Lời đồn dân gian và câu trả lời từ khoa học
Trong đời sống thường nhật, nhiều người bệnh đái tháo đường truyền tai nhau về công dụng kỳ diệu của dây ký ninh (danh pháp khoa học là Tinospora crispa) trong việc hạ đường huyết nhanh chóng [2, 4]. Vị thuốc dân gian có vị đắng ngắt này thường được phơi khô sắc nước uống hoặc tán bột sử dụng mỗi ngày với mong muốn ổn định lượng đường trong máu mà không cần phụ thuộc vào thuốc tây [1, 6].
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học lâm sàng trên người hiện nay lại đưa ra câu trả lời hoàn toàn trái ngược [1, 2]. Dù được kỳ vọng rất lớn dựa trên các bài thuốc cổ truyền, dây ký ninh không mang lại hiệu quả hạ đường huyết rõ rệt trên người bệnh đái tháo đường típ 2, đồng thời còn ghi nhận nguy cơ gây tổn thương gan [1, 2, 4].
Cơ chế tác động được ghi nhận trong phòng thí nghiệm
Dây ký ninh chứa nhiều nhóm hợp chất tự nhiên như diterpene, triterpene, phytosteroid, alkaloid và các glycoside [1]. Trong các phân tích mô phỏng dược lý học phân tử năm 2022, các hoạt chất như tinoscorside A, makisterone C, borapetoside A, B và beta sitosterol được dự đoán có khả năng tương tác với các thụ thể liên quan đến đề kháng insulin [2]. Cụ thể, tinoscorside A gắn kết chặt chẽ với protein PI3K, tạo nền tảng giả định rằng dược liệu có thể hỗ trợ điều hòa cân bằng nội môi glucose [2].
Tại các mô hình thực nghiệm trên tế bào đảo tụy người, đảo tụy chuột và dòng tế bào beta HIT-T15 từ năm 1989, dịch chiết dây ký ninh thể hiện khả năng kích thích bài tiết insulin phụ thuộc vào nồng độ [3]. Hiệu quả bài tiết này nhanh chóng trở về mức cơ bản khi ngừng tiếp xúc dịch chiết [3].
Một nghiên cứu công bố năm 1998 làm rõ thêm rằng dịch chiết không can thiệp vào quá trình hấp thu glucose ở ruột hay sự thu nhận đường tại tế bào mỡ [4]. Tác động này được phỏng đoán do sự biến đổi nồng độ canxi nội bào tại tế bào beta tuyến tụy [4]. Ngoài ra, dữ liệu tế bào và động vật cũng ghi nhận dược liệu có thể làm tăng thu nhận glucose tại cơ bắp theo liều lượng và thời gian [1].
Bằng chứng lâm sàng trên người: Bức tranh trái ngược
Trái ngược với những kỳ vọng trong ống nghiệm, thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người không cho thấy tác dụng kiểm soát đường huyết của dây ký ninh [1, 2].
Năm 2004, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược kéo dài 6 tháng được thực hiện trên các bệnh nhân đái tháo đường típ 2 không đáp ứng với thuốc hạ đường huyết uống và từ chối tiêm insulin [5]. Nhóm can thiệp gồm 20 bệnh nhân uống bột dây ký ninh đóng nang với liều 1 gam, dùng 3 lần mỗi ngày (tổng liều 3 gam/ngày) [5]. Nhóm đối chứng gồm 20 bệnh nhân dùng giả dược [5]. Kết quả theo dõi cho thấy nồng độ glucose huyết tương lúc đói, chỉ số hemoglobin glycated (HbA1c) và nồng độ insulin không có sự thay đổi đáng kể giữa hai nhóm hoặc bên trong từng nhóm [5]. Đáng chú ý, 2 bệnh nhân dùng dây ký ninh bị tăng men gan rõ rệt và chỉ số này chỉ trở về bình thường sau khi ngưng uống [5]. Đồng thời, nhóm dùng dây ký ninh bị sụt cân đáng kể và tăng cholesterol máu [5].
Đến năm 2011, một thử nghiệm lâm sàng khác đánh giá tác động cấp tính của dây ký ninh trên 10 người khỏe mạnh và 10 người bệnh đái tháo đường típ 2 sau khi nhịn ăn qua đêm [6]. Những người tham gia được làm nghiệm pháp uống 75 gam glucose kèm hoặc không kèm viên nang bột khô dây ký ninh liều 125 hoặc 250 mg, sau đó lấy máu mỗi 30-60 phút trong 3 giờ [6]. Kết quả cho thấy diện tích dưới đường cong (AUC) của glucose và insulin huyết thanh không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa việc có hay không dùng dây ký ninh [6]. Ở nhóm người bệnh tiểu đường, liều 250 mg dây ký ninh làm giảm nhẹ diện tích dưới đường cong glucose từ 478 xuống 444 mg.min/ml nhưng mức giảm này hoàn toàn không đạt ý nghĩa thống kê (P = 0,57) [6].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện có
Sự khác biệt lớn giữa kết quả phòng thí nghiệm và thử nghiệm thực tế bắt nguồn từ hạn chế chuyển hóa ở cơ thể người [1, 2]. Các nghiên cứu trên động vật ghi nhận dịch chiết nước của dây ký ninh làm giảm đường huyết ở chuột bị tiểu đường do alloxan [5, 6, 8]. Chẳng hạn nghiên cứu năm 1989 cho thấy chuột tiểu đường uống nước chứa dịch chiết (4 g/l) trong 2 tuần hoặc tiêm tĩnh mạch 50 mg/kg có cải thiện nồng độ insulin và dung nạp glucose [7]. Thử nghiệm năm 2016 trên chuột đái tháo đường cũng ghi nhận dịch chiết nước ở mức 1 g/kg giúp hạ đường huyết và cải thiện mỡ máu so với nhóm đối chứng [8].
Tuy nhiên, các dữ liệu tích cực này chỉ dừng lại ở mô hình chuột [5, 6, 8]. Khi chuyển sang người, các thử nghiệm lâm sàng hiện có cỡ mẫu rất hạn chế, dao động chỉ từ 20 đến 40 người tham gia [1, 2]. Dù quy mô nhỏ, dữ liệu lâm sàng chất lượng cao (mù đôi, có đối chứng giả dược) đều đồng thuận kết luận: không có bằng chứng khoa học ủng hộ việc dùng 3 gam bột dây ký ninh mỗi ngày để hỗ trợ điều trị đái tháo đường típ 2 [1, 2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dây ký ninh
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng thuốc nam vị càng đắng thì khả năng hạ đường huyết càng mạnh. Dây ký ninh có vị rất đắng nên thường được gán cho công dụng tiêu đường vượt trội, dẫn tới tâm lý chủ quan tự ý bỏ thuốc điều trị Tây y để chuyển sang dùng thảo mộc thô [1, 4].
Một hiểu lầm phổ biến khác là coi thảo dược hoàn toàn lành tính và không có tác dụng phụ [1]. Nghiên cứu lâm sàng năm 2004 đã chứng minh điều ngược lại khi ghi nhận độc tính khiến men gan tăng cao và gây rối loạn lipid máu dạng tăng cholesterol [1, 4]. Việc tự ý kết hợp dây ký ninh liều cao mà không có sự kiểm soát chặt chẽ có thể làm suy giảm chức năng gan nghiêm trọng [1, 4].
Ai nên thận trọng và cảnh báo nguy cơ sức khỏe
Những bệnh nhân đái tháo đường típ 2 tuyệt đối không được tự ý sử dụng dây ký ninh để kiểm soát bệnh thay cho phác đồ bác sĩ chỉ định [1, 2]. Do các nghiên cứu lâm sàng chỉ ra dây ký ninh không làm thay đổi chỉ số đường huyết hay insulin, người bệnh phụ thuộc vào thảo dược này dễ đối mặt với nguy cơ biến chứng do đường huyết không được kiểm soát [1, 2].
Những người có bệnh lý nền về gan, suy giảm chức năng gan cần đặc biệt tránh xa thảo dược này vì các báo cáo lâm sàng và tổng quan khoa học đều ghi nhận nguy cơ gây độc cho tế bào gan [1, 4]. Ngoài ra, những người bị rối loạn mỡ máu cũng phải cẩn trọng bởi dây ký ninh có thể làm gia tăng lượng cholesterol toàn phần trong máu [5].
Khuyến nghị áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Theo y học cổ truyền tại các quốc gia Đông Nam Á như Thái Lan, Malaysia, dây ký ninh từng được dùng để trị sốt rét, điều hòa huyết áp hay hỗ trợ tiêu hóa [4, 6]. Tuy nhiên, đối với mục tiêu hạ đường huyết, người bệnh không nên tự ý thu hái, đun sắc hay dùng viên nang bột dây ký ninh [1, 2].
Nếu đang tìm kiếm các biện pháp bổ trợ kiểm soát đường huyết, người bệnh cần tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Mọi can thiệp điều trị cần dựa trên chế độ ăn uống cân bằng, tập luyện thể lực đều đặn và tuân thủ đúng thuốc điều trị tiêu chuẩn. Khi có bất kỳ biểu hiện lạ nào liên quan đến chức năng gan như mệt mỏi, vàng da hay men gan bất thường, cần ngưng ngay các sản phẩm nguồn gốc thảo dược chưa rõ kiểm chứng và đi khám chuyên khoa [1, 4].
Người bệnh đái tháo đường cần giữ thái độ tỉnh táo trước các kinh nghiệm truyền miệng. Dây ký ninh là một ví dụ rõ nét cho thấy một dược liệu dù có tác dụng kích thích tế bào tụy trong ống nghiệm nhưng hoàn toàn không đem lại giá trị điều trị trên cơ thể người, thậm chí mang lại rủi ro sức khỏe đáng kể [1, 2, 4].
