Tác dụng lợi tiểu của đông quỳ tử: Nghiên cứu nói gì về sỏi thận?

Sỏi đường tiết niệu là một trong những bệnh lý phổ biến hàng đầu ở đường tiết niệu, với tỷ lệ mắc trong cộng đồng dao động từ 2% đến 3% và nguy cơ tái phát sau điều trị lên tới khoảng 50% ^[1]. Trong dân gian và y học cổ truyền, đông quỳ tử (hạt của cây đông quỳ, thuộc chi Malva) từ lâu đã được xem như một vị thuốc có tác dụng thông tiểu, lợi niệu và hỗ trợ đào thải các chất cặn bã qua đường tiểu ^[2]. Nhiều người bệnh khi phát hiện sỏi thận thường tìm kiếm các loại thảo dược này với hy vọng "bào mòn" hoặc tống sỏi ra ngoài một cách tự nhiên nhằm tránh phẫu thuật.

Tuy nhiên, liệu tác dụng lợi tiểu của đông quỳ tử có thực sự giúp loại bỏ sỏi thận trên cơ thể người như lời truyền miệng hay không? Câu trả lời thẳng thắn từ y học thực chứng là: Các bằng chứng khoa học hiện nay về khả năng giảm tinh thể sỏi của chi thực vật này mới chỉ dừng lại ở mô hình thực nghiệm trên động vật và trong phòng thí nghiệm; hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định đông quỳ tử có thể thay thế các phác đồ y khoa để điều trị sỏi thận ở người ^[3].

Cơ chế tác động: Vì sao thảo mộc lợi tiểu được kỳ vọng giúp trị sỏi?

Để hiểu lý do đông quỳ tử được sử dụng trong việc hỗ trợ các bệnh lý tiết niệu, cần xem xét cơ chế hình thành sỏi. Sỏi thận xuất hiện khi các khoáng chất hòa tan trong nước tiểu, phổ biến nhất là canxi oxalat, vượt quá ngưỡng bão hòa và kết tinh lại thành các khối tinh thể ^[3]. Khi dòng nước tiểu bị ứ đọng hoặc lượng nước tiểu bài tiết quá ít, các tinh thể này dễ dàng lắng đọng vào mô kẽ và bám dính vào thành ống thận, dần dần phát triển thành sỏi có kích thước lớn ^[3].

Theo lý thuyết dược lý học, việc tăng cường bài niệu (tăng thể tích và tốc độ dòng chảy của nước tiểu) sẽ làm loãng nồng độ các chất tạo sỏi, đồng thời tạo ra áp lực thủy tĩnh giúp cuốn trôi các tinh thể nhỏ hoặc mảnh vụn sỏi chưa bám chắc ra ngoài theo đường tiểu ^[1]. Ngoài ra, trong y học cổ truyền, các bài thuốc có vị đông quỳ tử thường hướng tới mục tiêu bồi bổ chức năng thận và khai thông đường tiểu ^[2]. Sự kết hợp giữa khả năng kích thích bài tiết nước tiểu và việc bảo vệ bề mặt niêm mạc tiết niệu là tiền đề khiến các nhà nghiên cứu bắt đầu phân tích sâu hơn về tiềm năng của nhóm thảo dược thuộc chi Malva ^[3].

Nghiên cứu thực nghiệm: Chiết xuất Malva làm giảm cặn canxi oxalat ở chuột

Bằng chứng thực nghiệm rõ nét nhất về khả năng chống tạo sỏi của chi thảo dược này được ghi nhận trong một nghiên cứu công bố năm 2015 trên chuột cống trắng Wistar đực ^[3]. Nghiên cứu này được thiết kế nhằm đánh giá tác động của dịch chiết nước từ loài Malva neglecta Wallr (một loài cùng chi thực vật với đông quỳ) đối với tình trạng lắng đọng sỏi thận do hóa chất gây ra ^[3].

Thử nghiệm được thực hiện trên tổng số 64 con chuột, chia đều thành 8 nhóm nghiên cứu khác nhau ^[3]. Để gây mô hình sỏi thận nhân tạo, các nhà khoa học cho chuột ở các nhóm bệnh lý uống nước chứa 1% ethylene glycol kết hợp 0,25% ammonium chloride liên tục trong 28 ngày ^[3]. Về phương pháp can thiệp, dịch chiết nước thảo dược được tiêm vào màng bụng (phúc mạc) với hai mức liều lượng là 200 mg/kg và 800 mg/kg thể trọng ^[3]. Các nhóm phòng ngừa được tiêm thuốc liên tục từ ngày đầu tiên suốt 28 ngày, trong khi các nhóm điều trị chỉ bắt đầu tiêm từ ngày thứ 14 của thử nghiệm ^[3].

Kết quả sau 28 ngày can thiệp cho thấy, dịch chiết thảo dược làm giảm rõ rệt lượng cặn lắng canxi oxalat cũng như giảm mức độ tổn thương mô kẽ ống thận ở nhóm phòng ngừa so với nhóm đối chứng mang bệnh (chỉ số P < 0,001) ^[3]. Ở các nhóm dùng để điều trị, mức liều thấp 200 mg/kg đã giúp giảm các tinh thể oxalat và hạn chế tổn hại mô kẽ (P < 0,05) ^[3]. Đặc biệt, ở mức liều cao 800 mg/kg, sự suy giảm lắng đọng tinh thể và tổn thương thận đạt mức rất có ý nghĩa thống kê (P < 0,001) ^[3]. Các tác giả kết luận rằng hiệu quả của chiết xuất thảo mộc này phụ thuộc vào liều lượng, có thể xuất phát từ các hoạt chất sinh học tự nhiên như saponin, flavonoid, hợp chất phenolic và chất nhầy mucilage ^[3].

Tác dụng của thuốc lợi tiểu đối với sỏi đường tiết niệu ở người

Mặc dù chiết xuất thảo dược cho thấy tiềm năng thực nghiệm, nhưng việc gia tăng lượng nước tiểu hay dùng liệu pháp lợi tiểu có thực sự giúp ích cho bệnh nhân sỏi thận hay không? Để trả lời câu hỏi này ở góc độ lâm sàng, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2020 đã tổng hợp dữ liệu từ 6 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng số 1.344 bệnh nhân ^[1].

Nghiên cứu này đánh giá hiệu quả của các thuốc lợi tiểu khi phối hợp cùng phương pháp tán sỏi ngoài cơ thể (SWL) - một kỹ thuật y khoa hiện đại dùng sóng xung kích để phá vỡ sỏi đường tiết niệu ^[1]. Kết quả phân tích cho thấy việc sử dụng thuốc lợi tiểu mang lại sự cải thiện rõ rệt trong việc xử lý sỏi so với nhóm giả dược ^[1]. Cụ thể, bệnh nhân được dùng thuốc lợi tiểu có tỷ lệ sạch sỏi thành công cao hơn đáng kể (tỷ số chênh OR = 1,73; khoảng tin cậy 95% từ 1,35 đến 2,21; P < 0,0001) ^[1]. Tỷ lệ làm vỡ vụn viên sỏi cũng tăng cao gấp 2,83 lần (khoảng tin cậy 95% từ 1,30 đến 6,16; P = 0,009) ^[1].

Không những vậy, số lượt can thiệp tán sỏi trung bình trên mỗi viên sỏi ở nhóm dùng thuốc lợi tiểu cũng giảm bớt một cách có ý nghĩa thống kê (chênh lệch trung bình -0,13 đợt; P = 0,03), trong khi tổng số xung kích cần phát cho mỗi viên sỏi không có sự khác biệt đáng kể (P = 0,35) ^[1]. Phân tích này khẳng định rằng việc tăng cường bài niệu đóng vai trò hỗ trợ rất tốt trong việc đẩy nhanh tốc độ tống xuất các mảnh vụn sỏi ra ngoài sau khi sỏi đã được can thiệp y tế ^[1].

Tác dụng trên mô xương và những phát hiện sinh học khác của đông quỳ tử

Ngoài mối liên hệ với hệ tiết niệu, các nghiên cứu hiện đại cũng phát hiện những đặc tính sinh học thú vị khác của hạt đông quỳ tử (Malva verticillata). Theo lý luận y học phương Đông, các vị thuốc có tác dụng bổ thận thường mang lại lợi ích cho hệ thống xương cốt ^[2]. Dựa trên giả thuyết này, một nghiên cứu công bố năm 2016 đã tiến hành phân tích tác động của dịch chiết nước từ hạt đông quỳ tử (Malva verticillata seeds) lên quá trình tạo hủy cốt bào từ đại thực bào tủy xương ^[2].

Kết quả trong phòng thí nghiệm chứng minh dịch chiết nước hạt đông quỳ tử có khả năng ức chế sự hình thành tế bào hủy xương do phối tử RANK (RANKL) kích thích ^[2]. Chiết xuất này đồng thời ức chế sự biểu hiện của các yếu tố phiên mã quan trọng như c-Fos, NFATc1 cũng như quá trình phosphoryl hóa chuỗi tín hiệu p38, JNK và I-kBalpha ^[2]. Khi nuôi cấy tế bào hủy xương trên đĩa phủ hydroxyapatite, dịch chiết hạt đông quỳ tử đã làm suy giảm đáng kể hoạt tính tiêu xương và làm giảm mức biểu hiện RNA thông tin của các dấu ấn hủy xương ^[2]. Điều này gợi ý tiềm năng nghiên cứu của hạt đông quỳ tử trong việc hỗ trợ các bệnh lý thoái hóa hoặc loãng xương ^[2].

Bên cạnh đó, các sản phẩm thảo dược chứa cây đông quỳ cũng từng được khảo sát về độ an toàn. Một nghiên cứu công bố năm 2001 đã phân tích thành phần lá đông quỳ (Malva verticillata) trong các loại trà thảo mộc thương phẩm ^[4]. Nghiên cứu xác nhận rằng bản thân lá cây đông quỳ tự nhiên hoàn toàn không chứa các chất sennoside A hoặc B ^[4]. Tuy nhiên, trong 10 mẫu trà thảo mộc có ghi nhãn chứa lá đông quỳ được khảo sát trên thị trường, các nhà khoa học phát hiện hàm lượng sennoside nhỏ nhất là 6,1 mg trên mỗi gói trà ^[4]. Nguyên nhân là do các sản phẩm này đã được phối trộn thêm lá và gân lá của cây phan tả diệp (senna) để tạo tác dụng nhuận tràng, xổ mạnh ^[4].

Giới hạn của bằng chứng: Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới cơ thể người

Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm đem lại góc nhìn tích cực, người bệnh cần nhìn nhận rõ những hạn chế mang tính quyết định của các bằng chứng khoa học hiện có:

Thứ nhất, nghiên cứu chống tạo sỏi của chi thảo dược Malva năm 2015 mới chỉ được thử nghiệm trên mô hình chuột cống Wistar đực ^[3]. Sinh lý bài tiết, cấu tạo giải phẫu đường tiết niệu và cơ chế chuyển hóa của loài gặm nhấm có sự khác biệt rất lớn so với con người. Một chất có thể ngăn cản sự tích tụ tinh thể trong thận chuột chưa chắc đã tạo ra tác động tương đương trên hệ tiết niệu người.

Thứ hai, phương thức đưa thuốc trong nghiên cứu trên động vật là tiêm trực tiếp vào màng bụng (phúc mạc) với liều lượng chiết xuất cô đặc rất cao (lên đến 800 mg/kg thể trọng) ^[3]. Cách sử dụng này hoàn toàn khác biệt với thói quen sử dụng thực tế của con người là đun nước uống hoặc hãm trà qua đường tiêu hóa ^[3], ^[4]. Khi đi qua dạ dày và ruột, các hoạt chất sinh học tự nhiên như flavonoid hay saponin có thể bị dịch vị biến đổi cấu trúc hoặc hấp thu rất ít vào máu, khiến nồng độ hoạt chất thực tế đến được thận thấp hơn rất nhiều ^[3].

Thứ ba, dữ liệu lâm sàng về việc dùng thuốc lợi tiểu giúp tăng tỷ lệ sạch sỏi (tỷ số chênh OR = 1,73) được thực hiện bằng các nhóm thuốc lợi tiểu y khoa chuẩn hóa và chỉ áp dụng như một biện pháp hỗ trợ phối hợp trong kỹ thuật tán sỏi ngoài cơ thể ^[1]. Nghiên cứu này không hề đánh giá việc tự ý uống nước sắc đông quỳ tử tại nhà ^[1]. Việc suy diễn rằng uống thảo mộc lợi tiểu có thể "tự làm tan sỏi" là một sự ngộ nhận thiếu căn cứ khoa học.

Hiểu lầm thường gặp: Đông quỳ tử có thể làm tan sỏi kích thước lớn?

Một trong những sai lầm phổ biến nhất của người mắc bệnh sỏi thận là tin vào các lời quảng cáo về thảo dược có khả năng "đánh tan", "bào mòn" mọi kích thước sỏi mà không cần can thiệp y tế. Thực tế, không có một loại thảo dược nào, bao gồm cả đông quỳ tử, có thể làm biến mất hoàn toàn một viên sỏi thận có kích thước lớn hoặc sỏi san hô đã hình thành lâu ngày.

Đông quỳ tử và các loài thảo mộc cùng chi chủ yếu thể hiện khả năng ngăn ngừa sự kết tụ của các tinh thể vi thể canxi oxalat và bảo vệ tế bào thận khỏi tổn thương mô kẽ do tinh thể gây ra trong giai đoạn mới hình thành ^[3]. Tác dụng bài niệu nếu có chỉ tạo ra áp lực dòng chảy nhằm hỗ trợ đẩy các cặn lắng kích thước rất nhỏ hoặc các mảnh vỡ li ti sau can thiệp y khoa ^[3], ^[1].

Nguy hiểm hơn, nếu bệnh nhân có viên sỏi kích thước lớn, sỏi gồ ghề nằm ở vị trí hẹp như niệu quản, việc tự ý uống liều lượng lớn các loại nước thảo mộc có tác dụng lợi tiểu mạnh có thể thúc đẩy viên sỏi di chuyển đột ngột. Khi viên sỏi lớn bị đẩy xuống và mắc kẹt hoàn toàn tại niệu quản, nó sẽ gây ra cơn đau quặn thận dữ dội, ứ nước bể thận cấp tính, nhiễm trùng đường tiết niệu và thậm chí dẫn tới suy thận cấp nguy kịch nếu không được cấp cứu kịp thời.

Ai nên thận trọng khi sử dụng các sản phẩm từ đông quỳ tử?

Mặc dù là dược liệu tự nhiên, đông quỳ tử không phải là vị thuốc phù hợp cho tất cả mọi đối tượng, đặc biệt cần lưu ý:

• Người có sỏi đường tiết niệu kích thước lớn hoặc đang bị tắc nghẽn đường tiểu: Những bệnh nhân có sỏi niệu quản gây ứ nước độ 2, độ 3 hoặc sỏi gây bít tắc hoàn toàn dòng tiểu tuyệt đối không được tự ý kích thích bài niệu bằng thảo mộc khi chưa có chỉ định và theo dõi sát sao của bác sĩ chuyên khoa ngoại niệu.
• Bệnh nhân có chức năng thận suy giảm hoặc bệnh thận mạn tính: Khi khả năng lọc của cầu thận đã suy giảm, việc đưa vào cơ thể các dịch chiết thảo dược chưa rõ nồng độ hoạt chất có thể làm tăng gánh nặng đào thải cho thận hoặc gây rối loạn điện giải.
• Người đang sử dụng thuốc điều trị tây y: Các hoạt chất trong thảo mộc có thể tương tác với các nhóm thuốc hạ áp, thuốc trợ tim hoặc các loại thuốc lợi tiểu y khoa đang dùng, gây mất cân bằng nước và chất điện giải trong máu.
• Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ: Dữ liệu an toàn thực chứng về đông quỳ tử trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này hiện vẫn chưa đầy đủ, do đó cần tránh tùy tiện sử dụng.
• Người sử dụng các chế phẩm trà đông quỳ trôi nổi: Nghiên cứu cảnh báo nhiều loại trà gắn mác đông quỳ trên thị trường thực chất có pha trộn thêm thành phần lá phan tả diệp chứa sennoside (tối thiểu từ 6,1 mg/gói) ^[4]. Hoạt chất này kích thích co bóp đại tràng rất mạnh để gây tiêu chảy, giảm cân, có thể dẫn tới mất nước, suy nhược cơ thể và tổn thương niêm mạc ruột nếu lạm dụng lâu ngày ^[4].

Gợi ý áp dụng thực tế và chăm sóc sức khỏe đường tiết niệu

Đối với người bệnh mong muốn chăm sóc sức khỏe hệ tiết niệu và phòng ngừa sỏi tái phát một cách an toàn, việc thay đổi lối sống khoa học luôn là nền tảng quan trọng nhất:

• Bổ sung đủ lượng nước mỗi ngày: Thay vì trông đợi vào các loại nước thảo dược đắt tiền, việc duy trì uống đủ từ 2 đến 2,5 lít nước lọc rải đều trong ngày là biện pháp tự nhiên và hiệu quả nhất để làm loãng nước tiểu, ngăn chặn quá trình bão hòa tinh thể canxi oxalat.
• Chế độ dinh dưỡng cân bằng: Hạn chế ăn quá mặn (giảm lượng muối natri), giảm tiêu thụ các thực phẩm quá giàu oxalat khi không cần thiết, ăn lượng đạm động vật vừa phải và không tự ý kiêng khem canxi quá mức vì thiếu canxi khẩu phần có thể làm tăng hấp thu oxalat tại ruột.
• Thăm khám chuyên khoa định kỳ: Bệnh sỏi thận có tỷ lệ tái phát lên tới khoảng 50% ^[1]. Do đó, người từng mắc sỏi cần siêu âm và xét nghiệm nước tiểu định kỳ theo lịch hẹn của cơ sở y tế để phát hiện sớm các cặn lắng trước khi chúng phát triển thành sỏi lớn.
• Sử dụng thảo dược đúng cách: Nếu muốn sử dụng đông quỳ tử hay bất kỳ dược liệu nào như một biện pháp hỗ trợ thanh nhiệt, lợi tiểu, người bệnh chỉ nên dùng với lượng vừa phải, lựa chọn nguồn dược liệu có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng để tránh bị pha trộn tạp chất và nhất thiết phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia y học cổ truyền ^[4].

Tóm lại, đông quỳ tử và các loài thực vật cùng chi Malva đã chứng minh một số tiềm năng sinh học như giảm lắng đọng canxi oxalat trên mô hình động vật và ức chế tiêu xương trong phòng thí nghiệm ^[3], ^[2]. Tuy nhiên, dược liệu này hoàn toàn không thể thay thế cho các can thiệp y khoa chính thống khi điều trị sỏi đường tiết niệu ở người ^[3], ^[1]. Người bệnh cần duy trì thói quen uống đủ nước, tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa và luôn thận trọng trước những lời đồn thổi về các phương thuốc tự chữa khỏi sỏi thận tại nhà.