Đứt tay khi gọt hoa quả, trầy xước da hoặc phỏng nước sôi nhẹ là tai nạn sinh hoạt thường gặp. Nhiều gia đình tìm kiếm dầu thảo dược bôi ngoài da để làm dịu vết đau và ngừa sẹo, trong đó có dầu ngâm cây ban âu.
Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy chiết xuất cây ban âu (tên tiếng Anh là St. John’s Wort, tên khoa học Hypericum perforatum L.) có khả năng hỗ trợ làm lành vết thương ngoài da [1]. Dược liệu này chứa các hoạt chất giúp giảm viêm, kháng khuẩn, kích thích tái tạo lớp biểu bì và tăng tích lũy sợi collagen để đóng miệng vết thương nhanh hơn [2], [3], [4]. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu hiện tại mới dừng ở mô hình động vật như chó và chuột, chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người để khẳng định hiệu quả tuyệt đối [1], [2].
Cây ban âu và cơ chế tái tạo mô từ hoạt chất hyperforin
Cây ban âu là loài thảo mộc thân thảo cao khoảng 50-60 cm, có nguồn gốc từ châu Âu, Tây Á, Bắc Phi và hiện mọc tự nhiên ở Bắc Mỹ, Úc, Chile [1]. Dù thường được biết đến như một thảo dược hỗ trợ giảm trầm cảm và lo âu, y học dân gian nhiều nơi, đặc biệt là Thổ Nhĩ Kỳ, đã ngâm phần trên mặt đất đang ra hoa của cây này vào dầu ô liu để làm thuốc bôi vết thương, vết cắt, vết loét và bỏng nắng [1], [5], [6], [3], [4].
Tác dụng phục hồi tổn thương da của cây ban âu đến từ nhóm hoạt chất sinh học đa dạng gồm hyperforin (nhóm acyl-phloroglucinol), hypericin (nhóm naphthodianthrone), flavonoid và xanthone [1], [4]. Trong đó, thành phần chính hyperforin đóng vai trò trọng tâm trong việc kháng khuẩn, chống viêm và tái tạo mô [4]. Nghiên cứu công bố năm 2020 chỉ ra rằng hyperforin kích hoạt kênh thụ thể TRPC6 trên màng tế bào, từ đó thúc đẩy quá trình biệt hóa tế bào sừng (keratinocyte) - loại tế bào chính cấu tạo nên lớp biểu bì bảo vệ mặt ngoài của da [4].
Một tổng quan tài liệu công bố năm 2024 phân tích các dữ liệu từ năm 1994 đến 2023 cho thấy cây ban âu tham gia vào từng giai đoạn của quá trình liền thương, bao gồm tái biểu mô hóa, tạo mạch máu mới, co rút thu hẹp miệng vết thương và tái tạo mô liên kết [3]. Chiết xuất thảo dược này ức chế sự di cư quá mức của nguyên bào sợi nhưng lại làm tăng số lượng nguyên bào sợi có hình đa giác và tăng lượng sợi collagen bên trong các tế bào này, giúp mô mới chắc khỏe hơn [3]. Đồng thời, dược liệu điều hòa phản ứng miễn dịch và giảm viêm bằng cách ức chế sản xuất các chất trung gian gây viêm như interleukin-6, yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), biểu hiện gen cyclooxygenase-2 (COX-2) và enzyme inducible nitric oxide synthase [3].
Bằng chứng từ các dạng bào chế truyền thống và hiện đại
Để kiểm chứng bài thuốc dân gian ngâm dầu ô liu tại Thổ Nhĩ Kỳ, một nghiên cứu năm 2010 đã thử nghiệm trên mô hình vết thương cắt bỏ và rạch da tròn ở động vật [6]. Kết quả cho thấy dịch chiết dầu ô liu của cây ban âu mang lại hiệu quả làm lành đáng kể, đạt mức ức chế tổn thương từ 5,1% đến 82,6% ở mô hình cắt bỏ và từ 20,2% đến 100,0% ở mô hình rạch da [6]. Khi các nhà khoa học chiết xuất phần trên mặt đất bằng cồn ethanol, tỷ lệ phục hồi đạt từ 18,3% đến 95,6% ở vết thương cắt bỏ và 13,9% đến 100,0% ở vết thương rạch [6]. Việc phân tách tiếp bằng dung môi ethyl acetate (EtOAc) cho hoạt tính cao nhất, nhưng các phân đoạn nhỏ tách lẻ ra lại không mạnh bằng tổng dịch chiết EtOAc, chứng tỏ các chất trong cây ban âu hoạt động hiệp đồng (hỗ trợ lẫn nhau) thay vì chỉ dựa vào một chất đơn lẻ [6]. Đáng chú ý, khi thử nghiệm song song loài cây họ hàng là Hypericum scabrum L., các nhà nghiên cứu nhấn mạnh cần chọn đúng loài Hypericum perforatum L. mới có tác dụng trị thương như y học cổ truyền ghi nhận [6].
Bên cạnh dầu ngâm truyền thống, giới khoa học đã thử nghiệm đưa chiết xuất cây ban âu vào các dạng thuốc mỡ và gel công nghệ cao. Năm 2013, một loại thuốc mỡ mới chứa tổng chiết xuất cây ban âu được bôi hàng ngày trong 21 ngày trên chuột Wistar bị vết rạch thẳng, vết cắt tròn và bỏng nhiệt [7]. Đánh giá lâm sàng và mô bệnh học xác nhận thuốc mỡ này giúp co rút vết thương, đẩy nhanh thời gian tái tạo biểu mô và an toàn khi sử dụng [7].
Năm 2018, một nhóm nghiên cứu đã bào chế dịch chiết cồn 80% của cây ban âu (chuẩn hóa chứa 2,8 ± 2% hyperforin, 0,51 ± 3% tổng hypericin, 3,4 ± 4% rutin, 1,1 ± 3% axit chlorogenic và 0,5 ± 2% quercitrin) vào hệ dẫn thuốc niosome dạng gel 1,5% NaCMC để giữ được cả hoạt chất ưa dầu và ưa nước [1]. Thử nghiệm trên 16 con chó lai trưởng thành cho thấy vào ngày thứ 7 sau khi tạo vết thương, nhóm bôi gel niosome giảm đáng kể số lượng tế bào viêm (chỉ còn 18,4 ± 5,3), giúp rút ngắn giai đoạn viêm và chuyển sớm sang giai đoạn tăng sinh mô [1]. Sau 21 ngày, vết thương ở nhóm dùng gel niosome tái tạo hoàn toàn lớp biểu bì, hình thành sợi nền mới và thu nhỏ kích thước vết thương vượt trội so với nhóm đối chứng và nhóm bôi kem Panthenol 2% [1].
So sánh với thuốc sát khuẩn và hiệu quả trên vết thương khó lành
Khả năng làm lành của cây ban âu còn được đặt lên bàn cân với các dung dịch sát khuẩn và thuốc bôi y tế thông dụng. Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên 10 con chuột cống trắng Wistar cái trưởng thành đã so sánh dịch chiết cây ban âu với povidone iodine, cồn cánh kiến trắng (tincture benzoin) và tretinoin trên vết thương phẫu thuật [2]. Sau 7 ngày bôi, kết quả giải phẫu bệnh lý ghi nhận không có độc tính trên da ở nhóm dùng cây ban âu [2]. Trong khi povidone iodine giúp tái tạo biểu mô tốt hơn nhóm đối chứng nhưng lại gây hiện tượng tiêu hủy tế bào (cell lysis) đáng kể, dịch chiết cây ban âu đạt giai đoạn lành thương tiên tiến nhất trong thời gian ngắn nhất, với chỉ số tái biểu mô hóa và tích lũy collagen cao hơn hẳn, đồng thời lượng tế bào viêm thấp hơn [2].
Đối với vết thương phẫu thuật trên cơ địa tiểu đường vốn rất khó lành, một nghiên cứu năm 2018 đã thực hiện mô hình rạch và cắt bỏ da lưng trên 54 con chuột Sprague-Dawley mắc tiểu đường, chia làm 6 nhóm (mỗi nhóm 9 con) để so sánh đường uống và đường bôi ngoài da của cây ban âu cũng như dầu ô liu dẫn thuốc [5]. Kết quả cho thấy cả nhóm uống và nhóm bôi cây ban âu đều có độ bền kéo của mô da, nồng độ hydroxyproline và mật độ collagen cao hơn đáng kể so với nhóm tiểu đường không điều trị [5]. Tuy nhiên, vào ngày thứ 3 và ngày thứ 21, nhóm uống cây ban âu và nhóm bôi dầu ô liu có mật độ tế bào viêm, mật độ collagen và hoạt tính nguyên bào sợi cao hơn nhóm tiểu đường đối chứng; nghiên cứu kết luận dùng đường uống mang lại tác động tích cực lên vết thương tiểu đường mạnh hơn so với bôi ngoài da [5].
Ngoài ra, cách thức phối hợp điều trị cũng ảnh hưởng đến kết quả. Một nghiên cứu năm 2012 trên chuột Wistar bị rạch da lưng đã chia 6 nhóm để đánh giá gel cây ban âu và gel cây kim sa (Arnica montana L.) dùng riêng lẻ hoặc kết hợp dòng điện vi mô (microcurrent cường độ 10 microampe trong 2 phút) [8]. Mẫu mô lấy vào ngày thứ 2, 6 và 10 cho thấy việc bôi gel thảo dược có hiệu quả so với nhóm không can thiệp, nhưng sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (P < 0,05) về mô mới hình thành, số lượng mạch máu mới và tỷ lệ sợi collagen trưởng thành chỉ đạt được khi kết hợp bôi gel với kích thích dòng điện vi mô [8].
Lợi ích, giới hạn của bằng chứng và hiểu lầm thường gặp
Tổng hợp các nghiên cứu cho thấy lợi ích lớn nhất của chiết xuất cây ban âu khi bôi ngoài da là khả năng kháng viêm, kháng khuẩn, chống oxy hóa và thúc đẩy đóng miệng vết thương thông qua tích lũy collagen và biệt hóa tế bào biểu bì [2], [3], [4]. Các chế phẩm thử nghiệm đều không ghi nhận độc tính trên da động vật và có chi phí nguyên liệu rẻ [2], [7].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là toàn bộ số liệu định lượng đều thu thập từ mô hình chuột và chó trong phòng thí nghiệm [1], [2], [5], [8], [7]. Cấu trúc da động vật và tốc độ liền thương của chúng có sự khác biệt nhất định với cơ thể người. Hơn nữa, hiệu quả trong nghiên cứu phụ thuộc chặt chẽ vào công nghệ chiết xuất (như chuẩn hóa nồng độ hyperforin hay tạo hạt niosome) và phương pháp hỗ trợ (như dòng điện vi mô) [1], [8].
Từ đây, nhiều người dễ mắc phải hai hiểu lầm phổ biến. Thứ nhất là tự hái các loài cây dại có bề ngoài giống cây ban âu về ngâm dầu bôi lên vết thương hở; nghiên cứu năm 2010 đã chứng minh loài tương tự là Hypericum scabrum L. không phải là phương thuốc trị thương truyền thống và việc chọn sai loài sẽ không mang lại tác dụng mong đợi [6]. Thứ hai là nghĩ rằng chỉ cần ngâm thảo dược thô vào dầu ăn thông thường là trị được mọi vết loét nặng, trong khi ở vết thương tiểu đường phức tạp, việc bôi đơn thuần kém hiệu quả hơn đường toàn thân, hoặc ở vết cắt phẫu thuật cần kết hợp vật lý trị liệu mới tối ưu hóa được cấu trúc sợi collagen [5], [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù không ghi nhận độc tính kích ứng da trên chuột thử nghiệm, người dùng vẫn phải thận trọng khi đưa một chế phẩm thảo dược lên vùng da bị tổn thương [2]. Những người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Ban (Hypericaceae hoặc Clusiaceae) không nên tự ý bôi dầu hoặc gel chiết xuất từ cây ban âu [1], [3].
Người mắc bệnh tiểu đường có vết loét, vết thương phẫu thuật hoặc vết bỏng sâu tuyệt đối không tự dùng dầu ngâm thảo dược tại nhà để thay thế phác đồ y khoa [5], [4]. Bỏng độ hai do nước sôi hay chất lỏng nóng tạo ra lượng lớn gốc tự do gây căng thẳng oxy hóa tế bào và tiềm ẩn nhiều biến chứng nguy hiểm đến tính mạng cũng như thẩm mỹ, đòi hỏi sự can thiệp y tế chuyên nghiệp [4]. Phụ nữ mang thai, người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào từ cây ban âu, đặc biệt là khi có ý định dùng đường uống [5].
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn
Để tận dụng đặc tính tái tạo mô của cây ban âu một cách an toàn cho các tổn thương da nhỏ trong sinh hoạt, người dùng nên ưu tiên chọn các sản phẩm kem, thuốc mỡ hoặc gel bôi ngoài da đã được bào chế chuẩn hóa bởi các nhà sản xuất uy tín thay vì tự ngâm dầu thủ công không đảm bảo vô trùng [1], [7]. Một chế phẩm được kiểm soát hàm lượng hoạt chất (như tỷ lệ hyperforin, flavonoid) và kích thước hạt thuốc mỡ sẽ giúp hoạt chất thấm qua da tốt hơn và hạn chế nguy cơ nhiễm trùng phụ [1], [7].
Khi bị trầy xước hoặc đứt tay nhẹ, bước đầu tiên vẫn là làm sạch vết thương bằng nước sạch hoặc dung dịch rửa y tế dịu nhẹ và cầm máu. Sau khi vết thương đã khô ráo và không có dấu hiệu nhiễm trùng sâu, có thể thoa một lớp mỏng chế phẩm chứa chiết xuất Hypericum perforatum L. mỗi ngày một lần theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc bác sĩ để hỗ trợ giảm viêm và kéo da non [1], [7]. Trong quá trình theo dõi từ 7 đến 21 ngày, nếu vùng da bôi thuốc có biểu hiện sưng tấy lan rộng, chảy dịch mủ hoặc lâu lành, người bệnh cần ngưng sử dụng và đến cơ sở y tế để kiểm tra [1], [2].
Dầu ngâm và các chiết xuất từ cây ban âu chứa hoạt chất hyperforin thực sự có tiềm năng kháng khuẩn, giảm viêm và kích thích tái tạo lớp biểu bì trên thực nghiệm [3], [4]. Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận đây là giải pháp hỗ trợ cho các tổn thương bề mặt nhẹ, lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc chuẩn hóa và luôn hỏi ý kiến bác sĩ khi xử lý các vết thương phức tạp.