Nhiều người có thói quen sử dụng các loại cây cỏ, thảo dược tự nhiên hoặc các loại hạt dân dã như đậu ván dại để bồi bổ sức khỏe hoặc dùng kèm trong bữa ăn hằng ngày. Tuy nhiên, việc kết hợp tùy tiện các loại thảo mộc này với thuốc tây y điều trị bệnh có thể tiềm ẩn những rủi ro không ngờ tới. Câu hỏi đặt ra là: Liệu đậu ván dại có gây tương tác bất lợi với thuốc điều trị hay không?
Hiện tại, chưa có nghiên cứu lâm sàng trực tiếp nào đánh giá cụ thể tương tác giữa cây đậu ván dại và các thuốc điều trị đặc hiệu trên cơ thể người. Dù vậy, các bằng chứng khoa học tổng quan về dược lý thực vật cho thấy các hợp chất tự nhiên trong thực phẩm thảo mộc hoàn toàn có khả năng can thiệp vào quá trình hấp thu và chuyển hóa thuốc tại đường tiêu hóa [1], [2]. Do đó, người bệnh cần hết sức thận trọng khi dùng đồng thời thảo dược này với các loại thuốc kê đơn hoặc thuốc không kê đơn.
Thảo dược và nguy cơ tương tác thuốc đường uống
Thực phẩm tự nhiên và các chất bổ sung có nguồn gốc thực vật ngày càng được sử dụng phổ biến trên toàn cầu nhờ những lợi ích cho sức khỏe [1], [2]. Mặc dù vậy, sự gia tăng sử dụng các chế phẩm này cũng kéo theo nguy cơ tương tác bất lợi với các loại thuốc được bác sĩ chỉ định [2]. Nhiều người lầm tưởng rằng các loại cây cỏ tự nhiên luôn lành tính và không ảnh hưởng đến thuốc tân dược, nhưng thực tế cơ chế sinh học trong cơ thể phức tạp hơn rất nhiều.
Các tương tác giữa thực phẩm thảo mộc và thuốc có thể xảy ra ở cả khâu dược động học (bao gồm hấp thu, phân bố, chuyển hóa, thải trừ) lẫn dược lực học (tác động điều trị của thuốc) [2]. Đáng chú ý, các tương tác này diễn ra chủ yếu trong quá trình chuyển hóa, không chỉ tại gan mà còn ngay tại lớp biểu mô của đường tiêu hóa trước khi thuốc ngấm vào máu [2]. Nếu các hợp chất trong thực vật làm ức chế enzym chuyển hóa, nồng độ thuốc trong máu có thể tăng vọt dẫn tới ngộ độc; ngược lại, nếu kích thích enzym hoạt động mạnh hơn, nồng độ thuốc sẽ giảm sút và mất tác dụng trị bệnh [3], [2].
Cơ chế tác động của hoạt chất thực vật lên enzym đường ruột
Các chất chuyển hóa thứ cấp trong thực vật (phytochemicals) như tannin, flavonoid, alkaloid, polyphenol có thể tác động trực tiếp đến các enzym chuyển hóa thuốc và protein vận chuyển tại niêm mạc ruột [1], [3]. Khi chúng ta uống thuốc, thuốc phải đi qua thành ruột và chịu sự chuyển hóa bước đầu. Tại đây, hệ thống enzym chuyển hóa pha I, pha II cùng các protein vận chuyển pha III đóng vai trò kiểm soát chặt chẽ lượng thuốc thực tế được đưa vào tuần hoàn chung [1].
Về mặt phân tử, các hợp chất trong thảo mộc có thể điều hòa hoạt động của các enzym này theo hai cơ chế: mức độ phiên mã hoặc hậu phiên mã [4]. Ở mức độ phiên mã, chúng kích hoạt các thụ thể hạt nhân như thụ thể pregnane X (PXR), thụ thể androstane cấu thành (CAR) hoặc thụ thể aryl hydrocarbon (AHR), cũng như các yếu tố phiên mã phi nội tiết như NRF2 [4]. Ở mức độ hậu phiên mã, các hoạt chất từ thực vật có thể liên kết cạnh tranh hoặc làm bất hoạt trực tiếp phân tử enzym và protein vận chuyển, dẫn đến việc thay đổi đột ngột khả năng chuyển hóa thuốc của cơ thể [4].
Nghiên cứu khoa học nói gì về tương tác giữa hoạt chất thực vật và thuốc
Để hiểu rõ hơn về nguy cơ của các loại hạt và cây họ đậu hoang dại, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu đánh giá ảnh hưởng của các phytochemicals lên hệ thống enzym và chất vận chuyển:
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2022 đã rà soát dữ liệu từ 5 cơ sở dữ liệu lớn trong giai đoạn từ năm 2000 đến 2021 [3]. Nghiên cứu này ghi nhận 21 hợp chất chiết xuất từ thực vật có khả năng điều hòa hoạt tính của enzym CYP3A và protein vận chuyển P-gp, từ đó làm thay đổi dược động học và hiệu quả trị liệu của 27 loại thuốc khác nhau ở người và động vật [3]. Các chất như flavonol, tannin, dẫn xuất thực vật khi ức chế hoặc cảm ứng enzym đã làm thay đổi nồng độ huyết tương của hàng loạt thuốc quan trọng như cyclosporine, digoxin, verapamil, tamoxifen, saquinavir [3]. Nghiên cứu này chứng minh rõ ràng rằng các phân tử tự nhiên từ thực vật hoàn toàn có thể gây thiếu liều điều trị hoặc ngộ độc thuốc [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã đi sâu vào cơ chế tương tác tại đường ruột bằng cách sử dụng các mô hình in vitro gồm tế bào ruột non của chuột, màng tế bào Caco-2, tế bào gan HepG2 và lát gan chuột [5]. Kết quả cho thấy các hợp chất chiết xuất từ tỏi già có khả năng cạnh tranh ức chế enzym chuyển hóa CYP3A4, đồng thời làm biến đổi hoạt tính của các protein vận chuyển quan trọng như P-gp, MRP-2, BCRP, MCT1, OATP và PepT1 thông qua thay đổi đặc tính điện sinh lý màng tế bào [5]. Dữ liệu này chứng minh rằng chuyển hóa bước đầu tại ruột chịu ảnh hưởng rất mạnh bởi các hoạt chất ăn uống đi kèm [5].
Ngoài ra, một bài tổng quan vào năm 2008 về tương tác thảo dược ở bệnh nhân thận chỉ ra rằng việc thay đổi hoạt tính của isoenzym CYP3A4 và protein vận chuyển do các hoạt chất thực vật gây ra có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc hoặc không đủ liều thuốc ức chế miễn dịch nhóm ức chế calcineurin [6]. Các nhà nghiên cứu cũng cảnh báo nguy cơ tiềm ẩn với các thuốc hạ đường huyết, thuốc chống đông máu hoặc thuốc huyết áp, dù nhiều trường hợp tương tác trên thực tế vẫn chưa được báo cáo đầy đủ do bệnh nhân không thông báo cho bác sĩ việc mình dùng thảo dược [6].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng hiện có
Các hợp chất tự nhiên trong chế độ ăn uống đã đồng hành cùng con người qua hàng thiên niên kỷ và góp phần định hình sự phát triển của hệ thống enzym chuyển hóa [7]. Trong một số trường hợp, tương tác giữa chất tự nhiên và chuyển hóa sinh học có thể mang lại tác dụng tích cực như hỗ trợ phòng ngừa ung thư [7], [4]. Nhiều hợp chất thực vật quý giá cũng đang được nghiên cứu chuyển hóa để tìm kiếm tiền chất phát triển thuốc mới điều trị các bệnh tim mạch, đái tháo đường hay huyết áp [8].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là việc nghiên cứu chuyển hóa các hợp chất thực vật vô cùng phức tạp do chúng có nhiều cấu trúc tương tự nhau và tồn tại trong nền mẫu sinh học phức tạp [8]. Riêng đối với cây đậu ván dại, các bằng chứng hiện có chỉ dừng lại ở nguyên lý chung của nhóm hợp chất thực vật và các enzym đường ruột chứ chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt cho loại cây này. Do đó, không thể khẳng định chắc chắn mức độ an toàn hay nguy cơ tuyệt đối khi sử dụng đậu ván dại cùng với các thuốc tân dược cụ thể.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc tự nhiên
Rất nhiều người tin rằng thảo mộc hay cây cỏ mọc tự nhiên là "lành tính tuyệt đối", uống vào chỉ có lợi chứ không có hại. Đây là quan niệm sai lầm, bởi các hoạt chất sinh học trong cây cỏ khi vào đường ruột đều tương tác với các thụ thể và enzym chuyển hóa giống như một hoạt chất hóa học [1], [4]. Khi các enzym này bị chiếm giữ hoặc ức chế, thuốc điều trị không được chuyển hóa đúng cách sẽ gây tác dụng phụ nguy hiểm [4], [2].
Một hiểu lầm khác là chỉ cần uống thuốc cách thảo dược khoảng 30 phút đến 1 tiếng là an toàn. Thực tế, nhiều hợp chất thực vật tác động ở mức độ phiên mã tế bào thông qua thụ thể PXR hay CAR, làm biến đổi số lượng enzym chuyển hóa trong niêm mạc ruột suốt nhiều ngày sau đó [4]. Sự phục hồi hoặc suy giảm hoạt tính enzym không diễn ra tức thì, do đó việc chia khoảng cách vài chục phút có thể không triệt tiêu được tương tác dược động học [4], [3].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đang sử dụng các thuốc điều trị có khoảng điều trị hẹp – tức là ranh giới giữa liều có tác dụng và liều ngộ độc rất nhỏ – cần tuyệt đối cẩn giác trước các loại thảo mộc chưa rõ tương tác [6], [3]. Nhóm này bao gồm bệnh nhân ghép tạng đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, người bệnh tim mạch đang uống digoxin, thuốc chống đông máu hay thuốc điều hòa huyết áp [6], [3]. Sự thay đổi nhỏ về hoạt tính của enzym CYP3A hay chất vận chuyển P-gp do thảo mộc gây ra cũng đủ khiến nồng độ thuốc dao động nguy hiểm [6], [3].
Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc bệnh gan cũng là nhóm nguy cơ cao [6]. Ở những bệnh nhân này, khả năng đào thải thuốc đã bị suy giảm sẵn; nếu dùng thêm các thảo mộc làm ức chế enzym tiêu hóa hoặc tăng độc tính tế bào thì nguy cơ tổn thương tạng sẽ gia tăng đáng kể [6], [4]. Đáng lo ngại là phần lớn các tương tác này thường bị bỏ sót do người bệnh không chủ động trao đổi với bác sĩ điều trị về các loại lá, hạt hay thực phẩm bổ sung mà mình tự ý dùng thêm [6].
Cách sử dụng an toàn và lời khuyên thực tế
Để tránh những rủi ro tương tác thuốc không mong muốn, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng trong sinh hoạt hằng ngày:
Trước hết, không tự ý sử dụng các loại hạt lạ, thảo dược hoang dã như đậu ván dại dưới dạng sắc uống đặc hoặc dùng với lượng lớn liên tục trong thời gian đang điều trị bệnh bằng thuốc tây. Khi đi khám bệnh, người dân cần chủ động thông báo đầy đủ cho bác sĩ hoặc dược sĩ về mọi loại trà thảo mộc, cây thuốc nam hay thực phẩm bổ sung mà mình đang sử dụng [6].
Trong chế độ ăn uống thông thường, nên duy trì thực đơn đa dạng, cân bằng, không nên lạm dụng bất kỳ một loại dược liệu hay thảo mộc đơn lẻ nào [7]. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như mệt mỏi, hoa mắt, rối loạn nhịp tim hoặc các triệu chứng của quá liều thuốc trong quá trình dùng kết hợp thảo dược, người bệnh cần ngừng ngay lập tức và đến cơ sở y tế để được kiểm tra kịp thời [1], [3].
Nhìn chung, dù các loại cây cỏ dân dã có thể chứa nhiều hoạt chất sinh học tiềm năng, nguy cơ tương tác dược động học tại đường tiêu hóa là hoàn toàn có thật trên cơ sở khoa học [1], [2]. Đối với đậu ván dại, người tiêu dùng không nên tự ý dùng chung với thuốc điều trị khi chưa có hướng dẫn rõ ràng từ bác sĩ chuyên khoa [6]. Hãy luôn đặt tính an toàn lên hàng đầu để bảo vệ sức khỏe và hiệu quả điều trị của bản thân.