Nhiều người mắc bệnh viêm khớp mạn tính có thói quen kết hợp thuốc tây với các loại thảo dược tự nhiên để mong giảm nhanh cơn đau nhức. Trong số đó, dây ba chẽ thường được người bệnh truyền tai nhau sử dụng song song với đơn thuốc điều trị khớp. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp thảo dược với thuốc tân dược tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe mà ít người lường trước.
Hiện tại, chưa có nghiên cứu lâm sàng trực tiếp nào kiểm chứng sự tương tác riêng biệt giữa dây ba chẽ và các loại thuốc tân dược điều trị viêm khớp. Mặc dù vậy, các bằng chứng khoa học về dược động học chỉ ra rằng nhiều hoạt chất thảo dược tự nhiên, đặc biệt là alkaloid, có khả năng ức chế hoặc kích thích hệ enzym gan Cytochrome P450 (CYP450) [1], [2]. Sự can thiệp này có thể làm biến đổi nồng độ các thuốc kháng viêm không steroid (NSAID), dẫn tới nguy cơ tăng độc tính hoặc làm mất hiệu lực điều trị của thuốc [3], [4].
Cơ chế tương tác thuốc và thảo dược qua enzym gan
Quá trình chuyển hóa thuốc trong cơ thể chủ yếu diễn ra tại gan, nơi hệ enzym Cytochrome P450 (CYP450) đóng vai trò trung tâm trong việc phân giải các hợp chất ngoại sinh [1], [5]. Khi thuốc hoặc các hoạt chất từ thảo dược đi vào cơ thể, chúng cạnh tranh hoặc can thiệp trực tiếp vào hoạt động của các phân nhóm enzym này [3].
Các thụ thể ngoại sinh như CAR (constitutive androstane receptor) và PXR (pregnane X receptor) có thể phản ứng với các hợp chất tự nhiên bằng cách tăng biểu hiện các gen tham gia vào quá trình chuyển hóa, bao gồm cả CYP450 [1]. Ngược lại, nhiều hợp chất từ thực vật lại làm giảm hoạt tính của hệ enzym này thông qua cơ chế ức chế cạnh tranh hoặc không cạnh tranh [1], [5]. Khi enzym gan bị ức chế, thuốc tân dược dùng kèm không thể chuyển hóa theo đúng lộ trình sinh học thông thường [3].
Hậu quả của hiện tượng này là nồng độ thuốc tân dược tự do trong máu có thể tăng vọt hoặc giảm mạnh [4]. Nếu nồng độ thuốc tăng cao bất thường do enzym gan bị phong tỏa, người bệnh sẽ đối mặt với các độc tính nguy hiểm từ thuốc tây [1], [3]. Ngược lại, nếu thảo dược kích hoạt enzym chuyển hóa quá nhanh, thuốc tân dược sẽ bị đào thải sớm trước khi kịp phát huy tác dụng chữa bệnh [1], [3].
Dấu hỏi về alkaloid thực vật và nguy cơ với thuốc NSAID
Thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) là nhóm thuốc nền tảng thường được kê đơn cho bệnh nhân thoái hóa khớp và viêm khớp dạng thấp. Nhóm thuốc này phụ thuộc nhiều vào các enzym gan họ Cytochrome P450 để chuyển hóa và bất hoạt trước khi đào thải qua thận [5].
Các nghiên cứu dược lý ghi nhận rằng các hợp chất thực vật như alkaloid và saponin có khả năng ức chế nhiều phân nhóm enzym CYP450 khác nhau [2]. Nếu một loại thảo dược chứa hàm lượng alkaloid đáng kể đi vào cơ thể cùng lúc với thuốc tân dược, sự ức chế enzym gan sẽ làm chậm quá trình chuyển hóa của thuốc [3], [2]. Điều này có thể khiến nồng độ thuốc trị viêm khớp tích tụ kéo dài trong tuần hoàn máu [3], [6].
Sự tích tụ quá mức thuốc kháng viêm làm tăng nguy cơ tổn thương niêm mạc dạ dày, xuất huyết tiêu hóa, suy giảm chức năng thận hoặc gây độc cho gan [1]. Do đó, việc phối hợp các thảo dược có chứa alkaloid với thuốc giảm đau, kháng viêm tân dược đòi hỏi sự cẩn trọng cao độ về mặt dược động học [3], [2].
Khoa học thực nghiệm nói gì về tương tác thảo dược - tân dược?
Một đánh giá tổng quan công bố năm 2017 nhấn mạnh rằng các chất bổ sung thảo dược là nguồn cơn đáng kể dẫn tới các tương tác thuốc - thuốc, thuốc - thảo dược và độc tính tại gan [1]. Đánh giá này chỉ ra rằng nhiều thảo mộc làm biến đổi biểu hiện gen CYP450 qua các thụ thể CAR và PXR, dẫn tới hình thành các hợp chất gây độc cho tế bào gan [1]. Dù vậy, dữ liệu ghi nhận độc tính thảo dược hiện nay chủ yếu vẫn dựa trên các báo cáo ca bệnh riêng lẻ hoặc nghiên cứu hồi cứu [1].
Năm 2010, một tổng quan hệ thống thu thập các thử nghiệm lâm sàng trên người từ các cơ sở dữ liệu y khoa từ khi thành lập đến tháng 3 năm 2009 [7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng kiến thức về tương tác giữa thảo dược phương Tây hoặc chiết xuất toàn phần với thuốc tây ở cấp độ enzym CYP450 còn rất hạn chế [7]. Các nhà khoa học cảnh báo rằng các dữ liệu tiền lâm sàng thường khó khái quát hóa chính xác trên cơ thể người, song bệnh nhân vẫn cần đặc biệt thận trọng với những thuốc có khoảng điều trị hẹp [7].
Đến năm 2022, một phân tích toàn diện trên gần 500 ấn phẩm khoa học đã khảo sát tác động của các thành phần thảo mộc đối với hoạt tính của enzym CYP450 [3]. Kết quả cho thấy các chất chuyển hóa từ thảo dược can thiệp sâu sắc vào các giai đoạn hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ (ADME) của thuốc tân dược [3]. Nghiên cứu chỉ ra việc thảo dược ức chế enzym gan có thể gây thất bại điều trị hoặc làm tăng vọt nồng độ thuốc quy ước, kích hoạt các biến cố bất lợi nghiêm trọng [3].
Cũng trong năm 2022, một nghiên cứu tổng quan phân loại các nhóm tương tác thuốc và thảo dược phổ biến [8]. Phân tích ghi nhận CYP450 là nhóm tương tác lớn, với cả hai hiện tượng hoạt hóa và ức chế enzym đều xuất hiện [8]. Tuy nhiên, nhiều tương tác lâm sàng cụ thể giữa các bài thuốc bản địa và thuốc tây vẫn chưa được ghi nhận đầy đủ trong y văn, để lại khoảng trống dữ liệu lớn cho người bệnh [8].
Đối với các loài thảo mộc cụ thể, một nghiên cứu năm 2018 kiểm tra dịch chiết cây Brachylaena elliptica trên mô hình ống nghiệm [2]. Dịch chiết này thể hiện khả năng ức chế yếu đối với enzym CYP3A4, một phân nhóm quan trọng thuộc CYP450 chịu trách nhiệm chuyển hóa nhiều loại thuốc tân dược [2]. Các tác giả giải thích mức độ ức chế thấp này có thể do hàm lượng alkaloid và saponin trong dịch chiết ở mức thấp [2]. Dù vậy, nghiên cứu lưu ý cần thận trọng với độc tính tiềm ẩn của dịch chiết thảo dược này khi sử dụng kết hợp [2].
Năm 2021, một nghiên cứu đánh giá tương tác dược động học của bài thuốc thảo dược Maha-Yogaraj Gugglu (MYG) và hoạt chất E, Z guggulsterone thông qua microsome gan chuột và xét nghiệm huỳnh quang trên CYP3A4 [6]. Kết quả thử nghiệm tiền lâm sàng trên cơ thể sống bằng thuốc đối chứng midazolam cho thấy bài thuốc MYG và đồng phân guggulsterone làm tăng đáng kể diện tích dưới đường cong (AUC) và tăng nhẹ nồng độ đỉnh trong huyết tương (Cmax) của thuốc [6]. Sự thay đổi các thông số này chứng minh hoạt chất thảo dược đã làm tăng sinh khả dụng của thuốc tân dược thông qua ức chế chuyển hóa bước đầu qua gan [6].
Cùng năm 2021, nghiên cứu trong phòng thí nghiệm trên microsome gan người cho thấy hoạt chất cornin (100 µM) ức chế đáng kể các enzym CYP3A4, 2C9 và 2E1 phụ thuộc vào liều lượng, với giá trị IC50 lần lượt là 9,20 µM, 22,91 µM và 14,28 µM [5]. Đáng chú ý, cornin ức chế CYP3A4 theo cơ chế không cạnh tranh với giá trị Ki là 4,69 µM, đồng thời ức chế cạnh tranh với CYP2C9 (Ki = 11,31 µM) và CYP2E1 (Ki = 6,54 µM) [5]. Các enzym như CYP2C9 và CYP3A4 vốn là những trục chuyển hóa chính của nhiều loại thuốc tân dược [5].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Các nghiên cứu hiện có cung cấp góc nhìn sâu sắc về cách thức các phân tử từ thực vật tương tác với các isoenzyme CYP450 [1], [3]. Dữ liệu cho thấy rõ ràng nguy cơ thảo dược làm biến đổi nồng độ thuốc tân dược dùng chung [4], [6].
Tuy nhiên, hầu hết bằng chứng thực nghiệm cụ thể hiện nay đều được tiến hành trên mô hình nuôi cấy tế bào, ống nghiệm hoặc microsome gan động vật [2], [6], [5]. Các mô hình tiền lâm sàng này không thể phản ánh chính xác 100% môi trường sinh lý phức tạp trong cơ thể người [7], [6].
Đặc biệt, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng hoặc dữ liệu thực nghiệm chuyên sâu nào được công bố trên nhóm đối tượng sử dụng dây ba chẽ cùng với thuốc trị viêm khớp. Người bệnh không nên tự ý suy diễn các kết quả nghiên cứu từ thảo dược khác sang dây ba chẽ, nhưng cũng tuyệt đối không được chủ quan trước cơ chế tương tác gan đã được xác lập [1], [7].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị khớp
Nhiều người bệnh khớp tin rằng thảo dược thiên nhiên hoàn toàn lành tính và không bao giờ gây phản ứng có hại [8]. Quan niệm này khiến người bệnh vô tư sắc dây ba chẽ hoặc uống cao thảo mộc chung thời điểm với các thuốc kháng viêm theo đơn.
Một sai lầm phổ biến khác là cho rằng nếu thảo dược không có hoạt tính đối kháng thì việc uống chung chỉ có tác dụng hỗ trợ, giúp giảm đau nhanh hơn. Thực tế, sự tương tác dược động học diễn ra âm thầm ở cấp độ phân tử [3]. Ngay cả khi không gây dị ứng tức thì, thảo dược vẫn có thể làm đình trệ quá trình thanh thải của thuốc tân dược tại gan, khiến độc tính tích tụ dần dần [1], [5].
Bên cạnh đó, việc cơ quan quản lý dược phẩm như FDA không yêu cầu giám sát bắt buộc hoặc báo cáo biến cố bất lợi định kỳ với các sản phẩm bổ sung thảo dược như đối với tân dược khiến nhiều nguy cơ tương tác bị bỏ sót [1].
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người cao tuổi đang điều trị các bệnh lý xương khớp là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất. Chức năng gan và thận ở người già thường đã suy giảm sinh lý, khiến việc xử lý cùng lúc cả thuốc tây lẫn thảo mộc trở thành gánh nặng lớn cho hệ enzym [1], [4].
Bệnh nhân có tiền sử bệnh lý tim mạch, viêm loét dạ dày - tá tràng hoặc tổn thương gan phải hết sức cẩn giác [1], [4]. Việc dùng chung thảo dược làm tăng nồng độ thuốc kháng viêm khớp có thể làm bùng phát các đợt xuất huyết tiêu hóa cấp tính hoặc suy gan [1].
Những người đang phối hợp nhiều loại thuốc theo đơn cùng lúc (đa dược) cũng thuộc nhóm rủi ro cao [1], [3]. Sự cạnh tranh thụ thể và enzym CYP450 giữa nhiều hợp chất sẽ khiến nồng độ thuốc trong huyết tương biến động khó lường [3], [4].
Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống
Để bảo đảm an toàn, người bệnh viêm khớp không nên tự ý kết hợp dây ba chẽ hay bất kỳ bài thuốc dân gian nào khi đang trong liệu trình sử dụng thuốc tây. Khi đi khám, hãy chủ động thông báo cho bác sĩ điều trị và dược sĩ lâm sàng về tất cả các loại cây cỏ, thảo dược hoặc thực phẩm chức năng mình có ý định dùng thêm.
Trong trường hợp được chuyên gia y tế cho phép sử dụng thảo dược hỗ trợ, người bệnh cần dùng lượng vừa phải theo đúng khuyến cáo. Tuyệt đối không tự ý tăng liều sắc hay gom uống cùng lúc các viên thuốc tân dược và nước thảo mộc. Hãy tham khảo ý kiến chuyên môn về khoảng cách thời gian sử dụng giữa các sản phẩm để giảm thiểu nguy cơ cạnh tranh enzym tại gan.
Người bệnh cần theo dõi sát sao các phản ứng của cơ thể trong suốt quá trình điều trị. Nếu xuất hiện các dấu hiệu như đau vùng thượng vị, buồn nôn dai dẳng, vàng mắt, vàng da hoặc mệt mỏi bất thường, cần ngừng ngay thảo dược và đến cơ sở y tế để kiểm tra chức năng gan.
Việc điều trị bệnh viêm khớp đòi hỏi sự kiên trì và tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ khoa học. Sự phối hợp giữa y học cổ truyền và y học hiện đại chỉ đem lại giá trị khi được đặt trên nền tảng hiểu biết rõ ràng về tương tác thuốc. Giữ sự thận trọng và tham vấn bác sĩ là giải pháp tốt nhất để bảo vệ sức khỏe khớp và an toàn toàn diện cho cơ thể.
