Nhiều người khi gặp tình trạng tiểu khó, tiểu rắt hoặc phát hiện sỏi đường tiết niệu thường tìm kiếm các bài thuốc dân gian với hy vọng trị dứt điểm mà không cần can thiệp y tế. Trong số các kinh nghiệm truyền miệng, dế đất (hay còn gọi là dế dũi) thường được đồn thổi là vị thuốc công hiệu giúp thông tiểu tiện và phá tan sỏi thận. Tuy nhiên, tính xác thực và độ an toàn của phương pháp này dưới lăng kính y học hiện đại vẫn là câu hỏi lớn đối với người bệnh.
Thực tế khoa học cho thấy, hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng hay nghiên cứu dược lý thực nghiệm nào chứng minh dế đất có tác dụng làm tan sỏi tiết niệu hoặc điều trị bí tiểu ở người. Các nghiên cứu hiện đại về loài côn trùng này mới chỉ dừng lại ở phạm vi phân tích cấu trúc di truyền học hoặc đặc điểm sinh thái, hoàn toàn vắng bóng các bằng chứng về hoạt tính y học trong điều trị sỏi.
Thói quen truyền miệng và thắc mắc thường gặp
Trong y học dân gian, dế đất thường được bắt trong tự nhiên, sơ chế sấy khô hoặc sao vàng rồi sắc nước uống để trục sỏi và lợi tiểu. Không ít người tin rằng các sinh vật sống dưới lòng đất có khả năng đào xới thì cũng sở hữu hoạt chất giúp "khai thông" bế tắc đường tiểu. Tâm lý e ngại phẫu thuật hoặc muốn tìm kiếm giải pháp nguồn gốc tự nhiên khiến bài thuốc truyền miệng này vẫn âm thầm lan truyền qua nhiều thế hệ.
Ngược lại, y học chứng cứ đòi hỏi mọi liệu pháp trị bệnh phải được thẩm định qua các bước nghiêm ngặt, từ chiết tách hoạt chất, thử nghiệm trên mô hình tế bào, thử nghiệm trên động vật đến các giai đoạn thử nghiệm lâm sàng trên người. Việc áp dụng các kinh nghiệm dân gian mà thiếu đi cơ sở thực nghiệm có thể khiến người bệnh đối mặt với nhiều rủi ro khôn lường về độc tính và nhiễm khuẩn.
Cơ chế bài tiết và bài toán sỏi tiết niệu
Thuốc lợi tiểu là các hợp chất có khả năng làm tăng lưu lượng nước tiểu của cơ thể [1]. Về mặt sinh lý học, nhóm chất này hoạt động bằng cách can thiệp vào một hoặc nhiều quá trình tái hấp thu nước và các chất điện giải diễn ra tại các phân đoạn khác nhau của đơn vị thận (nephron) [1]. Việc tăng đào thải dịch giúp giải tỏa áp lực ứ trệ, hỗ trợ tống xuất các cặn lắng nhỏ ra ngoài đường dẫn niệu.
Tuy nhiên, việc sử dụng các chất gây lợi tiểu không đúng cách có thể dẫn đến các tác dụng phụ bất lợi, điển hình như mất kali nghiêm trọng hoặc gây ra tình trạng mất cân bằng khoáng chất trong cơ thể [1]. Sỏi tiết niệu là tình trạng bệnh lý hình thành sỏi tại bất kỳ vị trí nào thuộc hệ thống tiết niệu, bao gồm sỏi thận hình thành tại nhu mô hoặc đài bể thận [1]. Sỏi là một rối loạn đa yếu tố bắt nguồn từ quá trình khoáng hóa sinh học bất thường [2]. Quá trình này chịu ảnh hưởng lớn từ sự rối loạn chuyển hóa của cơ thể.
Cụ thể, sự bài tiết quá mức oxalat trong nước tiểu là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến việc hình thành sỏi [3]. Sự dư thừa quá trình sản xuất oxalat trong cơ thể có liên quan chặt chẽ đến hoạt tính và sự phân bố nội bào của các enzym then chốt như serine:pyruvate/alanine:glyoxylate aminotransferase (SPT/AGT) hoặc glyoxylate reductase/hydroxypyruvate reductase (GRHPR) [3]. Bên cạnh đó, bệnh lý sỏi tiết niệu còn gắn liền với các rối loạn chuyển hóa theo lối sống như đái tháo đường và tình trạng kháng insulin [3]. Tình trạng kháng insulin được giả thuyết là gây ra rối loạn chức năng ty thể, dẫn đến việc suy giảm hoạt tính của các enzym liên quan đến ty thể và thúc đẩy tạo sỏi [3].
Dế đất dưới góc nhìn sinh học hiện đại
Loài dế dũi, dế đất (thuộc chi Gryllotalpa) từ lâu đã thu hút sự chú ý của các nhà khoa học, nhưng sự quan tâm này tập trung chủ yếu vào lĩnh vực sinh thái học và di truyền phân tử chứ không phải dược lý học lâm sàng.
Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã tiến hành giải mã toàn bộ hệ gen ty thể của loài dế dũi Gryllotalpa unispina [4]. Bộ gen ty thể hoàn chỉnh của loài này có chiều dài 15.513 cặp bazơ (bp) với hàm lượng AT chiếm 70,9% [4]. Nghiên cứu xác định các gen mã hóa protein, các gen ARN vận chuyển và kích thước của các gen ARN ribosome lớn và nhỏ lần lượt là 1245 bp và 725 bp [4]. Trình tự sắp xếp gen của G. unispina tương đồng với các loài như G. orientalis và không ghi nhận hiện tượng tái sắp xếp cấu trúc gen [4]. Đây là dữ liệu di truyền học cơ bản thuần túy, hoàn toàn không chứa bất kỳ phân tích nào về hoạt tính bài tiết nước tiểu hay khả năng hòa tan tinh thể khoáng chất trong hệ tiết niệu.
Ở khía cạnh sinh thái học, một nghiên cứu năm 2023 trên loài dế dũi châu Âu (Gryllotalpa gryllotalpa) cho thấy loài này ăn nhiều loại cây trồng và có thể gây hại cho thực vật do tập tính đào hang dưới đất ẩm [5]. Nghiên cứu tập trung xây dựng mô hình dự đoán môi trường sống thích hợp nhằm phục vụ mục đích kiểm soát sinh vật gây hại nông nghiệp và bảo tồn loài trước tác động của nhiệt độ đất mùa lạnh [5]. Như vậy, các dữ liệu khoa học quốc tế chính thống về dế đất hoàn toàn thuộc phạm trù nông nghiệp và di truyền học, không tồn tại cơ sở chứng minh hoạt tính làm tan sỏi niệu.
Bằng chứng khoa học về các liệu pháp điều trị sỏi
Trong khi dế đất chưa từng được chứng minh công dụng trên bàn thực nghiệm, y học hiện đại đã ghi nhận nhiều nghiên cứu dược lý thực nghiệm trên các nguồn thảo mộc cũng như các thử nghiệm lâm sàng quy chuẩn đối với nhóm thuốc lợi tiểu.
Đối với các chiết xuất tự nhiên, một nghiên cứu năm 2020 trên chuột cống trắng Wistar đực đã đánh giá hoạt tính lợi tiểu và chống sỏi của dịch chiết lá mãng cầu ta (Annona squamosa Linn.) bằng cồn [1]. Thử nghiệm dùng hai mức liều 250 và 500 mg/kg trọng lượng cơ thể, sử dụng mô hình Lipschitz và đối chứng dương là furosemide [1]. Mô hình gây sỏi bằng ethylene glycol cũng được áp dụng với đối chứng dương là cystone [1]. Kết quả ghi nhận ở cả hai thử nghiệm, mức liều 500 mg/kg thể hiện hiệu quả lợi tiểu và chống sỏi rõ rệt thông qua việc cải thiện thể tích nước tiểu, pH, chỉ số natri, kali và các thông số sinh hóa như canxi, ure, acid uric, creatinin [1].
Một nghiên cứu khác năm 2018 đã khảo sát tác dụng chống sỏi và lợi tiểu của thịt quả dưa hấu (Citrullus lanatus) trên chuột Wistar đực [6]. Chiết xuất phần thịt quả dưa hấu đã làm giảm số lượng tinh thể canxi oxalat (CaOx) ở cả thận và nước tiểu, đồng thời làm tăng thể tích nước tiểu và độ pH nước tiểu trong mô hình thực nghiệm [6]. Phân tích huyết thanh cho thấy chiết xuất giúp nâng cao độ thanh thải creatinin, hạ thấp mức ure và creatinin trong máu [6]. Ngược lại, chiết xuất từ hạt dưa hấu không ghi nhận được hiệu quả thuyết phục [6].
Năm 2019, một nghiên cứu trên chuột Wistar bị gây tăng oxalat niệu thực nghiệm bằng ethylene glycol và amoni clorua cho thấy chiết xuất củ cà rốt (Daucus carota) cải thiện đáng kể các bất thường sinh hóa nước tiểu về canxi, oxalat, phosphat, magnesi, citrat, protein và acid uric [2]. Dịch chiết cà rốt đưa nồng độ BUN, creatinin và acid uric huyết thanh cũng như lượng tinh thể lắng đọng trong mô thận trở về trạng thái bình thường [2].
Đối với việc can thiệp y khoa chính thống ở người, một phân tích gộp công bố năm 2025 gồm 12 nghiên cứu với tổng cộng 1.217 bệnh nhân đã xác nhận hiệu quả rõ rệt của thuốc lợi tiểu nhóm thiazide trong việc ngăn ngừa sỏi tiết niệu tái phát [7]. Kết quả cho thấy thiazide giúp giảm nguy cơ sỏi tái phát với tỷ số nguy cơ (RR) là 0,55 (khoảng tin cậy 95%: 0,39 đến 0,76) [7]. Phân tích về liều lượng chỉ ra rằng việc sử dụng hydrochlorothiazide với liều 50 mg mỗi ngày mang lại hiệu quả thống kê rõ rệt [7]. Về thời gian can thiệp, điều trị bằng thiazide trong thời gian từ 12 tháng trở xuống không đạt ý nghĩa thống kê, trong khi điều trị liên tục trong 24 tháng và 36 tháng cho thấy hiệu quả phòng ngừa sỏi tái phát thực sự [7].
Lợi ích và giới hạn của các nghiên cứu dược lý thực nghiệm
Việc so sánh các nghiên cứu trên cho thấy sự khác biệt rất lớn giữa tin đồn dân gian và khoa học thực chứng. Bằng chứng đối với các chiết xuất thảo mộc như lá mãng cầu ta, thịt dưa hấu hay rễ cà rốt dù rất khả quan nhưng vẫn chỉ là nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm [1][6][2]. Cơ thể chuột có đặc điểm dược động học, chuyển hóa và đáp ứng miễn dịch khác biệt đáng kể so với con người. Do đó, các kết quả này không thể lập tức chuyển hóa thành khuyến cáo điều trị thay thế thuốc cho bệnh nhân sỏi thận.
Đối với dế đất, tình hình thậm chí còn hạn chế hơn khi loài này hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu dược lý cơ bản nào trên mô hình động vật để xác định nồng độ hoạt chất, cơ chế sinh học hay chỉ số an toàn. Trong khi đó, các liệu pháp y học hiện đại như sử dụng thuốc lợi tiểu thiazide đã có dữ liệu phân tích gộp quy mô lớn trên 1.217 người bệnh, đưa ra được liều dùng 50 mg/ngày và khoảng thời gian dùng thuốc tối ưu lên tới 36 tháng [7]. Khoa học dựa trên những con số đối chứng rõ ràng, không dựa trên niềm tin truyền khẩu.
Những hiểu lầm nguy hại khi tự chữa bí tiểu, sỏi thận
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cái gì từ tự nhiên hoặc sinh vật dưới đất cũng lành tính". Dế đất sống trong lòng đất, tiếp xúc trực tiếp với bùn đất, phân bón, thuốc trừ sâu và chứa hệ vi sinh vật ký sinh phức tạp. Việc tự ý đào bắt, sơ chế thủ công rồi nuốt hoặc uống nước sắc từ dế đất có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc chất độc nông nghiệp tồn dư, nhiễm khuẩn đường tiêu hóa hoặc kích ứng dị ứng protein lạ nghiêm trọng.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng triệu chứng bí tiểu với việc chỉ cần dùng "thuốc kích tiểu". Bí tiểu cấp là một cấp cứu y khoa có thể do sỏi kẹt niệu đạo, phì đại tuyến tiền liệt, hẹp niệu đạo hoặc chấn thương. Việc cố tình uống các bài thuốc truyền miệng để ép bàng quang tống nước tiểu trong khi đường thoát đang bị tắc nghẽn cơ học có thể làm căng trướng bàng quang quá mức, dẫn đến trào ngược nước tiểu lên thận gây suy thận cấp hoặc vỡ bàng quang.
Hiểu lầm thứ ba cho rằng thuốc lợi tiểu có thể tự do dùng để "bào mòn" mọi loại sỏi. Như các nghiên cứu đã chỉ ra, quá trình tạo sỏi liên quan đến nhiều rối loạn sinh hóa như chuyển hóa oxalat, chức năng ty thể và tình trạng kháng insulin [3]. Việc sử dụng thuốc lợi tiểu cần được định lượng chính xác theo từng cá nhân, bởi chúng có thể gây mất kali và xáo trộn khoáng chất nếu không được kiểm soát chặt chẽ [1].
Nhóm người cần đặc biệt thận trọng
Những người đang gặp tình trạng bí tiểu hoàn toàn không được tự ý dùng bất kỳ bài thuốc dân gian nào, bao gồm dế đất. Đây là tình trạng khẩn cấp cần được can thiệp đặt ống thông tiểu hoặc giải phóng bế tắc tại cơ sở y tế chuyên khoa trước khi xảy ra biến chứng nhiễm trùng máu hoặc tổn thương thận vĩnh viễn.
Người đã được chẩn đoán có sỏi kích thước lớn, sỏi san hô hoặc sỏi đang gây giãn đài bể thận, ứ mủ thận tuyệt đối không nên thử nghiệm các phương pháp đồn thổi. Việc chậm trễ phẫu thuật hoặc tán sỏi theo chỉ định có thể làm mất chức năng thận không thể phục hồi.
Người có bệnh nền như suy thận mãn tính, đái tháo đường, rối loạn điện giải tim mạch cần tuyệt đối tuân thủ phác đồ của bác sĩ. Bởi lẽ việc tự ý đưa các chất không rõ thành phần vào cơ thể có thể làm bùng phát cơn suy thận cấp hoặc gây rối loạn nhịp tim do mất cân bằng ion [1][3].
Lời khuyên khoa học và cách ứng phó khi gặp vấn đề tiết niệu
Khi xuất hiện các dấu hiệu như đau quặn vùng thắt lưng, tiểu buốt, tiểu rắt, nước tiểu đục hoặc có máu, người bệnh cần đến bệnh viện chuyên khoa để được siêu âm, chụp cắt lớp vi tính và xét nghiệm sinh hóa nước tiểu. Xác định chính xác kích thước, vị trí và bản chất hóa học của viên sỏi là bước then chốt quyết định phương pháp điều trị nội khoa hay ngoại khoa.
Về chế độ sinh hoạt, người bệnh cần duy trì thói quen uống đủ nước mỗi ngày để tăng thể tích nước tiểu, giúp làm loãng nồng độ các khoáng chất gây sỏi trong hệ tiết niệu. Kiểm soát cân nặng và chế độ ăn uống lành mạnh là biện pháp thiết thực, bởi cải thiện tình trạng kháng insulin và hội chứng chuyển hóa có thể đóng vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu nguy cơ hình thành sỏi niệu [3].
Tuyệt đối không sử dụng dế đất hay các loại côn trùng hoang dã để tự chữa bệnh. Nếu quan tâm đến các giải pháp hỗ trợ từ thảo mộc hay các thuốc điều chỉnh nước tiểu, bệnh nhân cần tham vấn trực tiếp ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tiết niệu hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được chỉ định an toàn, chính xác.
