn nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn và viêm da tiếp xúc khó lường [6, 7].

Người bệnh nên giữ vệ sinh da sạch sẽ, để tổn thương thông thoáng và tham khảo ý kiến bác sĩ da liễu để sử dụng các loại thuốc bôi được kiểm định an toàn, tránh để lại biến chứng sẹo rỗ hay nhiễm trùng huyết.