Dân gian truyền miệng: đắp lá chân rết (cây rết thảo) hút nọc, trị rắn cắn, côn trùng đốt. Nhiều người tin tưởng làm theo khi gặp nạn. Đây là sai lầm nguy hiểm tính mạng.
Đắp lá rết không hóa giải được nọc rắn. Cách làm này gây nhiễm trùng, hoại tử mô và làm mất thời gian vàng cấp cứu y tế.
Ảo tưởng hút nọc rắn bằng cây cỏ
Khi bị rắn độc cắn, nọc truyền trực tiếp vào mạch máu hoặc mô dưới da. Các độc tố thần kinh, độc tố tế bào lan truyền cực nhanh. Cây chân rết hay bất kỳ loại lá nào đắp ngoài da đều không thể rút ngược nọc độc đã ngấm vào tuần hoàn.
Việc tự ý dùng mẹo dân gian trị rắn cắn không chỉ diễn ra ở châu Á. Lịch sử châu Âu thời Hậu kỳ Cổ đại và đầu thời Trung cổ từng ghi nhận người dân cầu xin các vị thánh để chữa vết rắn, chó cắn do thiếu thầy thuốc [1]. Điều này phản ánh tâm lý tuyệt vọng trong quá khứ hơn là giải pháp khoa học thực tế.
Nguy cơ hoại tử và nhiễm uốn ván
Lá cây tươi mang theo đất cát, vi khuẩn và bào tử nấm. Đắp lá lên vết thương hở tạo môi trường lý tưởng cho vi khuẩn kỵ khí phát triển. Hành động này làm tăng mạnh nguy cơ nhiễm trùng nặng và hoại tử mô cơ.
Một báo cáo năm 2007 cho thấy hiểm họa chết người từ việc đắp lá trị rắn cắn: một bé trai 13 tuổi đắp hỗn dịch cây cỏ lên vết rắn cắn, dẫn đến uốn ván toàn thân sau 15 ngày [2]. Bệnh nhân nhập viện với triệu chứng khít hàm, co cứng toàn thân, sốt và hoại tử cơ - mạc lan rộng ở chi trên bên phải, bạch cầu tăng lên 11.200/mm3 với 84% bạch cầu trung tính [2]. Trẻ chỉ hồi phục sau 3 tuần điều trị tích cực bằng kháng sinh, thuốc giãn cơ, huyết thanh kháng uốn ván và xử lý vết thương tại bệnh viện [2].
Y học hiện đại kiểm soát hoại tử ra sao
Y học chính thống sử dụng huyết thanh kháng nọc để trung hòa độc tố, không dùng mẹo đắp lá. Một nghiên cứu năm 2022 trên 50 bệnh nhân bị rắn hổ mang Trung Quốc (Naja atra) cắn đã chứng minh hiệu quả của phương pháp phong bế huyết thanh kháng nọc tại chỗ [3].
Thử nghiệm chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: 25 bệnh nhân nhóm thử nghiệm dùng điều trị thường quy kết hợp phong bế huyết thanh kháng nọc, 25 người nhóm đối chứng dùng điều trị thường quy kèm chymotrypsin [3]. Kết quả ngày thứ 3 và thứ 7 cho thấy thể tích hoại tử quanh vết thương của nhóm dùng huyết thanh kháng nọc nhỏ hơn rõ rệt (p < 0.05), thời gian lành thương ngắn hơn [3]. Sinh thiết mô ngày thứ 3 ở nhóm đối chứng phát hiện hiện tượng nhân teo, phân mảnh, mật độ nhân thưa thớt với mức độ hoại tử mô cao hơn hẳn [3].
Tổn thương mô phức tạp do nọc độc
Nọc rắn gây phản ứng cục bộ rất nặng nề, đòi hỏi kỹ thuật y khoa chuyên sâu can thiệp. Một trường hợp người nuôi thú bị rắn vipera (Vipera xanthina) cắn vào ngón tay trỏ trái, dù dùng huyết thanh kháng nọc ngăn được nhiễm độc toàn thân nhưng không chặn được biến chứng cục bộ [4]. Bệnh nhân bị hội chứng khoang nặng, phải rạch giải áp mạc ở cẳng tay và cánh tay, sau đó gân duỗi ngón tay tự đứt sau nhiều tuần khi vết thương đã lành [4].
Đối với các biến chứng nặng như hoại tử mô mềm hay hội chứng khoang do rắn cắn (như loài Bothrops lanceolatus ở Martinique), liệu pháp oxy cao áp (HBO2) đã được ghi nhận hỗ trợ điều trị thành công cho bệnh nhân gặp biến chứng cục bộ nặng dù đã dùng huyết thanh trước đó [5]. Rõ ràng, việc kiểm soát tổn thương đòi hỏi can thiệp y tế phức tạp, đắp lá hoàn toàn vô giá trị.
Nọc độc của các loài rắn khác nhau gây biến chứng rất dai dẳng. Trường hợp đầu tiên ghi nhận vết cắn từ loài rắn ăn rắn châu Phi (Polemon acanthias) trên nam chuyên gia bò sát 51 tuổi cho thấy sưng nề lan tới cổ tay, tạo bọng nước và cứng khớp ngón tay [6]. Tình trạng này thuyên giảm rồi tái phát trong tuần tiếp theo, mất 5 tuần rưỡi chăm sóc y tế với kháng sinh phổ rộng và thuốc kháng histamine mới hồi phục hoàn toàn [6].
Hiểu lầm thường gặp về lá chân rết
Nhiều người lầm tưởng: đắp lá thấy bớt đau nghĩa là hết độc. Thực tế, một số loài thực vật có thể chứa hoạt chất hỗ trợ biểu mô hóa vết thương rạch da thông thường ở chuột [7], nhưng điều đó không đồng nghĩa với khả năng giải độc nọc rắn. Nọc rắn phá hủy mô từ bên trong, không thể so sánh với vết xước da ngoài thân thể.
Hiểu lầm khác: bất kỳ thứ gì bôi lên vết thương cũng giúp chóng lành. Nghiên cứu thực nghiệm vết thương da trên rắn sọc (Thamnophis sirtalis) năm 1988 cho thấy việc bôi mỡ kháng sinh hay bột phun kháng sinh thậm chí làm chậm tiến trình lành thương so với đối chứng (điểm số đánh giá lần lượt là -12 và -6) [8]. Tự ý bôi đắp dị vật bừa bãi chỉ làm tình trạng vết thương tệ hơn.
Ai cần đặc biệt cẩn trọng
Bất kỳ ai bị động vật có độc cắn, đặc biệt là rắn, tuyệt đối không đắp lá chân rết hoặc bất kỳ loại lá cây nào.
Người lao động nông nghiệp, người đi rừng, người dân vùng sâu vùng xa thường có thói quen tìm thầy lang lấy lá thuốc. Đây là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất bị biến chứng hoại tử chi và tử vong do chậm trễ cấp cứu y tế.
Người già, trẻ nhỏ và người có bệnh nền suy giảm miễn dịch khi bị đắp lá bẩn càng dễ rơi vào sốc nhiễm trùng, uốn ván đe dọa trực tiếp tính mạng [2].
Hướng dẫn xử trí đúng cách khi bị cắn
Khi bị rắn cắn hoặc côn trùng độc đốt, cần tuân thủ nghiêm ngặt các bước sơ cứu y khoa:
Giữ nạn nhân nằm yên, bất động vùng chi bị cắn. Cử động nhiều khiến nọc độc lan nhanh vào hệ tuần hoàn.
Rửa sạch vết thương bằng nước muối sinh lý hoặc nước sạch. Không rạch mổ, không chích hút nọc, không đắp lá rết hay bất kỳ loại thảo dược nào.
Cố định nhẹ nhàng nẹp chi bị cắn ở vị trí thấp hơn tim. Nhanh chóng đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất có sẵn huyết thanh kháng nọc phù hợp.
Đắp lá chân rết trị rắn cắn là phản khoa học. Trì hoãn điều trị y tế để đắp lá sẽ đánh đổi bằng hoại tử chi hoặc tính mạng.
