3 ngộ nhận phổ biến khi dùng dược liệu cây xơ trị bệnh

Cơn sốt tìm kiếm thảo dược "thần kỳ" từ lời đồn thổi

Trong đời sống thường ngày, không ít người hễ nghe thấy tên một loại cây cỏ lạ được gắn mác "thảo dược bí truyền" là vội vàng tìm mua về sắc uống. Tâm lý chuộng cây cỏ tự nhiên khiến nhiều bệnh nhân tin rằng thảo dược vừa rẻ tiền, vừa giúp thanh lọc cơ thể lại không lo tác dụng phụ. Trong số đó, cây xơ (tên khoa học liên quan thường gặp trong nghiên cứu là Lecaniodiscus cupanioides hay Harpullia cupanioides) đang được một số hội nhóm truyền tai như vị thuốc quý chữa bách bệnh.

Liệu loài cây này có thực sự giúp giải độc gan thận và dập tắt các cơn đau nhức xương khớp như lời đồn? Câu trả lời thẳng thắn từ y học hiện đại là: Chưa hề có bằng chứng lâm sàng xác nhận. Trái lại, việc tự ý dùng liều cao thảo mộc này còn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc tế bào gan và gây hại nghiêm trọng cho sức khỏe.

Ngộ nhận 1: Uống nước cây xơ giúp giải độc gan, thanh lọc cơ thể

Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là xem các loại lá cây rừng như một biện pháp giải độc tự nhiên không độc hại. Với cây xơ, kinh nghiệm dân gian vùng Tây Phi từng ghi nhận việc dùng cây để hạ sốt hay chống nhiễm trùng ^[1]. Từ đó, nhiều người suy diễn rằng thảo dược này có tác dụng bài trừ độc tố, làm mát gan và bảo vệ các cơ quan nội tạng.

Thế nhưng, các dữ liệu khoa học thực tế lại chỉ ra điều hoàn toàn ngược lại. Một nghiên cứu độc tính bán trường diễn kéo dài 90 ngày được công bố năm 2014 trên chuột bạch albino đã kiểm tra kỹ lưỡng chiết xuất cồn từ lá khô cây xơ (Lecaniodiscus cupanioides) ^[1]. Thử nghiệm dùng các mức liều 400 mg/kg, 800 mg/kg và liều cao 1600 mg/kg, so sánh với nhóm đối chứng uống nước 10 ml/kg ^[1].

Kết quả cho thấy, ở các mức liều 800 mg/kg và 1600 mg/kg, chiết xuất này làm tăng đáng kể trọng lượng của gan, thận và não chuột so với nhóm đối chứng ^[1]. Đáng chú ý, phân tích sinh hóa máu ghi nhận chỉ số men gan Alanine transferase (ALT) tăng vọt ^[1]. Thay vì chống oxy hóa, chiết xuất lại gây ức chế hoạt động của các enzyme phòng vệ tự nhiên gồm Catalase (CAT), Superoxide dismutase (SOD) và Glutathione (GSH), đồng thời làm tăng nồng độ chất chỉ điểm tổn thương tế bào Malondialdehyde (MDA) ^[1]. Đánh giá mô bệnh học phát hiện tình trạng xung huyết ở não, gan và thận ^[1].

Nghiên cứu kết luận dịch chiết lá khô của cây xơ có khả năng ức chế các enzyme chống oxy hóa trong cơ thể sống và gây độc cho gan sau thời gian dài tiếp xúc ^[1]. Do đó, quan niệm uống nước cây xơ để thanh lọc, giải độc gan là một ngộ nhận cực kỳ tai hại, đi ngược lại bằng chứng thực nghiệm.

Ngộ nhận 2: Thảo dược tự nhiên trị dứt điểm viêm khớp, giảm đau an toàn

Nhiều người cao tuổi bị viêm khớp thoái hóa, đau nhức dai dẳng thường có tâm lý ngại uống thuốc Tây vì sợ hại dạ dày. Nghe theo lời đồn cây xơ dập tắt cơn đau khớp, không ít người đã tìm mua rễ, thân cây về đun nước uống hàng ngày. Sự thật là y học hiện nay hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên bệnh nhân viêm khớp để chứng minh tác dụng này.

Nguồn gốc của lời đồn có thể bắt nguồn từ việc thảo dược này từng được người bản địa Tây Phi dùng theo kinh nghiệm dân gian cho các chứng bệnh viêm nhiễm ^[1]. Tuy nhiên, kinh nghiệm dân gian chỉ là gợi ý ban đầu cho nghiên cứu, tuyệt đối không đồng nghĩa với hiệu quả điều trị đã được kiểm chứng. Đến thời điểm hiện tại, chưa có dữ liệu đánh giá trên người viêm khớp, không rõ liều lượng có tác dụng và mức độ an toàn.

Hơn thế nữa, các nghiên cứu hóa thực vật công bố năm 1998 và 2001 đã phân lập được nhiều hợp chất saponin triterpen mới từ vỏ thân và các loài họ bồ hòn như Harpullia cupanioides [3, 4]. Một nghiên cứu năm 2001 chuyên sâu về cấu trúc saponin đã chỉ rõ hoạt tính tiêu huyết (làm vỡ hồng cầu) tự nhiên của các saponin này ^[2]. Việc tự ý thu hái, sắc uống thảo dược chứa saponin đậm đặc khi chưa qua quy trình chiết xuất, định lượng chuẩn mực có thể đưa các độc chất phá hủy tế bào máu vào cơ thể, gây nguy hiểm khôn lường thay vì chữa lành khớp.

Ngộ nhận 3: Cứ thảo mộc truyền miệng là vô hại, dùng bao nhiêu cũng được

Rất nhiều người giữ nếp nghĩ sai lầm: "Thuốc nam không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc, uống nhiều càng nhanh khỏi". Với cây xơ, việc lạm dụng liều lượng hay dùng dài ngày có thể dẫn tới những biến cố sức khỏe nặng nề. Nghiên cứu độc tính năm 2014 đã khẳng định các tổn thương xung huyết gan, thận, não và sự tăng vọt men gan chỉ xuất hiện rõ rệt ở liều cao 800 mg/kg và 1600 mg/kg ^[1]. Dù các tổn thương mô học và suy giảm men chống oxy hóa có tính hồi phục sau khi ngừng tiếp xúc, việc tích tụ độc chất trong nhiều tháng vẫn để lại gánh nặng khổng lồ cho gan và thận ^[1].

Một số người còn nhầm lẫn công dụng giữa các bộ phận của cây. Trong khi dịch chiết lá tiềm ẩn độc tính gan ^[1], thì chiết xuất nước từ rễ cây xơ ở chuột đực bị suy giảm sinh lý do thuốc paroxetine (liều 25, 50, 100 mg/kg trong 5 ngày) lại ghi nhận khả năng cải thiện nồng độ oxit nitric, cGMP và các hormone sinh sản như testosterone [2, 5]. Nghiên cứu năm 2014 cho thấy dịch chiết rễ chứa alkaloid, anthraquinone, phenolic, saponin và tannin ^[3]. Tuy nhiên, đây mới chỉ là thử nghiệm ngắn hạn trên chuột đực bị rối loạn chức năng sinh lý do hóa chất thực nghiệm [2, 5], hoàn toàn không phải bằng chứng để con người tùy tiện dùng lá hay rễ cây chữa viêm khớp hay uống bồi bổ dài ngày.

Ngoài ra, các nghiên cứu khác vào năm 2021 đối với dịch chiết hạt Harpullia cupanioides 10% chỉ ghi nhận tiềm năng kháng virus gây bệnh héo đốm (TSWV) trên cây trồng như đậu đũa hay hoa cúc ^[4]. Đem một loại cây có dược tính kháng mầm bệnh nông nghiệp hoặc có hoạt tính sinh học phức tạp áp dụng bừa bãi lên cơ thể người là hành động liều lĩnh.

Ai cần tuyệt đối thận trọng trước thảo dược cây xơ?

Dựa trên các cảnh báo y học hiện có, những nhóm đối tượng sau cần tránh xa các bài thuốc truyền khẩu từ cây xơ:

• Người có bệnh lý về gan và thận: Những người bị viêm gan, gan nhiễm mỡ, xơ gan hoặc suy giảm chức năng thận không được sử dụng. Nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh dịch chiết lá làm tăng men gan ALT và gây xung huyết nội tạng ^[1]. Gan và thận yếu sẽ không thể đào thải độc tố, khiến bệnh tình chuyển biến nguy kịch.
• Bệnh nhân viêm khớp mạn tính: Không tự ý dùng cây xơ thay thế phác đồ của bác sĩ chuyên khoa khớp. Việc ngừng thuốc điều trị chuẩn để uống nước lá cây không rõ nguồn gốc sẽ làm mất "thời gian vàng", dẫn tới dính khớp, biến dạng khớp và tàn phế.
• Phụ nữ có thai, người cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này. Hoạt tính tiêu huyết của saponin từ cây có thể đe dọa thai nhi và trẻ nhỏ ^[2].

Áp dụng đúng cách để bảo vệ sức khỏe khớp và cơ thể

Để chăm sóc hệ xương khớp và thanh lọc cơ thể một cách khoa học, người dân nên áp dụng các nguyên tắc đã được y học kiểm chứng thay vì mạo hiểm với cây cỏ trôi nổi:

• Chăm sóc khớp an toàn: Khi xuất hiện các triệu chứng sưng, nóng, đỏ, đau tại các khớp, người bệnh cần đến bệnh viện khám chuyên khoa cơ xương khớp. Bác sĩ sẽ chẩn đoán chính xác nguyên nhân (viêm khớp dạng thấp, thoái hóa khớp, hay gout) để kê đơn thuốc phù hợp. Kết hợp tập luyện nhẹ nhàng như bơi lội, đạp xe và kiểm soát cân nặng hợp lý để giảm tải cho khớp gối.
• Thanh lọc cơ thể chuẩn khoa học: Không cần tìm kiếm thảo dược đắt tiền hay bài thuốc lạ để "giải độc". Gan và thận khỏe mạnh khi bạn uống đủ nước mỗi ngày, ăn nhiều rau xanh, trái cây tươi, hạn chế rượu bia, giảm ăn mặn và thức ăn siêu chế biến.
• Thận trọng khi dùng thảo dược: Nếu muốn sử dụng bất kỳ bài thuốc y học cổ truyền nào, người bệnh phải được thầy thuốc có chứng chỉ hành nghề thăm khám và bốc thuốc. Tuyệt đối không mua dược liệu phơi khô không rõ nguồn gốc, nhãn mác bán tràn lan trên mạng xã hội.

Niềm tin mù quáng vào các bài thuốc truyền miệng không qua kiểm chứng khoa học luôn tiềm ẩn cái giá rất đắt cho sức khỏe. Cây xơ không phải là thần dược chữa bách bệnh; việc dùng sai cách thậm chí còn biến thảo mộc này thành chất gây độc cho gan và thận. Người tiêu dùng thông thái cần lắng nghe cơ thể, tôn trọng các bằng chứng y học thực nghiệm và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa bất kỳ loại dược liệu nào vào cơ thể.