Nhiều người từng hoang mang khi phát hiện nước tiểu hoặc phân đột ngột chuyển sang màu đỏ hồng sau bữa ăn có thanh long ruột đỏ. Nỗi sợ hãi bệnh lý nguy hiểm, đặc biệt là nghi ngờ đường tiết niệu chảy máu, khiến không ít người vội vã đi khám.

Tuy nhiên, bạn hoàn toàn có thể yên tâm vì trong phần lớn trường hợp, đây chỉ là phản ứng đào thải tự nhiên của cơ thể. Sắc tố thực vật không được phân giải hết sẽ đi qua hệ bài tiết và làm đổi màu nước tiểu một cách tạm thời mà không gây hại cho sức khỏe.

Sắc tố betalain trong thanh long ruột đỏ

Thanh long ruột đỏ (danh pháp khoa học Hylocereus polyrhizus) là loại trái cây ăn được chứa nhóm sắc tố tự nhiên betalain [1]. Nhóm chất này tạo nên dải màu rực rỡ từ đỏ, tím cho đến vàng ở thực vật [1].

Betalain gồm hai thành phần chính: betacyanin tạo màu đỏ tím và betaxanthin tạo màu vàng [2]. Các sắc tố này tan trong nước và đóng vai trò như chất chống oxy hóa tự nhiên trong quả [2].

Nghiên cứu sinh học phân tử cho thấy có tới 936 protein biểu hiện mức độ cao ở giai đoạn quả phát triển ruột đỏ, kích hoạt chuỗi sinh tổng hợp betalain phức tạp [1]. Khi chúng ta ăn quả, lượng lớn sắc tố này được nạp trực tiếp vào ống tiêu hóa.

Cơ chế khiến nước tiểu đổi màu

Hiện tượng bài tiết sắc tố betalain qua nước tiểu và phân được ghi nhận xảy ra ở khoảng 14% người [3]. Sắc tố betalain thường bị mất màu dưới tác động của axit clohydric trong dạ dày, ion sắt và hệ vi khuẩn đường ruột [3].

Tuy nhiên, sắc tố này không bị phân hủy bởi các enzym của niêm mạc hay dịch tụy [3]. Nếu quá trình khử màu không hoàn toàn hoặc có các chất bảo vệ màu như axit oxalic, betalain sẽ giữ nguyên màu đỏ, hấp thu tại đại tràng rồi đi vào máu [3].

Khi vào tuần hoàn máu, betalain có sinh khả dụng thấp, thường dưới 1% lượng ăn vào [2]. Cơ thể người chỉ giữ lại nồng độ rất nhỏ trong huyết tương, lượng dư thừa còn lại sẽ được thận lọc nhanh chóng [2]. Do không bị chuyển hóa hoàn toàn, sắc tố giữ nguyên màu ban đầu và làm nước tiểu có màu đỏ hoặc hồng nhạt [4].

Các nghiên cứu khoa học nói gì?

Khả năng hấp thu và đào thải betalain đã được nhiều nhóm tác giả tiến hành đo lường cụ thể trên người và động vật.

Một nghiên cứu dược động học can thiệp trên 6 phụ nữ khỏe mạnh, không hút thuốc, uống một liều 500 ml nước ép củ cải đường chứa 362,7 mg betalain cùng 500 ml nước lọc [4]. Nước tiểu được thu thập trong vòng 24 giờ sau uống để phân tích quang phổ và sắc ký lỏng khối phổ [4]. Kết quả ghi nhận lượng betalain nguyên vẹn đào thải qua nước tiểu đạt 1001 ± 273 microgam, tương đương 0,28 ± 0,08% liều uống [4]. Tốc độ bài tiết đạt đỉnh sau thời gian trung bình 3,0 giờ (dao động từ 2,5 đến 8,0 giờ) với mức 91,7 ± 30,1 microgam mỗi giờ, thời gian bán thải tương ứng là 7,43 ± 1,47 giờ [4]. Nghiên cứu này có hạn chế là cỡ mẫu nhỏ và chỉ thực hiện trên nữ giới [4].

Dữ liệu tổng quan năm 2023 chỉ ra rằng sinh khả dụng của betanin ở các tình nguyện viên người chỉ dao động khoảng 0,5% đến 0,9% [2]. Trong một thử nghiệm dùng 500 g thịt quả thuộc họ xương rồng chứa 16 mg betanin, nồng độ duy trì trong huyết tương chỉ đạt 0,2 micromol/l, tương ứng sinh khả dụng 0,68% [2]. Khi qua hệ tiêu hóa mô phỏng, thức uống thanh long đỏ lên men giữ lại 46,0% betanin và nước ép thanh long đỏ giữ lại 44,0% sau tiêu hóa ruột [2].

Nghiên cứu trên động vật gặm nhấm uống nước ép chứa 5 mg và 20 mg betacyanin ghi nhận nồng độ đào thải qua nước tiểu đạt đỉnh chỉ sau 15 đến 30 giây (tương ứng 0,1 và 3,3 micromol/giờ) [2]. Thử nghiệm khác trên động vật cho thấy betanin bị chuyển hóa 74% ở thành dạ dày và 60% ở kết tràng [2]. Điều này chứng minh tốc độ đào thải của nhóm chất này qua thận diễn ra rất nhanh [2, 3].

Lợi ích sức khỏe và giới hạn bằng chứng

Bên cạnh việc gây đổi màu nước tiểu ngoài ý muốn, betalain lại là hợp chất mang nhiều hoạt tính sinh học có lợi. Các nghiên cứu chỉ ra betalain có tiềm năng chống oxy hóa, hỗ trợ chống viêm và hỗ trợ ngăn ngừa bệnh tật [1].

Thử nghiệm in vitro năm 2016 trên vỏ thanh long ruột đỏ cho thấy vi hạt betalain dạng bao bọc đạt khả năng dập tắt gốc tự do ABTS lên tới 195,39 - 201,76 micromol Trolox/g [5]. Thử nghiệm trên màng chorioallantoic phôi vịt (CAM) ghi nhận hoạt tính chống viêm tăng gấp 5 đến 6 lần và hoạt tính chống hình thành mạch máu tăng từ 2 đến 4 lần [5].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần lưu ý các thử nghiệm này đa phần thực hiện trên mô hình màng tế bào, ống nghiệm hoặc động vật với chất chiết xuất nồng độ cao [5]. Chúng ta không thể coi việc ăn thanh long là phương pháp chữa bệnh hay thay thế thuốc điều trị.

Hiểu lầm: Nước tiểu đỏ hay tiểu ra máu?

Nhiều người nhầm lẫn việc nước tiểu chuyển đỏ sau ăn uống với chứng tiểu máu (hematuria) trong viêm cầu thận, sỏi tiết niệu hay nhiễm trùng bàng quang.

Nước tiểu đỏ do sắc tố betalain hoàn toàn trong suốt, chỉ mang màu sắc hồng hoặc đỏ tươi, không vẩn đục, không có cục máu đông li ti. Đặc biệt, người ăn không xuất hiện bất kỳ triệu chứng lâm sàng nào như đau buốt, rát khi tiểu, đau vùng thắt lưng hay sốt.

Màu đỏ này sẽ nhạt dần và tự động biến mất hoàn toàn trong khoảng 24 đến 48 giờ khi cơ thể bài tiết hết chất màu [4]. Trái lại, tiểu máu bệnh lý sẽ tồn tại dai dẳng, nước tiểu thường đục và đi kèm cảm giác khó chịu ở vùng hạ vị.

Những ai cần lưu ý thận trọng?

Mặc dù thanh long ruột đỏ lành tính, một số nhóm đối tượng vẫn cần chú ý khi quan sát thấy nước tiểu có màu bất thường:

  • Người có tiền sử sỏi thận: Nghiên cứu cho thấy axit oxalic có khả năng bảo vệ màu của betalain và làm tăng hấp thu sắc tố qua đường ruột [3]. Người có cơ địa nhạy cảm với oxalate hoặc sỏi đường tiết niệu cần theo dõi kỹ các biểu hiện đi kèm.
  • Người có bệnh lý thận mạn tính: Khi chức năng lọc của cầu thận suy giảm, việc đào thải các chất hòa tan có thể chậm hơn [4]. Nếu nước tiểu đỏ kéo dài quá nhiều ngày kèm theo bọt lâu tan, phù chân hoặc mệt mỏi, cần đến bệnh viện kiểm tra ngay.
  • Người đang dùng thuốc điều trị: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh nhầm lẫn giữa phản ứng của sắc tố thực phẩm với tác dụng phụ của một số loại thuốc kháng sinh hay thuốc chống lao.

Áp dụng thực tế và chế biến phù hợp

Hiện tượng nước tiểu đỏ hoàn toàn vô hại nên bạn không cần kiêng cữ hay ngừng ăn loại trái cây bổ dưỡng này. Để cơ thể hấp thu dinh dưỡng tốt mà không lo lắng về màu sắc bài tiết:

  • Lượng dùng: Nên ăn thanh long đỏ với lượng vừa phải như một phần của khẩu phần trái cây đa dạng hàng ngày, không ăn quá nhiều cùng một lúc.
  • Thời điểm bài tiết: Nước tiểu thường đổi màu sau khoảng 2,5 đến 8 giờ tính từ lúc ăn thanh long đỏ [4]. Uống đủ nước lọc sau khi ăn sẽ giúp thận nhanh chóng đào thải lượng sắc tố dư thừa ra ngoài.
  • Ứng dụng chế biến: Betalain rất nhạy cảm với nhiệt độ và dễ mất ổn định khi bảo quản trên 60 độ C [6]. Vì vậy, ăn trực tiếp trái tươi, làm nước ép lạnh hoặc kết hợp trong các món sinh tố là phương pháp tốt nhất để giữ lại các chất chống oxy hóa tự nhiên [2, 6].

Nước tiểu chuyển sang màu đỏ sau khi ăn thanh long ruột đỏ chỉ là hiện tượng sinh lý bình thường do đào thải sắc tố betalain qua đường tiết niệu [2, 3]. Bạn chỉ cần uống đủ nước và hiện tượng này sẽ tự biến mất sau 1-2 ngày. Trường hợp màu đỏ kéo dài kèm theo cảm giác tiểu buốt, tiểu rắt hoặc đau lưng, bạn nên đến cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám chính xác.