Nhiều người truyền tai nhau mẹo dân gian dùng dế dũi sao vàng hạ thổ, sắc nước uống để trục sỏi thận hoặc chữa chứng bí tiểu, tiểu buốt, tiểu rắt. Đây là phương thuốc mộc mạc từng được ghi chép trong một số tài liệu y học cổ truyền với công năng thông lợi tiểu tiện và trục ứ trệ. Tuy nhiên, liệu cách làm này có thực sự hiệu quả và an toàn dưới góc nhìn của y học thực chứng?
Câu trả lời ngắn gọn là chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng hiện đại nào trên người chứng minh dế dũi có thể làm tan sỏi hay chữa khỏi tình trạng bí tiểu. Mặc dù y học hiện đại công nhận vai trò của cơ chế lợi tiểu trong việc hỗ trợ đào thải cặn bã đường tiết niệu, song các tài liệu khoa học hiện hành chỉ mới tập trung nghiên cứu trên một số hoạt chất thảo mộc và thuốc lợi tiểu chuẩn quy ước. Việc tự ý bắt và dùng dế dũi chữa bệnh tiềm ẩn nhiều mối nguy hại cho sức khỏe hơn là lợi ích thực tế.
Từ kinh nghiệm dân gian đến cơ chế sinh bệnh sỏi thận
Trong y học cổ truyền, dế dũi còn được gọi với tên dược là lâu cô. Sinh vật này sống chủ yếu dưới lòng đất, có tập tính đào bới rất nhanh nhẹn, nên theo quan niệm thủ tượng tỷ loại xa xưa, người ta gán cho nó tính chất phá tích, thông kinh hoạt lạc và trừ bí kết ở đường tiết niệu. Kinh nghiệm dân gian thường khuyên bắt dế dũi, ngắt bỏ cánh và chân gai, sấy khô hoặc sao vàng rồi tán bột uống với nước ấm để thông tiểu hoặc đẩy sỏi ra ngoài.
Tuy nhiên, cơ chế bệnh sinh của sỏi thận và bí tiểu trong nhãn quan khoa học hiện đại lại phức tạp hơn rất nhiều. Sỏi tiết niệu là căn bệnh hình thành qua nhiều bước, bắt đầu từ tình trạng bão hòa quá mức của các ion trong nước tiểu, dẫn đến sự kết tụ, phát triển của tinh thể và cuối cùng tạo thành những viên sỏi trưởng thành [1]. Trong số đó, sỏi canxi oxalat (CaOx) chiếm tỷ lệ phổ biến nhất, chiếm hơn 80% các ca mắc sỏi thận nói chung [2], [3]. Trong khi đó, sỏi axit uric chiếm khoảng 5% đến 10% trường hợp [2].
Các tinh thể canxi oxalat này khi lắng đọng trong ống thận không chỉ gây tắc nghẽn cơ học mà còn gây tổn thương độc học tế bào biểu mô thận [1]. Quá trình này kích thích phản ứng viêm, sản sinh các chất oxy hóa gây hại và làm tổn thương nhu mô thận [1]. Nếu nước tiểu không được bài tiết đều đặn, sự tích tụ tinh thể ngày càng nghiêm trọng. Đó là lý do vì sao nhiều phương pháp điều trị luôn hướng đến việc tăng bài niệu nhằm cuốn trôi các tinh thể lắng đọng khi chúng còn ở kích thước vi thể.
Khoa học nói gì về cơ chế lợi tiểu và tống xuất sỏi?
Mặc dù dế dũi thiếu hụt nghiên cứu dược lý, giới khoa học đã phân tích rất kỹ vai trò của các chất lợi tiểu đối với căn bệnh sỏi hệ tiết niệu. Về mặt lý thuyết, một chất muốn hỗ trợ đào thải hoặc ngăn ngừa sỏi cần phải hội tụ các tác động dược lý như chống oxy hóa, chống co thắt, lợi tiểu, cũng như ức chế quá trình tạo mầm và kết tụ tinh thể [4].
Một phân tích tổng hợp đăng năm 2020 gồm 6 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trên 1344 bệnh nhân đã đánh giá hiệu quả của thuốc lợi tiểu khi kết hợp tán sỏi ngoài cơ thể (SWL) [5]. Kết quả cho thấy nhóm bệnh nhân dùng thuốc lợi tiểu có tỷ lệ sạch sỏi cao hơn rõ rệt so với giả dược với tỷ số chênh là 1,73 (khoảng tin cậy 95%: 1,35 đến 2,21; p < 0,0001) [5]. Tỷ lệ phân mảnh sỏi cũng cao hơn đáng kể với tỷ số chênh là 2,83 (khoảng tin cậy 95%: 1,30 đến 6,16; p = 0,009) [5]. Đồng thời, số lần tán sỏi trung bình giảm đi 0,13 lần (p = 0,03) và có nguy cơ biến chứng thấp hơn [5].
Nghiên cứu trên đã chứng minh rằng việc tăng bài niệu có kiểm soát giúp gia tăng áp lực dòng chảy cơ học trong niệu quản, qua đó hỗ trợ tống xuất các mảnh vụn sỏi sau điều trị ngoại khoa [5]. Đây cũng chính là cơ chế mà dân gian kỳ vọng dế dũi mang lại: tạo ra dòng tiểu mạnh mẽ để "cuốn phăng" sỏi. Dù vậy, dữ liệu này chỉ được ghi nhận với các thuốc lợi tiểu tổng hợp đã được tinh chế, kiểm định liều lượng gắt gao chứ không phải các bài thuốc côn trùng truyền miệng.
Bằng chứng thực nghiệm từ các nguồn dược liệu tự nhiên
Khi rà soát các nghiên cứu về bài thuốc dân gian hỗ trợ sỏi thận, dữ liệu khoa học hiện nay chỉ ghi nhận các thử nghiệm trên các loài thực vật, hoàn toàn vắng bóng các khảo cứu về dế dũi. Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật đã được tiến hành để xác thực cơ chế đào thải sỏi của các thảo dược:
Một nghiên cứu năm 2013 thử nghiệm chiết xuất cloroform từ cây Selaginella lepidophylla trên chuột cống trắng cái giống Wistar bị gây sỏi thận thực nghiệm bằng ethylene glycol và amoni clorua trong 21 ngày [1]. Chuột được điều trị với liều 50 mg/kg mỗi ngày [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp phục hồi tốc độ dòng nước tiểu, cải thiện mức lọc cầu thận (GFR) và sự bài tiết qua ống thận, đồng thời làm giảm creatinin huyết thanh và axit oxalic trong nước tiểu vào ngày thứ 21 [1]. Tác động này đạt được nhờ khả năng chống lại hiện tượng oxy hóa và ức chế tổn thương biểu mô ống lượn gần [1].
Một nghiên cứu khác năm 2016 khảo sát dịch chiết cồn thân rễ cây Acorus calamus trên chuột cống trắng đực giống Wistar [6]. Với thử nghiệm lợi tiểu, 3 mức liều 250, 500 và 750 mg/kg đã được đánh giá thông qua thể tích nước tiểu và điện giải bài tiết [6]. Kết quả cho thấy liều 750 mg/kg làm tăng thể tích nước tiểu đáng kể (p < 0,001) và tăng đào thải natri, kali (p < 0,05) tương tự như thuốc lợi tiểu furosemide [6]. Trong mô hình gây sỏi kéo dài 28 ngày, liều 750 mg/kg cũng làm giảm lắng đọng các chất xúc tiến tạo sỏi tương đương với thuốc đối chứng Cystone và bảo tồn chức năng thận [6].
Vào năm 2020, nghiên cứu về chiết xuất hạt Macrotyloma uniflorum ở mức liều 400 và 800 mg/kg trên chuột bị sỏi thận từ ngày 15 đến ngày 28 cho thấy thể tích nước tiểu tăng lên có ý nghĩa thống kê (p < 0,001) [2]. Chiết xuất này làm tăng các chất ức chế sỏi như magiê, citrat, đồng thời làm giảm các chất thúc đẩy sỏi gồm canxi, oxalat, axit uric và urê trong nước tiểu [2]. Cùng năm 2020, chiết xuất lá Annona squamosa liều 500 mg/kg trên chuột Wistar cũng ghi nhận hiệu quả tăng thể tích nước tiểu và giảm tải các chất sinh sỏi rõ rệt [7]. Ngoài ra, chiết xuất cây Glechoma longituba năm 2016 cũng chứng minh khả năng giảm lắng đọng canxi oxalat, giảm dấu ấn tổn thương thận KIM-1 và tăng nồng độ citrat bảo vệ trong nước tiểu chuột [3].
Các nghiên cứu trên cho thấy thực vật học dân gian có thể đem lại một số triển vọng về cơ chế sinh học [4]. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng toàn bộ các nghiên cứu này đều tiến hành trên mô hình động vật thí nghiệm, chưa đủ cơ sở để áp dụng điều trị lâm sàng đại trà cho người [4]. Quan trọng nhất, không có bất kỳ báo cáo khoa học nào chứng thực dế dũi sở hữu các tác tính tương đương như trên.
Khoảng trống bằng chứng và rủi ro lớn từ dế dũi
Dế dũi là loài côn trùng đất sống hoang dã. Việc dùng dế dũi làm thuốc chữa bí tiểu và sỏi thận hoàn toàn dựa vào truyền miệng dân gian mà không có bất kỳ thử nghiệm độc học, dược động học hay thử nghiệm can thiệp nào trên người. Các chuyên gia y tế đánh giá đây là phương pháp thiếu căn cứ khoa học và chứa đựng nhiều rủi ro khôn lường:
Thứ nhất, nguy cơ nhiễm độc và dị ứng protein lạ. Dế dũi sống vùi trong bùn đất, dễ mang theo các loại nấm mốc, vi khuẩn kỵ khí sinh độc tố nguy hiểm. Ngoài ra, lớp vỏ chitin và nguồn đạm côn trùng chưa biến tính có thể kích hoạt sốc phản vệ, mề đay, khó thở nghiêm trọng ở những cơ địa mẫn cảm.
Thứ hai, nguy cơ tổn thương cơ học đường tiết niệu. Nhiều người nhầm tưởng khi bị sỏi kẹt gây bí tiểu thì chỉ cần dùng chất "trục ứ, tống sỏi" thật mạnh để đẩy sỏi ra ngoài. Tuy nhiên, nếu viên sỏi có kích thước lớn, bề mặt gồ ghề sắc nhọn và đang kẹt chặt ở cổ bàng quang hay niệu đạo, việc tự ý dùng bất kỳ phương thuốc bài sỏi nào cũng có thể gây cọ xát làm rách niêm mạc, chảy máu ồ ạt, thậm chí gây thủng đường dẫn niệu.
Thứ ba, sự chậm trễ trong cấp cứu. Bí tiểu cấp tính là một tình trạng cấp cứu ngoại khoa khẩn cấp. Nước tiểu ứ đọng không thoát ra được làm bàng quang căng trướng tột độ, có thể dẫn đến trào ngược bàng quang - niệu quản, gây ứ nước bể thận và suy thận cấp chỉ trong vòng vài giờ. Việc mất thời gian tìm bắt dế dũi, sơ chế, sắc uống thay vì đến bệnh viện thông tiểu sẽ đẩy người bệnh vào tình thế nguy hiểm đến tính mạng.
Những ai cần tuyệt đối thận trọng?
Những người đang gặp các triệu chứng cấp tính ở hệ tiết niệu tuyệt đối không được tự ý chữa bệnh bằng dế dũi hoặc các bài thuốc côn trùng truyền tai:
Người bị bí tiểu cấp tính: Cảm giác bàng quang căng tức dữ dội, muốn đi tiểu nhưng không thể rỉ ra giọt nào. Đây là tình trạng khẩn cấp cần được can thiệp y tế ngay lập tức (như đặt ống thông tiểu) để giải áp bàng quang, không được phép chậm trễ.
Người có sỏi kích thước lớn hoặc sỏi san hô: Những khối sỏi này không thể tự trôi qua lỗ niệu quản hẹp. Việc cố gắng kích thích tống sỏi bằng mẹo dân gian sẽ gây tắc nghẽn hoàn toàn đường tiểu, dẫn đến viêm đài bể thận cấp tính hoặc sốc nhiễm trùng.
Người có bệnh nền suy thận, tim mạch: Việc nạp các chất chưa rõ thành phần hóa học và hàm lượng khoáng chất từ côn trùng có thể gây mất cân bằng điện giải đột ngột, làm suy sụp chức năng lọc máu vốn đã suy yếu.
Phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại chưa có dữ liệu an toàn nào về dế dũi trên các đối tượng nhạy cảm này. Bất kỳ tác động trục ứ không kiểm soát nào cũng có thể đe dọa sự phát triển thai nhi hoặc gây ngộ độc sơ sinh.
Lời khuyên áp dụng thực tế và chăm sóc sức khỏe đường tiết niệu
Thay vì trông chờ vào những mẹo chữa bệnh dân gian tiềm ẩn nhiều rủi ro như dế dũi, việc phòng ngừa và kiểm soát sỏi thận, bí tiểu cần tuân thủ theo các nguyên tắc y học đã được chứng minh:
Uống đủ nước mỗi ngày: Đây là biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả nhất để làm loãng nước tiểu, giảm tình trạng siêu bão hòa của các muối khoáng, ngăn ngừa sự hình thành và kết tụ tinh thể mới trong đài bể thận.
Điều chỉnh chế độ dinh dưỡng: Chế độ ăn giàu rau xanh, củ quả tươi được ghi nhận có liên quan đến việc giảm tỷ lệ mắc sỏi tiết niệu trong cộng đồng [4]. Đồng thời, cần hạn chế lượng muối ăn, tránh ăn quá nhiều đạm động vật giàu purin để giảm nồng độ axit uric và canxi trong nước tiểu [2].
Khám chuyên khoa định kỳ: Khi xuất hiện các dấu hiệu như tiểu buốt, tiểu rắt, nước tiểu đục, tiểu ra máu hoặc đau quặn vùng hông lưng, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế để được siêu âm, chụp X-quang hoặc chụp cắt lớp. Tùy thuộc vào kích thước, vị trí và tính chất của sỏi, bác sĩ sẽ chỉ định phương pháp điều trị an toàn như dùng thuốc chuyên biệt hoặc can thiệp tán sỏi công nghệ cao [5].
Dế dũi chữa bí tiểu và tống sỏi thận chỉ là câu chuyện kinh nghiệm truyền miệng chưa từng được khoa học chứng thực. Đứng trước các bất thường về bài tiết, người dân cần tỉnh táo lựa chọn các phương pháp điều trị y học hiện đại, bảo vệ chức năng thận thay vì tự biến mình thành nơi thử nghiệm những bài thuốc thiếu căn cứ.
