Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về hai loại dầu
Nhiều người tìm đến các sản phẩm bổ sung chất béo để hỗ trợ kiểm soát phản ứng viêm mạn tính và cải thiện sức khỏe làn da hoặc khớp. Trong số đó, dầu hoa anh thảo (chứa acid béo omega-6) và dầu cá (chứa acid béo omega-3) là hai lựa chọn quen thuộc nhất. Tuy nhiên, sự khác biệt bản chất giữa hai chất này và khả năng kết hợp hay thay thế nhau vẫn gây nhiều nhầm lẫn.
Quan niệm phổ biến thường xếp omega-6 vào nhóm gây viêm và chỉ coi omega-3 là dưỡng chất chống viêm. Thực tế sinh hóa cho thấy phản ứng của cơ thể phức tạp hơn nhiều. Tác dụng chống viêm của từng loại phụ thuộc vào con đường chuyển hóa trung gian và sự cân bằng giữa các chất trong chế độ ăn uống hàng ngày.
Câu trả lời ngắn về sự khác biệt
Dầu cá chứa hai acid béo omega-3 chuỗi dài quan trọng là acid eicosapentaenoic (EPA) và acid docosahexaenoic (DHA) [1]. Ngược lại, thành phần giá trị của dầu hoa anh thảo là acid gamma-linolenic (GLA), một acid béo thuộc nhóm omega-6 [1].
Cả hai loại chất béo này đều có khả năng điều hòa phản ứng viêm nhưng đi qua hai chuỗi phản ứng sinh hóa hoàn toàn riêng biệt. EPA và DHA từ dầu cá trực tiếp ức chế các chất gây viêm và cạnh tranh chuyển hóa với acid arachidonic (AA) [4, 6]. Trong khi đó, GLA từ dầu hoa anh thảo muốn phát huy tác dụng bảo vệ phải nhờ cơ thể chuyển đổi kéo dài thành dạng chất trung gian dihomo-gamma-linolenic (DGLA) [2, 5].
Cơ chế chuyển hóa: Vì sao cùng chống viêm theo hai ngả đường?
Acid béo omega-6 và omega-3 đều là những chất béo đa không bão hòa thiết yếu [1]. Chuỗi chuyển hóa của omega-6 bắt đầu từ acid linoleic (LA), chất này chuyển đổi thành GLA rồi tiếp tục kéo dài thành DGLA và acid arachidonic [1]. Ngược lại, chuỗi omega-3 bắt đầu từ acid alpha-linolenic (ALA) để tạo nên EPA và DHA [1].
Trong cơ thể, các acid béo omega-3 có tác dụng ức chế trực tiếp quá trình sản xuất các chất trung gian tiền viêm như interleukin-1 beta (IL-1 beta), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interleukin-6 (IL-6) [2]. EPA và DHA còn làm giảm hoạt động của các enzyme lipoxygenase và điều hòa biểu hiện gen liên quan đến phản ứng viêm [4, 6].
Khác với các acid béo omega-6 thông thường có xu hướng thúc đẩy viêm, GLA trong dầu hoa anh thảo lại có con đường chuyển hóa đặc thù [2, 6]. Khi đi vào tế bào nội mô, GLA được enzyme elongase 5 kéo dài thành DGLA [3]. Chính DGLA mới là chất trực tiếp làm giảm các phân tử kết dính và cytokine gây viêm nội mô như sICAM-1, MCP-1, RANTES và IL-6 [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về GLA và EPA/DHA?
Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu tế bào để xác minh cơ chế cũng như hiệu quả sinh học của hai nhóm chất béo này.
Nghiên cứu tế bào năm 2020 trên tế bào nội mô người EA.hy926 chỉ ra rằng GLA ở nồng độ 50 micromol làm giảm sự sản sinh phân tử kết dính sICAM-1 cùng các chất hóa ứng động MCP-1 và RANTES khi tế bào bị kích thích bởi TNF-alpha [3]. Đáng chú ý, khi enzyme elongase 5 bị bất hoạt bằng kỹ thuật can thiệp gen, tác dụng bảo vệ của GLA hoàn toàn biến mất [3]. Chất chuyển hóa DGLA ở nồng độ 10 micromol làm giảm nồng độ IL-6 và sICAM-1, đồng thời làm giảm sự bám dính của tế bào bạch cầu đơn nhân vào tế bào nội mô [3].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng năm 2011 được thực hiện trên 60 bệnh nhân viêm khớp mạn tính (gồm 54 người viêm khớp dạng thấp và 6 người viêm khớp vảy nến), trong đó có 47 bệnh nhân hoàn thành theo đề cương [4]. Nghiên cứu chia các bệnh nhân thành 4 nhóm sử dụng liên tục trong 12 tuần: nhóm 1 dùng 3,0 g n-3 LC-PUFA/ngày; nhóm 2 dùng 3,2 g GLA/ngày; nhóm 3 dùng phối hợp 1,6 g n-3 LC-PUFA kết hợp 1,8 g GLA/ngày; nhóm 4 dùng 3,0 g dầu ô liu [4]. Kết quả ghi nhận ở nhóm 1, tỷ lệ AA/EPA giảm mạnh từ 6,5 +- 3,7 xuống 2,7 +- 2,1 trong lipid huyết tương và từ 25,1 +- 10,1 xuống 7,2 +- 4,7 trên màng hồng cầu [4]. Ở nhóm 2, lượng GLA bổ sung dẫn đến sự gia tăng mạnh nồng độ GLA và DGLA trong lipid huyết tương và màng tế bào hồng cầu [4]. Khi dùng kết hợp ở nhóm 3, nồng độ GLA và DGLA cũng tăng nhưng chỉ bằng một nửa so với nhóm chỉ dùng GLA đơn thuần [4].
Nghiên cứu đoàn hệ đa sắc tộc MESA năm 2014 khảo sát trên 2.848 người trưởng thành để đánh giá mối liên hệ giữa nồng độ acid béo trong huyết tương và các dấu ấn sinh học viêm [5]. Kết quả phân tích hồi quy cho thấy thể trạng béo phì làm thay đổi đáng kể tác động của chất béo [5]. Ở người béo phì, nồng độ EPA tỷ lệ nghịch với dấu ấn sICAM-1 (p = 0,02), trong khi acid linoleic lại tỷ lệ thuận với chất này (p < 0,001) [5]. Ngược lại, nồng độ DGLA lại có mối liên hệ tỷ lệ thuận với cytokine viêm IL-6 ở cả nhóm người bình thường (p = 0,01) và người béo phì (p < 0,001), với mức độ gia tăng mạnh hơn rõ rệt ở người có thừa cân béo phì [5].
Nghiên cứu lâm sàng OMEGA công bố năm 2011 trên tạp chí JAMA theo dõi 272 bệnh nhân tổn thương phổi cấp phải thở máy tại 44 bệnh viện [6]. Bệnh nhân được cho dùng bổ sung qua đường tiêu hóa acid béo omega-3, acid gamma-linolenic cùng các chất chống oxy hóa ngày hai lần [6]. Thử nghiệm phải dừng lại sớm sau khi tuyển 143 người vào nhóm can thiệp và 129 người vào nhóm chứng do không đem lại hiệu quả [6]. Dù nồng độ EPA huyết tương tăng gấp 8 lần, nhóm dùng omega-3 và GLA lại có số ngày không cần thở máy ít hơn (14,0 ngày so với 17,2 ngày; p = 0,02), số ngày không cần chăm sóc tích cực thấp hơn (14,0 ngày so với 16,7 ngày; p = 0,04) và tỷ lệ tử vong sau 60 ngày ở mức 26,6% so với 16,3% ở nhóm đối chứng [6].
Một nghiên cứu năm 2004 trên dòng tế bào bạch cầu HL-60 được xử lý với 50 micromol EPA và 20 micromol GLA trong 12 giờ cho thấy việc ức chế enzyme 5-lipoxygenase (5-LO) làm giảm khả năng sống của tế bào và thúc đẩy hiện tượng chết rụng tế bào [7]. Ngược lại, việc ức chế enzyme cyclooxygenase 1, 2 bằng ibuprofen hay 12-lipoxygenase bằng baicalein không gây ảnh hưởng đến tỷ lệ sống của các tế bào này [7].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Các acid béo thiết yếu đóng vai trò quan trọng cấu trúc nên hàng rào lipid của lớp sừng ở da, hỗ trợ kiểm soát tổn thương da do bỏng nắng, tham gia ức chế phản ứng viêm và kích thích quá trình làm lành vết thương [1]. Việc kết hợp dinh dưỡng chứa EPA và GLA cho thấy tiềm năng điều hòa một số bệnh lý viêm mạn tính của khớp hoặc bệnh lý biểu mô da [4, 7].
Tuy nhiên, người đọc cần nhìn nhận thận trọng về mặt giới hạn nghiên cứu. Dữ liệu tế bào trong ống nghiệm không thể phản ánh trọn vẹn toàn bộ các phản ứng phức tạp trong cơ thể sống [2, 3]. Dù GLA có tính kháng viêm trên mô nuôi cấy, dữ liệu lâm sàng thực tế quy mô lớn trên người béo phì lại ghi nhận nồng độ DGLA trong máu tỷ lệ thuận với dấu ấn viêm IL-6 [5]. Đáng chú ý, việc bổ sung liều lượng cao qua đường tiêu hóa đối với bệnh nhân suy hô hấp cấp tính thở máy không mang lại cải thiện lâm sàng mà còn cho kết quả bất lợi [6]. Các chế phẩm này chỉ mang tính hỗ trợ điều hòa và tuyệt đối không thể thay thế phác đồ điều trị chuyên khoa.
Hiểu lầm thường gặp: Có phải omega-6 luôn luôn xấu?
Một hiểu lầm rất phổ biến là đánh đồng mọi acid béo omega-6 đều gây hại và làm bùng phát phản ứng viêm. Lập luận này chỉ đúng một phần khi nói về acid linoleic dư thừa từ các loại dầu thực vật tinh luyện công nghiệp [6, 8]. Khẩu phần ăn hiện đại theo lối phương Tây thường có tỷ lệ omega-6 so với omega-3 lên tới xấp xỉ 20:1, vượt xa tỷ lệ cân bằng truyền thống khoảng 4:1 hoặc thấp hơn [8]. Chế độ ăn lệch lạc này dễ duy trì tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp và kích hoạt phản ứng đông máu, dị ứng [8].
Dầu hoa anh thảo chứa GLA là một trường hợp ngoại lệ trong gia đình omega-6 [2, 4]. GLA không thúc đẩy sản sinh các phân tử tiền viêm như acid linoleic hay acid arachidonic tự do trong chế độ ăn nhiều thịt [6, 8]. Nó chuyển hóa thành DGLA và góp phần giảm tải các cytokine gây tổn thương mô [3]. Mặt khác, dầu cá lại giúp hạ thấp tỷ lệ AA/EPA trên màng hồng cầu và mô tế bào, làm giảm các phản ứng viêm qua trung gian leukotriene [6, 7]. Cả hai loại acid béo không triệt tiêu nhau hoàn toàn mà tác động lên những mắt xích miễn dịch khác nhau [4, 7].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có bệnh lý viêm phổi cấp tính hoặc đang cần can thiệp hồi sức cấp cứu cần tuân thủ phác đồ điều trị của bệnh viện, không tự ý truyền bổ sung liều cao các chế phẩm lipid này [6]. Những người đang thừa cân hoặc mắc hội chứng béo phì cần tham khảo kỹ ý kiến bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng, bởi quá trình chuyển hóa DGLA và đáp ứng viêm từ acid béo ở người béo phì có sự sai khác lớn so với người có cân nặng bình thường [5].
Những người có biến dị di truyền ở enzyme 5-lipoxygenase hoặc đang sử dụng các thuốc ức chế enzyme chuyển hóa eicosanoid cần hết sức cẩn trọng khi dùng acid béo liều cao [3, 6]. Phụ nữ có thai, người cho con bú, trẻ nhỏ và người chuẩn bị phẫu thuật can thiệp ngoại khoa không nên tùy tiện dùng liều đậm đặc nếu chưa có chỉ định y khoa.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Để áp dụng hợp lý các loại acid béo bảo vệ sức khỏe, người dân nên tập trung thiết lập lại tỷ lệ cân đối giữa omega-6 và omega-3 trong bữa ăn hàng ngày [8]. Điều này đạt được thông qua việc hạn chế tiêu thụ quá mức các loại dầu hạt tinh luyện công nghiệp giàu acid linoleic và gia tăng nguồn omega-3 từ các loại cá béo biển sâu [8].
Khi muốn sử dụng thêm viên uống bổ sung dầu hoa anh thảo hoặc dầu cá, cần lựa chọn sản phẩm từ các nhà sản xuất có kiểm định rõ ràng và chỉ dùng với liều lượng vừa phải theo khuyến cáo trên bao bì. Trong nghiên cứu lâm sàng trên bệnh nhân khớp, việc dùng kết hợp cả hai nhóm chất béo vẫn cho thấy sự hấp thu vào lipid màng tế bào dù nồng độ DGLA gia tăng thấp hơn so với việc dùng riêng rẽ một loại [4]. Bất kỳ ai đang có bệnh mạn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị kéo dài đều cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ để được hướng dẫn phương án phối hợp an toàn nhất.
Cả dầu hoa anh thảo và dầu cá đều mang lại những lợi ích sinh học nhất định nhờ khả năng điều hòa miễn dịch và cấu trúc tế bào [4, 7]. Sự khác biệt cơ bản nằm ở con đường tạo thành DGLA của dầu hoa anh thảo và khả năng ức chế trực tiếp cytokine viêm của dầu cá [2, 6]. Duy trì một chế độ dinh dưỡng đa dạng, giảm thực phẩm chế biến sẵn và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi bổ sung là chìa khóa bảo vệ sức khỏe an toàn.
